به گزارش خبرنگار مهر، کتاب «جامعه روستایی ایران در دوره قاجار» نوشته محمد بختیاری، پژوهشی در حوزه تاریخ اجتماعی ایران است که با تمرکز بر ساختارها و مناسبات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی روستاهای ایران در عصر قاجار، به یکی از مغفولترین لایههای تاریخنگاری این دوره میپردازد. این اثر که در چهلوسومین جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران در بخش تاریخ شایسته تقدیر شده است، میکوشد با تکیه بر اسناد تاریخی و رویکرد جامعهشناسی تاریخی، روستا را نه بهعنوان حاشیهای خاموش، بلکه بهمثابه یکی از پایههای اصلی فهم تاریخ و تحولات اجتماعی ایران بازخوانی کند.
گفتوگوی محمد بختیاری نویسنده این کتاب را در ادامه میخوانید:
انتخاب کتاب شما به عنوان «شایسته تقدیر» در بخش تاریخ جایزه کتاب سال را چگونه ارزیابی میکنید و این رویداد چه اهمیتی برای پژوهشهای تاریخی دارد؟
بهنظر من، انتخاب این کتاب بیش از آنکه یک موفقیت فردی باشد، نشانهای از تغییر تدریجی رویکرد در تاریخنگاری ایران است. تاریخنگاریای که دیگر صرفاً بر سیاست، دولت و نخبگان متمرکز نیست، بلکه به زندگی روزمره، ساختارهای اجتماعی و گروههای کمتر دیدهشده، از جمله جامعه روستایی، توجه نشان میدهد.
این رویداد نشان میدهد که تاریخ اجتماعی و تاریخ فرودستان، که سالها در حاشیه بودهاند، امروز بهعنوان حوزههایی جدی و ضروری در پژوهش تاریخی ایران شناخته میشوند. از این منظر، «شایسته تقدیر» شدن کتاب را باید بهمثابه بهرسمیتشناختهشدن اهمیت تاریخ اجتماعی روستا در فهم تاریخ ایران ارزیابی کرد.
آیا این کتاب را میتوان پلی میان تاریخ اجتماعی و مطالعات جامعهشناختی ایران دانست؟ چرا؟
بله، این کتاب آگاهانه با چنین رویکردی نوشته شده است. جامعه روستایی ایران، بهویژه در دوره قاجار، نه صرفاً یک موضوع تاریخی، بلکه یک مسئله جامعهشناختیِ تاریخی است. در این پژوهش، ضمن استفاده از اسناد تاریخی، به نقد چارچوبهای نظری رایج- مانند شیوه تولید آسیایی، فئودالیسم، پاتریمونیالیسم یا استبداد شرقی- پرداختهام و نشان دادهام که جامعه روستایی ایران با هیچیک از این الگوها بهطور کامل قابل انطباق نیست.
به همین دلیل، کتاب تلاشی است برای پیوند دادن تاریخ اجتماعی با جامعهشناسی تاریخی، اما بر پایه ویژگیهای بومی و خاص جامعه ایران.
مخاطب اصلی این کتاب را چه گروهی میدانید؛ پژوهشگران، دانشجویان یا علاقهمندان عمومی تاریخ؟
مخاطب اصلی کتاب، پژوهشگران و دانشجویان تحصیلات تکمیلی در حوزههای تاریخ، جامعهشناسی، مطالعات روستایی و توسعه هستند. با این حال، از آنجا که موضوع روستا با زندگی، اقتصاد و هویت تاریخی بخش بزرگی از جامعه ایران گره خورده است، علاقهمندان جدی تاریخ اجتماعی نیز میتوانند از کتاب استفاده کنند. بهویژه کسانی که میخواهند تاریخ ایران را نه فقط از زاویه سیاست، بلکه از منظر زندگی اکثریت جامعه ببینند.
اگر بخواهید در یک جمله اهمیت مطالعه جامعه روستایی در دوره قاجار را برای نسل امروز توضیح دهید، چه میگویید؟
مطالعه جامعه روستایی دوره قاجار به ما کمک میکند ریشههای تاریخی بسیاری از نابرابریها، الگوهای قدرت و مسائل اجتماعی امروز ایران را بهتر بفهمیم.
ایده اولیه نگارش کتاب «جامعه روستایی ایران در دوره قاجار» از کجا شکل گرفت و چه خلأ پژوهشی شما را به سمت این موضوع سوق داد؟
ایده اولیه از این مشاهده شکل گرفت که با وجود اهمیت بنیادین روستا در ساختار جمعیتی، اقتصادی و فرهنگی ایران، جامعه روستایی در تاریخنگاری قاجار حضوری کمرنگ و پراکنده دارد.
اغلب مطالعات یا به تاریخ سیاسی پرداختهاند یا روستا را صرفاً در قالب آمار، مالیات و سیاستهای دولتی دیدهاند. خلأ اصلی، نبود یک پژوهش جامع بود که روستا را بهعنوان یک جامعه با منطق درونی، مناسبات اجتماعی و تجربه تاریخی مستقل بررسی کند. این خلأ انگیزه اصلی نگارش کتاب بود. بنابراین، این کتاب تلاشی است برای پر کردن این خلأ پژوهشی و بازگرداندن جامعه روستایی به جایگاه شایستهاش در تاریخ ایران.
جامعه روستایی در دوره قاجار معمولاً در سایه تاریخ سیاسی این دوره قرار میگیرد. به نظر شما مهمترین وجه مغفولمانده این بخش از تاریخ ایران چیست؟
مهمترین وجه مغفولمانده، نقش روستا بهعنوان کانون اصلی تولید ثروت و پایه قدرت سیاسی و اجتماعی است.
مالکیت زمین، منبع اصلی نفوذ سیاسی و جایگاه اجتماعی بود و دولتها بخش عمده درآمد خود را از مالیاتهای ارضی تأمین میکردند. با این حال، روستاییان معمولاً بهصورت تودهای خاموش تصویر شدهاند، در حالی که آنان کنشگران فعال و اثرگذار در تحولات اقتصادی و اجتماعی بودند.
در این کتاب با چه چالشهایی در زمینه منابع، اسناد و روایتهای تاریخی مواجه بودید؟
بزرگترین چالش، فقدان صدای مستقیم روستاییان در منابع تاریخی بود. اغلب اسناد از سوی دولت، مالکان یا ناظران بیرونی نوشته شدهاند. بنابراین، لازم بود این منابع با نگاهی انتقادی خوانده شوند و از خلال گزارشهای مالیاتی، اسناد ارضی، سفرنامهها و دادههای پراکنده، تصویری بازسازیشده از زندگی واقعی روستاها ارائه شود. این کار نیازمند دقت و صبر فراوان بود.
پژوهش شما چه تصویر تازهای از مناسبات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی روستاهای ایران در دوره قاجار ارائه میدهد؟
کتاب نشان میدهد که روستاهای ایران در دوره قاجار نه ایستا بودند و نه یکدست. از یکسو، نظام کهن روستانشینی همچنان پابرجا بود و از سوی دیگر، تجاریشدن بخشی از کشاورزی در نیمه دوم دوره قاجار و رخدادهایی چون انقلاب مشروطه، نخستین نشانههای تغییر را پدید آورد. دوره قاجار از این جهت اهمیت دارد که هم میراثدار نظام قدیم است و هم طلایهدار تحولات بعدی، و این دوگانگی بهخوبی در مناسبات روستایی قابل مشاهده است.
به نظر شما شناخت جامعه روستایی دوره قاجار چه کمکی به درک مسائل اجتماعی ایران معاصر میکند؟
شناخت جامعه روستایی قاجار به ما کمک میکند تا مسائل امروز روستا- از توسعهنیافتگی گرفته تا رابطه دولت و جامعه محلی- را در بستر تاریخی بلندمدت تحلیل کنیم. این شناخت برای سیاستگذاران و تصمیمسازان نیز اهمیت دارد، زیرا برنامهریزی برای روستا بدون آگاهی از پیشینه تاریخی آن، اغلب به تصمیمهای ناکارآمد منجر میشود.
در ادامه این پژوهش، آیا قصد دارید به موضوعات مکمل یا دورههای تاریخی دیگر نیز بپردازید؟
بله، این پژوهش را نقطه پایان نمیدانم. علاقهمندم در ادامه، به تحولات جامعه روستایی در دوره پهلوی بپردازم. بهنظر من، تاریخ اجتماعی روستا هنوز ظرفیتهای پژوهشی فراوانی دارد که باید به آنها پرداخته شود. من این مسیر را بهصورت فردی و نهادی دنبال کردهام. علاوه بر نگارش این کتاب و چندین مقاله در حوزه تاریخ روستا، مجله علمی- پژوهشی «تاریخ روستا و روستانشینی در ایران و اسلام» را در گروه تاریخ دانشگاه بینالمللی امام خمینی راهاندازی کردهایم که تاکنون ۹ شماره آن منتشر شده است.
همچنین در اول اسفند ۱۴۰۳ همایش «روستا و روستانشینی در بستر تحولات تاریخی» برگزار کردیم که با استقبال گسترده مواجه گردید؛ بیش از ۲۵۰ مقاله به دبیرخانه ارسال شد و حدود ۱۱۰ مقاله پذیرفته شد که مجموعه آنها در چهار جلد منتشر خواهد شد.
هدف همه این فعالیتها این است که تاریخ روستا دیده شود و زمینهای فراهم گردد تا پژوهش تاریخی بتواند به تصمیمسازی آگاهانهتر درباره آینده روستاهای ایران کمک کند.
نظر شما