کامران فانی در گفتگو با خبرنگار مهر، با بررسی تاریخی چاپ غیرقانونی کتاب در ایران، گفت: چاپ کتاب در ایران تا نیمه سالهای 1345 نیاز به مجوز نداشت. البته همیشه مشکلاتی وجود داشته است. از جمله اینکه ممکن بوده است پس از انتشار، جلوی پخش کتاب گرفته شود. اما سازمانی که به طور مستمر و جدی مسئول بررسی کتاب بوده باشد، وجود نداشت. در سالهای میانه دهه پنجاه بود که بخش اداره نگارش وزارت فرهنگ و هنر، بررسی کتابها را آغاز کرد.
وی سخنانش را اینگونه ادامه داد: البته اوایل خیلی در این مورد سخت گرفته نمیشد و همه کتابها پیش از تولید بررسی نمیشدند ولی با گذشت زمان و حاد شدن جریانات سیاسی مخالف نظام، بررسی کتابها نیز حرفهایتر شد زیرا کتابهای ضد حکومت پهلوی هر روز بیشتر وارد بازار میشد.
این مترجم افزود: روش کار اینگونه بود که مؤلف دو نسخه از کتابش را برای بررسی به وزارت فرهنگ و هنر میبرد البته وزارت فرهنگ وقت برای اینکه نام ممیزی به فعالیتش اطلاق نشود، اینطور عنوان میکرد که این دو نسخه را برای ارجاع به کتابخانه ملی میخواهد. ولی باید گفت که کتابخانه ملی در این میان هیچ نقشی نداشت، بلکه آثار را بلافاصله پس از تحویل به ممیزی وزارتخانه میفرستادند. این دو جلد کتاب که نسخه ابتدایی اثر بود با جلد سفید کاغذی پوشانده شده بود که نام اثر و صاحب آن با مداد رویش نوشته شده بود.
وی در ادامه گفت: نسخههایی که مجوز انتشار نمیگرفتند، دیگر به ناشر بازگردانده نمیشدند و در کتابخانه باقی میماندند. این کتابهای ممنوعه همانهایی بود که به جلد سفید مشهور شدند و در سالهای پایانی حکومت پهلوی در اثر عدم نظارت دولت با همان جلد سفید، وارد بازار غیررسمی کتاب شدند.
کتابهای "جلد سفید" از دکتر شریعتی شروع شد
فانی به نخستین کتابهای جلد سفید منتشر شده در کشور اشاره کرد و توضیح داد: نخستین کتابهای جلد سفید عموماً متعلق به دکتر شریعتی بودند. به مرور کتابهای امام خمینی (ره)، به خصوص کتاب "حکومت اسلامی" یا "نامه کاشف القطاع" وی وارد بازار شدند.
این کتابشناس ادامه داد: با پیروزی انقلاب مسئله مجوز، موضوعیت خود را از دست داد. حوالی سال 60 دوباره موضوع مجوز گرفتن برای کتاب اجرایی شد و کتابهای بدون مجوز وارد دورهای بسیار مهم در تاریخ خود شدند زیرا شیوه ممیزی با قبل از انقلاب به کلی متفاوت بود. قبل از پیروزی انقلاب ممیزی محدود به برخی کتابهای سیاسی بود و بازار کتابهای بیمجوز هم به تبع آن به این گستردگی نبود.
وی در ادامه به دلایل افزایش کتابهای زیرزمینی اشاره کرد و گفت: در آن سالها کتابهای فارسی در خارج از کشور چاپ میشد زیرا در ایران اجازه انتشار نداشتند. این آثار عموماً خاطرات افراد یا کتابهای ضد جمهوری اسلامی بود و باید گفت در کنار آن کار ممیزی وزارت ارشاد نیز ابعاد گستردهتری پیدا میکرد. البته حساسیت جمهوری اسلامی به رمان هم بسیار زیاد بود. با گسترده شدن چاپهای غیرمجاز، به شکل رجیستری، بازار کتاب زیرزمینی ابعاد تازهای پیدا کرد.
مترجم "مرغ دریایی" آنتوان چخوف افزود: در رأس این کتابها آثار صادق هدایت و به خصوص "بوف کور" قرار داشت. تمام کتابهای وی، مانند چاپهای قبلی منتشر و وارد بازار شد. یکی از بارزترین عناوین ادبیات کهن ما نیز دیوان عبید زاکانی بود که با حذفیات زیادی مواجه شده بود. به همین خاطر نسخه کامل آن به صورت زیرزمینی وارد بازار شد. از میان شعرای معاصر نیز سرودههای افرادی مثل فروغ فرخزاد به صورت غیرقانونی چاپ شد.
فعالان غیررسمی کتاب شمّ بسیار تیزی در شناسایی نیاز بازار دارند
فانی تصریح کرد: کم کم کتابهایی که کمتر مشکل داشت نیز از طریق شبکه زیرزمینی منتشر و توزیع شد. به عنوان مثال کتاب "صد سال تنهایی" که ممکن بود با حذفیات اندک بتواند اجازه انتشار بگیرد اما چون پس از انقلاب، انتشارات امیر کبیر دوباره آن را منتشر نکرد، به شکل گستردهای به صورت زیر زمینی وارد بازار شد. کتاب "کمدی الهی" نیز از این دست بود که پس از دورهای چاپ زیرزمینی، از طریق ناشر اصلی دوباره مجوز گرفت و منتشر شد. این نشان میدهد که فعالان غیررسمی کتاب شم بسیار تیزی برای شناسایی نیاز بازار دارند.
این ویراستار و تحلیلگر نشر ادامه داد: در ادامه این روند کتابهایی که مشکل ممیزی نداشتند نیز وارد این چرخه شدند. به عنوان مثال تقاضا برای لغتنامه "فرهنگ معین" به خاطر این که دیر به دیر تجدید چاپ می شد، باعث ورود این کتاب به بازار زیر گیشه شد.
وی عنوان کرد: امروزه میبینیم که کتابهای غیررسمی موازی انتشارات رسمی کشور در حال حرکت است. علی رغم تصور عموم کتابهای زیرزمینی با سود بسیار کمی به دست مخاطب میرسند. زیرا عموماً قیمت آنها کمتر از نسخههای رسمی است.
عضو شورای عالی دائرهالمعارف بزرگ اسلامی ادامه داد: یکی از مهمترین کتابهای بیخطر در سالهای قبل کتاب "عایشه" بود که ارشاد به خاطر احتمال ایجاد تفرقه میان شیعه و سنی در انتشار آن تردید داشت اما کتاب به صورت گسترده از طریق شبکه غیررسمی وارد بازار شد. به طور کلی میتوان نتیجهگیری کرد عموم کتابهای مهمی که مجوز نمیگرفتند از طریق چاپ افست در اختیار علاقهمندان قرار گرفت.
وی به جاذبه کتابهای بدون مجوز برای مخاطب اشاره کرد و افزود: کتابی که از ممیزی ارشاد نمیگذرد، نوعی حس کنجکاوی را در مخاطب ایجاد میکند و او ترغیب میشود که حتماً آن را مطالعه کند. کتابهایی به خصوص در حوزه ادبیات وجود دارد که خواننده دلش نمیخواهد متن ناقص آن را مطالعه کنند. عدهای هم معتقدند کتابهایی که با مجوز منتشر میشود، همیشه مشکلی دارد و به خاطر رواج سانسور آنها را اصیل نمیدانند.
فانی افزود: تعداد کتابهای غیرمجاز نسبت به کل انتشارات ایران بسیار ناچیز است حتی تیراژ آنها نیز بسیار کم است. این کتابها اگر دربردارنده مطالب تندی علیه نظام جمهوری اسلامی نباشند، عموماً با برخورد خشنی از طرف پلیس ایران مواجه نمیشوند. در حال حاضر نیز این پدیده کمتر از گذشته دیده میشود زیرا اصولاً کتابهای دارای حساسیت بسیار کمتر از گذشته نوشته میشوند.
مولف کتاب "جنگ جهانی اول و دوم" برخورد قهرآمیز با شبکه تولید غیررسمی کتاب را بینتیجه توصیف کرد و گفت: هر گونه برخورد تند نتیجه عکس دارد و راه حل باید به تدریج پیدا شود. وزارت ارشاد در کشور ما فراز و فرودهای بسیاری دارد و در حال حاضر به نظر میآید که ممیزی کتاب باید تا حد زیادی از وسواس خود کم کند تا بدبینی مخاطب کم شود.
وی افزود: چیزی که کنار خیابان فروخته میشود، بیشتر توجه مردم را جلب میکند. البته کتاب فروشها نیز در این زمینه صاحب حق هستند زیرا فعالیت دستفروشان کتاب، تا حد زیادی به فعالیت اقتصادی آن ها لطمه میزند.
فانی درباره سیاستهای دولت در مورد فناوریهای نوین ارتباطی گفت: ما هنوز درباره ورود تکنولوژیهای جدید در حوزه نشر نتوانستهایم تصمیم بگیریم. به عنوان مثال حق ناشر و یا کپی رایت در کشور ما موضوع مبهمی است و نمیتوان بر اساس آن تصمیم جدی برای حقوق مؤلفان گرفت. در حال حاضر میبینیم که ناشر، نویسنده و حتی مترجم ما توانستهاند با موضوع ممیزی وفق پیدا کنند، به طوری که در مرحله نگارش، چاپ و حتی انتخاب موضوع، شاهد نوعی "خودسانسوری" در میان این اقشار هستیم.
هر چه کتابها مدت بیشتری در ممیزی بمانند امکان انتشار غیررسمیشان افزایش پیدا میکند
این مترجم و پژوهشگر پیشکسوت افزود: اگر از سوی دیگر ارشاد نیز کمی سعه صدر نشان دهد، کتابهای بسیاری تعیین تکلیف خواهد شد. باید تأکید کرد هر چه کتابها مدت بیشتری در ممیزی بمانند امکان انتشار غیررسمیشان افزایش پیدا میکند.
وی در پایان امکان قضاوت در مورد سیاستهای معاونت جدید فرهنگی را منوط به انتشار نام کتابهای تعیین تکلیف شده عنوان کرد و افزود: تا زمانی که لیست این کتابها منتشر نشود، نمیتوان به طور قطع گفت که برنامههای تازه ارشاد در جهت آسان کردن شرایط انتشار رسمی کتاب در کشور است.
نظر شما