ریل-بندر، محور توسعه لجستیک در عمان

خبرگزاری مهر، گروه بین الملل - وحید پورتجریشی، مهدی ترابی: صنعت لجستیک از جمله صنایع بسیار موثر در توسعه پایدار به حساب می آید که طی سالهای اخیر، به ویژه پیدایش و قوت گرفتن پدیده هایی همچون تجارت جهانی و  بازرهای مشترک بین المللی از اهمیتی ویژه برخوردار شده است. بدون شک، سرمایه گذاری در این صنعت، به عنوان میراثی بزرگ و درآمدی روز افزون آن هم بدون اتکا به ذخایر ملی کشورها مانند نفت و دیگر ذخایر زیر زمینی محسوب می شود.

کشورهای در حال توسعه به لحاظ پتانسیل قابل استفاده خود در بخش های مختلف به ویژه صنایع بدیع همچون توریم و لجستیک، در حال سرمایه گذاری بر روی این صنایع بوده تا از این طریق بتوانند درآمد ناخالص ملی خود را افزایش داده و از آن در ارتقاء سطح رفاه ملی خود بهره برداری کنند.

کشورهای حاشیه خلیج فارس با توجه به موقعیت جغرافیایی خود مانند قرار گرفتن در قلب خاورمیانه به عنوان منطقه حد واسط شرق و غرب جهان و دسترسی به آب‌های آزاد، طی سالهای گذشته سرمایه گذاری مناسبی بر روی این صنعت انجام داده‌اند که کشور امارات به عنوان بزرگترین هاب توزیعی کالای منطقه را می توان سرآمد این کشورها دانست.

در همین راستا، کشورهای دیگر منطقه همچون قطر و به تازگی عربستان سعودی نیز با انتشار اسناد توسعه ملی خود (سند توسعه ملی ۲۰۳۰ محمد بن سلمان) هر کدام به دنبال جذب سرمایه گذاری خارجی، توسعه صنعت حمل و نقل و ترانزیت بین المللی و همچنین صنایع نوین دیگری همچون توریسم حرکت کرده‌اند. یکی از جدید نمونه این کشورها، سلطان نشین عمان واقع در جنوب شرقی ایران است.

عمان، کشور کوچکی است که در قسمت جنوب شرقی شبه جزیره عرب قرار دارد و پر از شگفتی های طبیعی و مناظر زیبای معماری است. در همسایگی این کشور امارات متحده عربی، عربستان و یمن و از شمال به دریای عمان و تنگه هرمز وجود دارند. جمعیت عمان طبق سرشماری سال ۲۰۱۷ حدود ۴.۶ میلیون نفر و مساحت آن حدود ۳۱۰ هزار کیلومتر مربع می باشد.

پایتخت عمان، شهر ساحلی مسقط با جمعیت حدود ۱.۵ میلیون نفر یکی از مراکز اصلی جذب توریست و سرمایه گذاری در کنار دیگر شهرهای بزرگ عمان مانند صحار، صلاله و دوقم می باشد. دمای مسقط در گرم ترین ماه سال ، ژوئن به حدود ۴۰ درجه و در خنک ترین زمان به حدود ۲۰ درجه سانتیگراد می رسد. عمده نفراتی که اقامت عمان را اخذ می کنند معمولا در پایتخت این کشور ساکن می شوند.

اصلی ترین صنایع عمان، تولید و پالایش نفت خام، تولید گاز طبیعی و گاز مایع طبیعی( LNG)، ساخت و ساز، سیمان، مس، فولاد، مواد شیمیایی، فیبر نوری و صنعت توریسم که سرمایه گذاری بسیار زیادی در این زمینه در این کشور در حال انجام می باشد. مسقط به عنوان دومین مرکز توریستی سال ۲۰۱۲ انتخاب گردیده بود. هیچگونه محدودیتی برای افرادی که اقامت عمان را کسب می کنند برای شروع کسب و کار نیست.

واحد پول این کشور ریال عمان می باشد که با نرخ برابری حدود ۲.۶۰ در مقابل دلار و ۲.۳۰ در مقابل یورو می باشد.

عمان به ۴ استان مسقط ( Muscat)، مسندم ( Musandam)، ظفار (Dhofar) و بریمی (Al Buraymi) و همچنین به ۵ منطقه اصلی داخلیه ( Ad Dakhiliyah)، باطنه( Al Batilnah)، وسطا  (Al Wusta)، الشرقیه (Al Sharghiyah)، الظاهیره( Az Zahirah) تقسیم می شود.

سهم بخش لجستیک از در آمد ناخالص ملی عمان در سال ۲۰۱۳ رقمی حدود ۷.۸۷ میلیارد دلار بوده که این رقم در سال ۲۰۱۷ به ۱۲.۰۲ میلیارد دلار افزایش یافته است. همچنین بر اساس آمارهای منتشر شده از سوی دستگاه های رسمی پادشاهی عمان، سهم صنعت لجستیک از درآمد ناخالص ملی این کشور در سال ۲۰۱۵، به میزان ۴.۹% افزایش یافته است. اما این میزان رشد اقتصادی در بخش لجستیک، بیشتر مدیون سرمایه گذاری و توانایی عمان در جذب سرمایه گذاران خارجی در قالب شرکت های فرواردری و لجستیکی است.

بر اساس سند چشم انداز توسعه تنظیم شده عمان، درآمد حاصل از لجستیک این کشور  بین سالهای ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۰ می بایست ۷ درصد از رشد مرکب سالانه این کشور را تشکیل دهد. سرمایه گذاری در بخش زیر ساخت های بنادر، مناطق آزاد تجاری، شهرک های صنعتی، جاده، فرودگاه و شبکه ریلی و همچنین تلاش برای به روز آوری نظام اقتصادی این کشور به ویژه در تعامل با دیگرکشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، آسیا و منطقه صحرای آفریقا از جمله بخش های کلیدی برای دستیابی به این میزان از رشد اقتصادی عنوان شده اند.

سرمایه گذاری عمان در بخش لجستیک

بر اساس چشم انداز توسعه عمان که در اکتبر سال ۲۰۱۳ به تصویب دولت این کشور رسید، مسقط موظف شد تا طی ۱۵ سال، مبلغ ۵۰ میلیارد دلار در بخش توسعه زیر ساخت های این کشور سرمایه گذاری کند که مبلغ ۲۰ میلیلارد دلار از این مقدار قرار است در بخش حمل و نقل سرمایه گذاری شود. عمان امیدوار است با این سرمایه گذاری چشمگیر بتواند نظر مساعد شرکت های بزرگ حمل و نقلی بین المللی را برای حضور و سرمایه گذاری در بازار حمل و نقل این کشور جلب نموده و همچنین از این راه، دستکم ۸۰ هزار شغل مرتبط با این صنعت در داخل کشور ایجاد نماید. البته قرار است تا سال ۲۰۴۰، دستکم ۳۰۰ هزار شغل جدید در بخش لجستیک در عمان ایجاد شود.

بخش دریایی:

بازار کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، آسیا، آفریقا و ایران از جمله بازارهای هدف عمان در بخش ترانزیت دریایی به حساب می‌آیند. این ترانزیت قرار است از سه بندر اصلی عمان یعنی صلاله، سحر، الدقم که قرار است هر سه به منطقه آزاد تجاری بدل شوند، انجام شود. این سه بندر در حقیقت ترمینال های اصلی عمان برای تزرانزیت بین المللی این کشور به حساب می آیند که می توانند با توجه به کاهش مسافت میان عمان و بازارهای هدف این کشور از جمله ایران، منجر به کاهش هزینه سیر و همچنین دسترسی به انواع شکل های حمل و نقل شود.

لازم به ذکر است، با توجه به موقعیت جغرافیایی عمان، طبیعتا بیش از ۸۰ درصد از بار ترانزیتی این کشور تاز طریق دریا انجام می شود که البته این رقم تا سال ۲۰۱۶، به میزان ۴.۸ درصد افزایش داشته است. به عبارت دیگر، عمان در نظر دارد همانند امارات، به هاب بزرگ مبادلات کالا میان کشورهای اروپایی و آسیا آفریقا بدل شود.

بخش جاده ای:

در بخش جاده‌ای، دو کشور عمان و عربستان سعودی به تازگی جاده مشترک میان دو کشور را به طول ۶۸۰ کیلیومتر افتتاح کرده‌اند که از صحرای «ربع الخالی» در عمان گذر کرده و به عربستان منتهی می‌شود. این جاده که ۱۶۰ کیلومتر آن در خاک عمان قرار دارد، موجب افزایش چشمگیر ترانزیت کالا از عمان به عربستان شده و نقظه آغازین آن نیز شهر «تنعم» در استان عبری عمان است. این جاده پس از اتصال به مرز عربستان با پیمایش ۲۴۷ کیلومتر به منطقه نفتی الشیبه متصل شده و با گذر از استان الحرث در عربستان به شهر ریاض منتهی می‌شود.

بخش هوایی:

دولت عمان در بخش هوایی نیز مانند بخش های جاده‌ای و دریایی سرمایه گذاری استراتژیک برای توسعه ترانزیت بین المللی خود داشته انجام داده است. از این موارد می توان به سرمایه گذاری در سه فرودگاه اصلی این کشور یعنی فروگاه های مسقط، الدقم و الثلاثه اشاره کرد. عمان همچنین تنوع پروازهای ورودی و خروجی به/از این فرودگاه ها را افزایش داده و همچنین اقدام به راه اندازی بخش ترانزیت بین المللی هوایی ارزان قیمت در این فرودگاه ها کرده است. البته ایرلاین اختصاصی حمل بار بین المللی «السلام» در این کشور نیز به عنوان اهرم کمکی بسیار بزرگی در این زمینه به حساب می آید.

بخش ریلی:

می توان مدعی شد که بخش ریلی بیش از هر بخش دیگری در برنامه استراتژیک عمان برای توسعه لجستیک این کشور از اهمیت فراوان برخوردار بوده و دولت عمان حساب ویژه‌ای بر روی توسعه شبکه ریلی نوپای خود در راستای افزایش چشمگیر ترانزیت بین المللی خود با کشورهای عضو GCC باز کرده است. لذا شبکه ریلی این کشور قرار است با اتصال شبکه ریلی سراسری GCC به سه بندر عمیق عمان، مناطق آزاد، هاب های لجستیکی، معادن معدنی و فیلدهای نفتی این کشور، تارانزیت نفتی و غیر نفتی عمان را در سطح وسیعی پوشش دهد. بر اساس برآوردهای انجام شده از سوی مقام های ریلی عمان، طول خطوط ریلی این کشور در مجموع به ۲۱۳۵ کیلومتررسیده و یکی از بزرگترین و مهمترین پروژه های زیر ساختی این کشور به حساب می‌آید.

به گفته مقامات مربوطه در عمان، راه اندازی شبکه ریلی در این کشور می تواند زمان جا به جایی بار از عمان به کشورهای عضو GCC به ویژه عربستان سعودی را دستکم ۳۶ ساعت کاهش داده و از هزینه های آن بکاهد.

ترانزیت، عاملی موثر در اشتغال زایی ملی عمان

بر اساس آمار منتشر شده از سوی پادشاهی عمان، سهم بخش لجستیک از بازار اشتغال این کشور حدود ۳۰ هزار نیروی کار بوده که بر اساس برآوردهای انجام شده توسط مقام های دولتی این کشور، این رقم در سال ۲۰۲۰ به ۸۰ هزار نفر خواهد رسید که بخش اعظم این افزایش چشمگیر به دلیل رشد سرمایه گذاری خارجی در بخش ترانزیت بین الملل بوده است که به صورت مستقیم، سه منطقه GCC، هند و آفریقا را در بر می‌گیرد.

موقعیت جغرافیایی عمان در دریای عرب می تواند این کشور را به نقطه مواصلاتی میان غرب و شرق بدل سازد. از سوی دیگر، عمان به عنوان یکی از اعضای GCC، از مواهب عضویت در این اتحادیه بهره مند بوده و به همین دلیل نیز می تواند بر اساس کنوانسیون های داخلی شورای همکاری خلیج فارس، امور ترانزیتی خود از مسیر کشورهای یاد شده را به شکلی ساده تر و ارزان تر به انجام برساند.

از سوی دیگر انعقاد قرارداد همکاری دو جانبه با کشورهای صنعتی مانند آمریکا و سنگاپور از یک سو و همچنین بهره مندی از عضویت در GAFTA (توافق تجارت آزاد عربی)  موجب شده تا میزان موفقیت احتمالی طرح های استراتژیک لجستیک عمان تا حدی زیادی افزایش یابد.

همچنین عمان تاکنون بیش از ۱۸۰ میلیون دلار برای توسعه شهرک های صنعتی – تولیدی هزینه کرده که در نظر دارد با اتصال این شهرک‌ها به شبکه جاده و ریل، زمینه صادرات آنها به خارج از این کشور را فراهم سازد.

SAOC ، مرکز ملی ساماندهی لجستیک عمان

تاسیس گروه لجستیک جهانی عمان (SAOC) با هدف سازماندهی طرح‌های استراتژیک زیر ساختی یکی از اقدامات موثری که عمان در جهت سازماندهی و انجام هماهنگی در اجرای برنامه های زیر ساختی خود در این کشور اعمال نموده، تاسیس سازمانی به نام SAOC است که وظیفه آن، نظارت بر اجرای صحیح و هماهنگ طرح ‌های زیر ساختی لجستیکی در بخش بندر عمیق، مناطق آزاد تجاری، کشتیرانی، شرکت های حمل و نقل و نهایتا تهیه گزارش جامع از روند پیشرفت پروژهای زیر ساختی در این بخش ها است.

به عنوان مثال، این سازمان تاکنون ۴۹ پروژه جاده‌ای به ارزش ۵.۴ میلیارد دلار و به طول ۱۶۵۰ کیلومتر در این کشور را تاسیس و مدیریت کرده است. 

بنادر، قطب اصلی لجستیک بین المللی عمان

همانطور که پیشتر نیز گفته شد، عمده سرمایه گذاری بخش های لجستیکی کشور عمان به دلیلی شرایط جغرافیایی این کشور بر بستر بنادر به عنوان مراکز اصلی ارتباط بین المللی عمان با دیگر کشورهای جهان تنظیم شده است. سه بندر مهم الصحار، الصلاله و الدقم نیز در خط مقدم سرمایه گذاری و برنامه ریزی استراتژیک لجستیک عامن قرار داشته که در ادامه توضیحاتی مختصر درباره این بناد ارائه خواهد شد:

بندر الصحار

نخستین محموله باری دریایی این بندر تازه تاسیس در سال ۲۰۰۴ در الصحار پهلو گرفت و این در حالیست که الصحار امروز ظرفیت پذیرش بیش از ۲۵۰۰ کشتی باری در سال و بیش از ۱ میلیون تن بار در هر هفته را دارد. دولت عمان با سرمایه گذاری ۲۵ میلیون دلاری برای ساخت و توسعه زیر ساخت های این بندر، آن را به یکی از پر رشد ترین و بنادر بین المللی و مناطق آزاد در جهان بدل کرده است. از دیگر ویژگی های دیگر این بندر که دولت عمان در اسناد رسمی خود به آن اشاره کرده، قرار گرفتن الصحار در خارج از محدوده آبهای ایران و تنگه هرمز است که این موضوع می توان جذابیت ویژگی برای کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس و شرکای غربی عمان به ویژه آمریکا داشته باشد.  عمق این بندر عمیق نیز ۲۵ متر بوده و گفته می شود عمیق ترین بندر خلیج فارس و منطقه جنوب آسیا به حساب می آید. لازم به ذکر است سرمایه گذاری بر روی ساخت و توسعه زیر ساخت های این بندر با همکاری بندر روتردام در سال ۲۰۱۰ و به صورت ۵۰:۵۰  انجام شده که بابت سهم طرف خارجی، بهره‌برداری از بندر به صورت اجاره در اختیار بندر «روتردام» قرار گرفته است.

اما در خصوص کالاهای مبادلاتی در بندر الصحار نیز باید گفت که چهار دسته محصولات کلی و عمده و از طریق این بندر جا به جا می شوند که عبارتند از: فلزات، کالاهای لجستیکی، پتروشیمی و موارد غذایی که در خصوص بخش مواد غذایی نیز باید بدانیم که دولت عمان اقدام به ساخت و راه اندازی منطقه آزاد تجاری تخصصی مواد غذایی به ارزش ۱۷۰ کیلیون دلار در کنار بندر الصحار کرده و کالاهای وارداتی و یا صادراتی به این منطقه آزاد نیز از طریق الصحار جا به جا می شوند. این منطقه آزاد به عنوان نخستین هاب مواد غذایی کشاورزی منطقه به حساب می آید که شامل محصولاتی همچون برنج، شکر، آرد در دسته مواد غذایی خام و همچنین مواد ذایی فرآوری شده می باشد. گفته می شود منطقه آزاد مواد غذایی الصحار به محض تکمیل شدن می تواند سالانه ۷۰۰ هزار تن غلات و ۱.۵ میلیون تن نیشکر را مبادله کرده و از این طریق بسیاری از کمبودهای غذایی داخل عمان بر طرف خواهد شد.

از دیگر ظرفیت های موجود در الصحار، می توان به وجود پالایشگاه نفتی بزرگ واقع در این بندر اشاره کرد که ظرفیتی معادل ۱۹۸ هزار بشکه نفت در روز را دارد. همچنین مجتمع صنایه پلاستیک سازی «لوی» در کنار همین بندر اشاره کرد که ظرفیت تولید پلی اتیلن و پلی پروپیلن آن تا سال ۲۰۲۰ به بیش از ۱.۴ میلیون تن در سال رسیده و با این حساب، به یکی از بزرگترین مجتمع های صنعتی پتروشیمی جهان بدل خواهد شد.

اهمیت بندر الصحار تا حدی است که در سال ۲۰۱۴، تمامی حجم ترافیک بار بندر سلطان قابوس به سمت این بندر روانه شد. با ساخت جاده اتصال دهنده عمان به سعودی، مسافت بندر الصحار تا ریاض چیزی حدود ۸۰۰ کیلومتر خواهد بود. همچنین فرودگاه جدید التاسیس این بندر نیز که با هدف حمل مسافر و بار ساخته شده، توانایی حمل ۵۰ هزار تن بار و ۵۰۰ هزار مسافر را دارد.

همانطور که گفته شد، الصحار نه تنها با کشورهای ایران، عربستان و امارات متصل است، بلکه دسترسی ساده و مناسبی نیز به سراسر آفریقا، هند  و آسیا دارد. مهمترین بخش لجستیک بندر مذکور نیز، تاسیس ایستگاه قطار در این منطقه بوده که الصحار را به شبکه ریلی بزرگ GCC متصل ساخته و با راه اندازی این ایستگاه، ظرفیت جا به جایی بندر الصحار به ده ها میلیون تن در سال افزایش خواهد یافت.

بندر الصلاله

با نگاهی گذرا به موقعیت جغرافیایی بندر صلاله، در می یابیم که این بندر به عنوان مکانی مناسب برای مدیریت تجارت میلان شرق و غرب بسیار مناسب به نظر می‌رسد. به همین دلیل نیز، حجم تجاری میان بندر صلاله و دیگر ترمینال های بین المللی جهان در نیمه نخست سال ۲۰۱۶ رقمی حدود ۱.۵۸۴ کانتینر بوده که نسبت به سال ۲۰۱۵ حدود ۲۹ درصد افزایش داشته است.

بندر صلاله همچنین از بزرگتر ین بنادر تجاری در منطقه خاورمیانه به حساب می آید که ظرفیت فعلی آن از سوی دولت عمان، رقمی حدود ۲.۵۶ میلیون کانتینر اعلام شده است. عمده بار جا به جا شده در این بندر نیز شامل مصالح ساختمانی از جمله سنگ آهک، گچ، سیمان و همچنین برخی از میعانات گازی همچون متانول بوده و البته صلاله، دستی هم در آتش صنعت گردشگری به ویژه کشتی های کروز دارد.

این بندر نیز مانند دیگر بنادر عمان به شبکه ریلی تازه کار عمان متصل شده و از این طریق نیز به شبکه ریلی GCC متصل خواهد شد. پیش بینی می‌شود با تکمیل کار شبکه ریلی عمان و اتصال کامل آن به بندر صلاله، ظرفیت جا به جایی بار این بندر در سال به سقف ۵۰ الی ۶۰ میلیون تن خواهد رسید.

از سوی دیگر، بندر صلاله به بسیاری از بنادر منطقه ای و فرا منطقه ای در اروپا، مدیترانه، شرق آمریکا، ینادر حوزه قیانوس هند، دریای سرخ و آفریقا متصل است که همین موضوع، شانس افزایش حجم مبادلات تجاری میان این بندر و سایر بنادر تجاری یاد شده را افزایش می دهد.

بندر الدقم

از منظر ژئوپولیتیکی و جغرافیایی، دریای عرب و اقیانوس هند، از جمله پر رفت و آمد ترین مسیرهای دریایی جهان به حساب می آیند و بندر الدقم در این میان، یکی از معهمترین بنادر استراتژیک برای اعضای GCC محسوب می شود. ساخت و توسعه این بندر نیز به صورت مشترک با کنسرسیومی متشکل از دولت عمان و بندر «آنتروپ» در دست انجام بوده و ناظر عملیات ساخت و توسعه بندر نیز طبق معمول، SAOC است. قرارداد احداث زیر ساختهای  بندر الدقم در سال ۲۰۱۰ به امضا رسیده و عملیت ساخت آن نیز در ماه مه ۲۰۱۲ آغاز شده است. در فاز نخست ساخت این بندر، قرار است ترمینال های کانتینری آن ساخته شده و در فاز بعد نیز قرار است ظرفیت پذیرش و مبادله باری آن تا ۳.۵ کاتینر در سال افزایش یابد.

با توجه به وجود زمین های مسطح باید در اطراف بندر دقم، دولت عمان در نظر دارد این منطقه وسیع را جهت انجام سرمایه گذاری و احداث کارخانه به شرکت های خارجی پیشنهاد دهد تا از این طریق بتوانند محصولات تولید شده خود در عمان را با استفاده از بندر دقم به مقاصد مختلف مد نظر در تمامی جهان صادر نمایند.

همچنین الدقم قرار است با اتصال به شبکه ریلی عمان، و با طی مسیری ۶۸۰ کیلیومتری از طریق شبکه ریلی GCC به عربستان سعودی متصل شود. پیش از این، تنها راه ارتباط عمان و ریاض، اتصال از طریق امارات متحده عربی بود که با احداث شبکه ریلی عمان، این مسیر دستکم ۸۰۰ کیلومتر کوتاه تر خواهد شد. فرودگاه الدقم نیز از جمله فرودگاه های بزرگ و استراتژیک در منطقه خاورمیانه به حساب می آید که کاربردی مسافری – باری برای آن در نظر گرفته شده است.

احداث بزرگترین اسکله خشک منطقه

احداث اسکله خشک الدقم در این بندر، یکی از طرح های بزرگ دولت عمان برای توسعه الدقم به حساب می آید. این اسکله خشک، قرار است به بزرگترین مرکز تعمیر و بازسازی انواع کشتی های منطقه خاورمیانه بدل شود. البته تمهیدات اندیشیده شده از سوی عمان به این گونه بوده که اسکله خسک مذکور بتوان پذیرای کشتی های معیوب از خارج از منطقه مانند آفریقا و هند نیز باشد. تامین قطعات و متخصصین تعمیراتی کشتی ها از شرکت های بزرگ جهان جهت تاسیس نمایندگی فروش و تعمیرات نیز یکی از اهداف ساخت این اسکله خشک به حساب می آید.

منطقه لجستیکی البطینه جنوبی (الخزائن)

منطقه لجستیکی البطینه جنوبی (الخزائن) عمان یکی از بلند پروازانه ترین ایده های توسعه طلبانه عمان به حساب می آید. عمان در نظر دارد تا با استفاده از این منطقه لجستیکی، فرصت های تجاری خود در سطح فرا منطقه ای را توسعه دهد. وسعت این منطقه لجستیکی حدود ۹۵ میلیون متر مربع اعلام شده که در منطقه بارکا عمان قرار دارد. همچنین باید بدانیم که جهت ارتباط این منطقه با دیگر نقاط مهم عمان، بزرگراهی از سمت الخزائن به النخل و مسقط در حال تاسیس است. همچنین خط ریلی صحار – مسقط نیز در میانه راه، به منطقه خزائن متصل خواهد شد.

خزائن در حقیقت بزرگترین بندر خشک عمان به حساب می آید که از اداره گمرک ویژه ای نیز برخوردار است. همچنین امکانات دیگری همچون ترمینال ریلی چند وجهی، انبار و تجهیزات توزیع بار در این بندر خشک فراهم شده است. لازم به ذکر است که خزائن ویژه فعالیت صنایع سبک بوده و محصولاتی همچون پارچه و منسوجات، مواد غذایی، قطعات اتومبیل و دیگر تجهیزات ماشینی می شود. این منطقه همچنین شامل نمایندگی بندهای تجاری مختل، نمایشگاه های دائمی ، هتل و بسیاری از امکانات دیگر می شود.

مناطق آزاد تجاری عمان

کشور عمان در مجموع چهار منطقه آزاد تجاری دارد که سه منطقه آن در مجاورت بنادر عمیق الصحار، الدقم و الصلاله قرار دارند. اما چهارمین منطقه آزاد تجاری عمان، «المزیونه» نام دارد که با توجه به موقعیت جغرافیایی آن یعنی ۴ کیلومتری مرز عمان و یمن، بیشتر مناسب حال آن دسته از تجاری است که قصد انجام مبادلات تجاری با یمن را دارند. لازم به ذکر است فضای در نظر گرفته شده برای تمامی این چهار منطقه آزاد کاملا وسیع بوده و بدون اشغال فضای مازاد از زمین تخصیص داده شده به آنها، تمامی فضای مورد نظر برای تامین زیر ساخت های لازم این مناطق باز و بلا استفاده نگه داشته شده است. قرار است این مناطق از زیر ساخت هایی نظیر شبکه جاده ای مدرن، زیر ساخت های ارتباطی پیشرفته و دیگر خدمات مورد نیاز تجهیز شوند.

اهمیت فوق العاده بخش ریلی در لجستیک عمان

بخش حمل و نقل ریلی مهمترین شاه کلید لجستیک مدرن عمان محسوب می شود که به ادعای مقامات این کشور، حتی می تواند معادلات لجستیک منطقه را نیز دستخوش تحولات شگرف قرار دهد. در مجموع، تعداد ۹ شهر عمان به شبکه ریلی متصل خواهند شد و همانطور که گفته شد، طول شبکه ریلی این کشور به ۲۱۳۵ کیلیومتر خواهد رسید که از شمال الدقم به سمت جنوب غرب این کشور  و مناطق آزاد الصلاله و المزیونه کشیده شده است. اما از دیگر ایستگاه های ریلی عمان می توان به حفیت ، الصحار، الزروب و البریمی اشاره کرد. با نگاهی به نقشه زیر می‌توان چرایی اهمیت این مناطق و شبکه ریلی عمان را به خوبی دریافت. اهمیت شبکه ریلی ملی عمان تا حدی است که کارشناسان GCC معتقدند در همان سال نخست راه اندازی و اتصال این شبکه به شبکه ریلی سراسری GCC، رشد اقتصادی عمان تا ۸ درصد افزایش خواهد یافت.

همانطور که پیشتر اشاره شد، قرار گرفتن عمان در خارج از محدوده تگه هرمز و آبهای تحت تسلط ایران، برای کشورهای عضو GCC بسیار مهم تلقی می شود. در حقیقت عمان به عنوان مفری مهم برای کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس در صورت بسته شدن احتمالی تنگه هرمز از سوی ایران محسوب شده و به همین دلیل، راه اندازی هر چه سریعتر راه آهن عمان نیز از اهمیتی فوق العاده زیاد برای عمان و کشورهای یاد شده به حساب می آید. در ادامه به کاربرد کلی راه آهن عمان اشاره خواهیم کرد:

واردات اتوموبیل به بازار GCC

بر اساس پیش بینی های انجام شده از سوی کارشناسان اقتصادی، تا سال ۲۰۲۰، سالانه حدود ۳ میلیون دستگاه اتوموبیل در بازار GCC به فروش خواهد رسید. توزیع این تعداد اتوموبیل در حال حاضر عمدتا از طریق امارات در دیگر کشورهای این حوزه انجام می شود. اما راه اندازی راه آهن عمان علاوه بر گذر از خطر مسدود شدن تنگه هرمز، منجر خواهد شد تا اتوموبیل های وارداتی به عمان ظرف کوتاه‌ترین زمان و با استفاده ظرفیت باری ریل به سادگی در این کشورها توزیع شود. به گفته مقامات ریلی عمان، شبکه ریلی این کشور در صورت راه اندازی کامل، توانایی حمل ۶۰ هزار تن بار در روز و صادرات این میزان بار به کشورهای حاشیه خلیج فارس را خواهد داشت.

صادرات مواد معدنی:

یکی از کاربردهای دیگر خط آهن عمان، امکان صادرات ریلی مواد معدنی مانند کروم، روی، دولمیت، سنگ آهک، گچ، سیلیس، مس، طلا، کوبالت، آهن و دیگر مواد معدنی مورد استخراج از معادن این کشور به بازار هدف آنها در کشورهای حاشیه خلیج فارس خواهد شد. البته لازم به ذکر است که صادرات این دسته از مواد، یکی از منابع اصلی عمان در صادرات خارجی به حساب می آیند. به عنوان مثال، ۷۰ درصد از سنگ مرمر استخراج شده از معادن عمان از این کشور صادر می شوند. همچنین بخش عمده ای از سنگ آهک و گچ این کشور نیز به کشورهای آسیایی همچون ژآپن، هند، تایوان، اندونزی، ویتنام، بنگلادش و حتی به کشورهای شرق آسیا صادر می شوند. پس اهمیت بخش ریلی در صادرات مواد معدنی حائز اهمیت می باشد.

آمریکا و چین در بنادر عمان به دنبال چه هستند؟

در روزیکشنبه ۲۴ مارس/۴ فروردین ۹۸ مارک سیورز، سفیر آمریکا در عمان و محمد بن ناصر، دبیرکل وزارت دفاع عمان توافقنامه ای را برای استفاده آمریکا از دو بندر صَلاله و دوقُم امضا کردند. هرچند که بسیاری از ناظران و کارشناسان معتقدند که این اقدام کاخ سفید بیشتر برای تقابل با اقدامات جمهوری اسلامی ایران در خلیج فارس است، اما در عین حال می تواند تلاشی برای رقابت با حضور تجاری و اقتصادی چین در این منطقه تعبیر شود. اما به واقع اهداف مد نظر ایالات متحده آمریکا از امضای این توافقنامه چیست؟

آمریکا با عمان برای استفاده از بندرهای دُقم و صَلاله به توافق رسید؛ توافقی که به نیروهای نظامی آمریکا امکان دسترسی بیشتری را به منطقه خلیج فارس می‌دهد و در عین حال نیاز کشتی‌های آمریکایی را به تردد از تنگه هرمز کاهش می‌دهد. از آن طرف سلطان قابوس، پادشاه عمان در طول صدارت خود سعی کرده است یک سیاست همه جانبه و متعادل را در قبال تحولات منطقه و جهانی پیش گیرد و با استفاده از راهبرد احترام متقابل و سیاست کاهش تنش با همه طرف‌ها، شرایط را برای افزایش نفوذ عمان شکل دهد. در این راستا مسقط از هرگونه فرصت برای افزایش روابط خود با همه بازیگران منطقه ای و فرامنطقه ای نهایت استفاده را می برد. از اسرائیل، امریکا و عربستان گرفته تا ایران، روسیه و چین.

مطمئنا این توافق نامه ها موقعیت تجاری و اقتصادی پکن را در تقابل با واشنگتن در خاورمیانه افزایش می دهد، چرا که اگر آمریکا اهرم‌هایی مانند امارات متحده عربی، عربستان سعودی و بحرین را دارد، چینی‌ها هم سعی کرده اند با برخی از کشورها مانند کویت، قطر و همین عمان بستر را برای گسترش و تعمیق مناسبات اقتصادی افزایش دهند. در این راستا حتی پیش از آمریکایی ها این چینی ها بوده اند که سعی داشتند از ظرفیت بسیار خوب بندر دوقم در اقیانوس هند استفاده کنند.

به هر حال یکی از راهبردهایی که چین برای تقابل با آمریکا به کار برده نفوذ به حوزه اقتدار آمریکا در خاورمیانه است. یعنی چین به جای این که در مرزهای خود به فکر تقابل با آمریکا باشد، سعی کرده است در مناطق نفوذی واشنگتن، سنگرهای رقابت را بچیند. لذا با حضور پکن در میان کشورهای عربی یقیناً دایره نگرانی های کاخ سفید برای تقابل با چین افزایش پیدا می کند و برای کاهش حوزه نفوذ آنها (چین) از هر راهی استفاده می‌کند.

نتیجه گیری:

میزان رشد و توسعه اقتصادی کشورهای حاشیه خلیج فارس طی سالهای اخیر به اندازه ای بالا بوده که نمی توان این حقیقت را کتمان نمود. از سوی دیگر، اختلافات منطقه ای میان ایران و آمریکا و همچنین اختلافات سیاسی میان تهران و ریاض و ابوظبی منجر به سرعت گرفتن رشد اقتصادی و روند نوسازی بسیاری از دیگر کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس (GCC) شده است.

کشور عمان از جمله کشورهای کم حاشیه و آرام عضو GCC محسوب می شود که از رابطه ای متعادل با ایران و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس برخوردار است. احساس نزدیکی مسقط به تهران تا حدی است که« سعود بن احمد البروانی»، سفیر عمان در تهران طی گفتگویی با رسانه های ایرانی در بهمن ماه سال ۱۳۹۷، از آمادگی کشورش برای سرمایه گذاری در فاز ۲ بندر شهید کلانتری و ترمینال مسافری این بندر در چابهار خبر داد.

صرف نظر از بهره برداری طرف عمانی از فرصت به وجود آمده ناشی از اختلافات سیاسی میان ایران، عربستان و امارات، این کشور همانگونه که طی سنوات گذشته و در سخت ترین شرایط تحریم های ایران در کنار تهران بود، این بار نیز می تواند به عنوان راهی مناسب جهت فرار کشورمان از چنگ تحریم های نا بخردانه واشنگتن علیه تهران استفاده کند. البته در بهره برداری از این روش، نگرانی هایی نیز وجود دارد که از جمله می‌توان به موافقت دولت عمان با تاسیس پایگاه نظامی آمریکا در این کشور و در نتیجه رصد صادرات کالا از عمان به سمت ایران نیز اشاره کرد که باید چاره ای برای آن اندیشید.

نکته دیگر مورد اشاره در گزارش حاضر، شیوه چیدمان مناسب بر اساس روش های محاسبه شده دقیق نیاز سنجی شده در چینش مناطق آزاد، بنادر عمیق، بنادر خشک و اسکله خشک است که می توان به عنوان الگویی مناسب برای کشورهای منطقه از جمله ایران به حساب آید. به عنوان مثال، می توان از پتانسیل وجود ریل در منطقه آزاد تجاری چابهار و بهره برداری هر چه سریعتر از موقعیت جغرافیایی این بندر در مجاورت با بندر گوادر پاکستان به عنوان یکی از منابع بار در راه ابریشم جدید چین استفاده کرده و با راه اندازی کریدور بسیار مهم ITI، از پتانسیل خط ریلی گسترده و ایران جهت انتقال بار از جنوب آسیا به ترکیه و اروپا بهره برداری لازم نمود.

همچنین ابداعاتی مانند تاسیس بزرگترین هاب و منطقه آزاد ویژه مبادله و معامله محصولات کشاورزی در عمان، می تواند به عنوان الگویی مناسب جهت تخصصی سازی بخش هایی از مناطق آزاد تجاری و ممتاز نمودن جایگاه آنها در منطقه استفاده قرار گیرد. به عنوان مثال، گندم و غلات صادر شده از مبداء کشورهای شرق دریای خزر مانند قزاقستان، ازبکستان و ترکمنستان به مقصد کشورهای حاشیه خلیج فارس را می توان در یک هاب تخصصی توزیع مواد غذایی از این جنس در مسیر شبکه ریلی سازماندهی کرده و نسبت به معامله با واسطه آنها به کشورهای حاشیه خلیج فارس به ویژه شرکای اقتصادی مهم ایران در این منطقه از جمله قطر اقدام نمود. آنچه مسلم است، واسطه گری در صادرات و ترانزیت کالا یکی از مهمترین منابع درآمد کشورهای توسعه یافته جهان امروز به حساب می آیند که طبیعتا سودی بسیار بیشتر از دریافت حق عبور واگن های باری کشورهای از مسیر شبکه ریلی کشور را برای اقتصاد ما به همراه داشته و سرانه درآمد ناخالص ملی را افزایش خواهد داد.