خبرگزاری مهر، گروه استانها، کوروش دیباج: با فرا رسیدن روز سیزدهم فروردین، ایرانیان در اقصی نقاط کشور با حضور در دامان طبیعت آیینی را برگزار میکنند که در فرهنگ عمومی با نام سیزدهبدر شناخته میشود؛ آیینی که در نگاه نخست شاید نوعی تفریح جمعی یا گردش خانوادگی به نظر برسد، اما در لایههای عمیقتر خود بخشی از نظام آیینی نوروز و یکی از جلوههای مهم فرهنگ ناملموس ایران به شمار میرود.
در سالهای اخیر با گسترش توجه جهانی به میراث فرهنگی ناملموس، این پرسش مطرح شده است که آیا آیین سیزدهبدر نیز میتواند همانند نوروز یا برخی دیگر از سنتهای ایرانی در فهرست میراث ناملموس یونسکو جای گیرد یا نه. بررسی این موضوع نیازمند نگاه دقیق مردمشناسانه، تطبیقی و حقوقی است؛ از همین رو خبرنگار مهر در گفتوگو با جمعی از پژوهشگران و کارشناسان حوزه میراث فرهنگی به بررسی ظرفیتها و چالشهای احتمالی ثبت جهانی این آیین پرداخته است.
سیزدهبدر؛ حلقه پایانی آیینهای نوروزی
در نخستین گام برای بررسی قابلیت ثبت جهانی سیزدهبدر باید جایگاه آن در نظام آیینی نوروز مورد توجه قرار گیرد. بسیاری از پژوهشگران حوزه مردمشناسی معتقدند این روز در واقع پایانبخش چرخه آیینهای نوروزی است و معنایی فراتر از یک تفریح ساده دارد.
حمیدرضا فاضلی، مردمشناس و پژوهشگر مطالعات فرهنگی در گفتوگو با خبرنگار مهر اظهار کرد:سیزدهبدر را نمیتوان صرفاً یک روز تفریحی دانست، زیرا این آیین در ساختار فرهنگی نوروز نقش مشخصی دارد و در واقع پایان رسمی دوره نوروزی محسوب میشود.
وی توضیح داد: در سنتهای کهن ایرانی نوروز تنها به لحظه تحویل سال یا چند روز نخست محدود نبوده بلکه مجموعهای از آیینها را در بر میگرفته که از خانهتکانی و چهارشنبهسوری آغاز میشده و تا روز سیزدهم فروردین ادامه داشته است. از طرفی حضور جمعی مردم در طبیعت در روز سیزده نشانهای از بازگشت به نظم طبیعی و آغاز دوباره چرخه زندگی پس از دوره نمادین سال نو به شمار میرود.
این مردمشناس با اشاره به اهمیت استمرار آیینها در تعریف میراث ناملموس اظهار کرد: یکی از معیارهای مهم برای شناسایی میراث فرهنگی ناملموس، تداوم آن در میان جامعه و انتقال نسل به نسل است. سیزدهبدر از جمله آیینهایی است که نهتنها در بسیاری از مناطق ایران با قوت برگزار میشود بلکه حتی در میان ایرانیان خارج از کشور نیز تداوم یافته است.
وی افزود :این گستره جغرافیایی و استمرار تاریخی نشان میدهد این آیین واجد ویژگیهایی است که میتواند در قالب میراث ناملموس مورد بررسی قرار گیرد.
فاضلی در ادامه به پیوند عمیق این آیین با طبیعت اشاره کرد و اظهار کرد: در فرهنگ ایرانی، طبیعت جایگاه ویژهای دارد و بسیاری از آیینها با عناصر طبیعی مانند آب، خاک، گیاه و آتش پیوند خوردهاند. سیزدهبدر نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است، زیرا در این روز مردم بهصورت جمعی به طبیعت میروند و نوعی تعامل نمادین با محیط طبیعی برقرار میکنند. این تعامل فرهنگی با طبیعت میتواند یکی از عناصر مهم در معرفی این آیین در سطح جهانی باشد.
آیینی با شباهتها و تفاوتهای جهانی
یکی از معیارهای مهم در بررسی پروندههای میراث ناملموس، مقایسه آیین مورد نظر با سنتهای مشابه در فرهنگهای دیگر است. این مقایسه به درک بهتر ویژگیهای منحصربهفرد هر آیین کمک میکند.
لاله کاووسی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری در گفتوگو با خبرنگار مهر درباره این موضوع اظهار کرد:در بسیاری از فرهنگهای جهان آیینهایی مرتبط با طبیعت، آغاز بهار یا پایان زمستان وجود دارد.
وی توضیح داد: در کشورهای آسیای شرقی مراسمی برای استقبال از فصل بهار برگزار میشود و در برخی کشورهای اروپایی نیز جشنهایی برای بدرقه زمستان و آغاز دوره جدید کشاورزی وجود دارد. با این حال سیزدهبدر از چند جهت با این آیینها تفاوت دارد.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری ادامه داد: نخستین تفاوت در پیوند ساختاری این آیین با نوروز است. نوروز خود بهعنوان یک میراث فرهنگی جهانی ثبت شده و مجموعهای از آیینها را در بر میگیرد که سیزدهبدر یکی از مهمترین آنهاست. این پیوستگی باعث میشود سیزدهبدر نهتنها یک مراسم مستقل بلکه بخشی از یک نظام آیینی گستردهتر باشد.
به گفته وی در بسیاری از آیینهای مشابه در جهان چنین پیوندی با یک جشن ملی و تاریخی وجود ندارد.
کاووسی در ادامه اظهار کرد: ویژگی دیگر سیزدهبدر مشارکت گسترده مردمی است. در این آیین تقریباً همه گروههای اجتماعی حضور دارند و شکل برگزاری آن نیز از خانوادههای کوچک تا جمعهای بزرگ دوستانه و محلی را در بر میگیرد.
وی افزود: در بسیاری از جشنهای مشابه در جهان، برگزاری مراسم به یک منطقه خاص یا یک گروه محدود تعلق دارد، اما سیزدهبدر در سراسر ایران با تنوع فرهنگی گسترده برگزار میشود.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری همچنین به عناصر نمادین این آیین اشاره کرد و اظهار کرد: رسمهایی مانند گره زدن سبزه، بازیهای گروهی، پخت غذا در طبیعت و اجرای موسیقیهای محلی نشاندهنده چندلایه بودن این آیین است. به گفته وی این لایههای نمادین در کنار گستردگی جغرافیایی میتواند در فرآیند تدوین یک پرونده جهانی نقش مهمی ایفا کند.
چالشهای ثبت جهانی یک آیین مردمی
در کنار ظرفیتهای فرهنگی، ثبت جهانی یک آیین با چالشهای متعددی نیز همراه است. از جمله این چالشها میتوان به مسائل حقوقی، مدیریتی و مفهومی اشاره کرد.
شمسالدین کیا، پژوهشگر حقوق میراث فرهنگی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: ثبت یک میراث ناملموس در فهرست یونسکو نیازمند طی فرآیندی دقیق و مستند است.
وی توضیح داد: در این فرآیند کشور متقاضی باید پروندهای جامع تهیه کند که شامل تاریخچه آیین، گستره جغرافیایی، شیوههای برگزاری، گروههای برگزارکننده و برنامههای پاسداری از آن باشد. همچنین تهیه چنین پروندهای برای آیینی مانند سیزدهبدر که بهصورت خودجوش و مردمی برگزار میشود کار سادهای نیست.
این پژوهشگر حقوق میراث فرهنگی ادامه داد: یکی از چالشهای اصلی در این زمینه ماهیت آزاد و غیررسمی سیزدهبدر است. در بسیاری از آیینهای ثبتشده در یونسکو ساختارهای مشخصی برای مدیریت و انتقال آیین وجود دارد، در حالی که سیزدهبدر بهصورت طبیعی در میان مردم جریان دارد و هیچ نهاد رسمی مسئول برگزاری آن نیست.
وی اظهار کرد: همین ویژگی از یک سو نشاندهنده زنده بودن آیین است و از سوی دیگر میتواند فرآیند مستندسازی آن را پیچیدهتر کند.
کیا در ادامه به مسئله تکرار پروندهها در یونسکو اشاره کرد و اظهار کرد: این سازمان نسبت به ثبت آیینهایی که شباهت زیادی با میراث ثبتشده دارند حساسیت نشان میدهد.
وی توضیح داد که از آنجا که نوروز پیشتر در فهرست میراث جهانی ثبت شده است، تدوین پروندهای مستقل برای سیزدهبدر باید با دقت انجام شود تا ویژگیهای متمایز آن بهخوبی برجسته شود.
این پژوهشگر حقوق میراث فرهنگی افزود: در چنین پروندهای لازم است نشان داده شود سیزدهبدر صرفاً بخشی از نوروز نیست بلکه خود دارای عناصر فرهنگی مستقل و قابل شناسایی است. به گفته وی اگر این تمایز بهدرستی تبیین شود، امکان بررسی آن در سطح جهانی افزایش خواهد یافت.
نگاه جامعه به باورهای مرتبط با سیزدهبدر
یکی از موضوعاتی که در بررسی آیینهای سنتی مطرح میشود، برداشتهای متفاوت جامعه از برخی باورهای مرتبط با آنهاست. در مورد سیزدهبدر نیز چنین وضعیتی دیده میشود.
شیرین نادری، پژوهشگر میراث فرهنگی ناملموس در گفتوگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: در میان مردم روایتهای گوناگونی درباره فلسفه سیزدهبدر وجود دارد. برخی آن را روزی برای دور کردن نحسی عدد سیزده میدانند و برخی دیگر آن را صرفاً فرصتی برای حضور در طبیعت و پایان جشنهای نوروزی تلقی میکنند.
وی ادامه داد: در مطالعات میراث ناملموس، تمرکز اصلی بر کارکرد اجتماعی و فرهنگی آیینهاست و نه بر درستی یا نادرستی باورهای مرتبط با آنها. به گفته وی یونسکو نیز در ارزیابی پروندههای میراث ناملموس به این مسئله توجه دارد و تلاش میکند آیینها را در بستر فرهنگی و اجتماعی آنها بررسی کند.
نادری اظهار کرد: آنچه اهمیت دارد نقش این آیین در تقویت همبستگی اجتماعی و پیوند انسان با طبیعت است. وی افزود که سیزدهبدر فرصتی فراهم میکند تا خانوادهها و گروههای اجتماعی در فضایی مشترک گرد هم آیند و نوعی تجربه جمعی از طبیعت را تجربه کنند. به گفته وی این تجربه جمعی یکی از عناصر مهمی است که میتواند در معرفی این آیین بهعنوان میراث ناملموس مورد توجه قرار گیرد.
پژوهشگر میراث فرهنگی ناملموس به تغییرات سبک زندگی در جامعه اشاره و اظهار کرد: با وجود گسترش شهرنشینی و تغییر الگوهای زندگی، سیزدهبدر همچنان جایگاه خود را حفظ کرده است. به گفته وی این استمرار نشاندهنده قدرت فرهنگی این آیین است و میتواند بهعنوان یکی از شاخصهای مهم در ارزیابی ارزش میراثی آن مورد توجه قرار گیرد.
ضرورت مستندسازی و مشارکت مردمی
کارشناسان معتقدند در صورت تصمیم برای ثبت جهانی سیزدهبدر، مهمترین گام تهیه مستندات جامع و جلب مشارکت جوامع محلی خواهد بود.
علیرضا متجردی، عضو کمیته ملی میراث ناملموس در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد که در سالهای اخیر رویکرد یونسکو در حوزه میراث ناملموس بر مشارکت مستقیم جامعه میزبان تأکید دارد.
وی توضیح داد: در پروندههای جدید، کشورها باید نشان دهند که مردم و گروههای محلی خود در فرآیند پاسداری از آیین نقش فعال دارند.
متجردی ادامه داد: در مورد سیزدهبدر لازم است پژوهشهای میدانی گستردهای در مناطق مختلف کشور انجام شود تا تنوع شیوههای برگزاری این آیین مستند گردد. به گفته وی در برخی مناطق رسمهای خاصی برای این روز وجود دارد که کمتر شناخته شدهاند و ثبت آنها میتواند غنای فرهنگی پرونده را افزایش دهد.
وی اظهار کرد: برای مثال در برخی روستاها بازیهای سنتی ویژهای در این روز برگزار میشود و در برخی مناطق نیز موسیقیها و غذاهای خاصی با این آیین پیوند دارند.
عضو کمیته ملی میراث ناملموس افزود : این تنوع فرهنگی نشان میدهد سیزدهبدر تنها یک پیکنیک ساده نیست بلکه مجموعهای از رفتارهای فرهنگی و اجتماعی است که در طول زمان شکل گرفتهاند.
وی در ادامه تأکید کرد: ثبت جهانی یک آیین به معنای تغییر شکل آن نیست بلکه هدف اصلی حفاظت از تنوع فرهنگی است. به گفته وی اگر پروندهای برای سیزدهبدر تهیه شود باید بهگونهای تنظیم گردد که روح مردمی و خودجوش این آیین حفظ شود و از تبدیل آن به یک مراسم رسمی و محدود جلوگیری شود.
سیزدهبدر جلوههای مهم فرهنگ ناملموس ایران
در مجموع بررسی دیدگاه کارشناسان نشان میدهد آیین سیزدهبدر با وجود ظاهر ساده خود، یکی از جلوههای مهم فرهنگ ناملموس ایران به شمار میرود. این آیین نهتنها پیوندی عمیق با طبیعت دارد بلکه بهعنوان بخشی از نظام آیینی نوروز در حافظه فرهنگی جامعه ایرانی جای گرفته است. در عین حال مسیر ثبت جهانی آن نیازمند مطالعات دقیق، مستندسازی گسترده و هماهنگی میان نهادهای فرهنگی و جوامع محلی خواهد بود.
با توجه به این ملاحظات، به نظر میرسد اگرچه سیزدهبدر ظرفیتهای قابل توجهی برای معرفی در سطح جهانی دارد، اما تحقق این هدف مستلزم برنامهریزی بلندمدت و نگاه علمی به ابعاد مختلف این آیین است؛ آیینی که برای میلیونها ایرانی نه فقط یک روز گردش در طبیعت بلکه بخشی از هویت فرهنگی و تجربه جمعی نوروز به شمار میرود.
نظر شما