زبان فارسی؛گنجینه‌ای جاودان از فرهنگ و هویت ایرانی

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- مرجانه حسین زاده: روز بزرگداشت زبان و ادبیات فارسی، فرصتی مغتنم است تا به عمق و گستردگی این میراث گران‌بها بیندیشیم. زبان فارسی، نه تنها ابزار ارتباطی مردمان ایران زمین، بلکه شناسنامه فرهنگی و هویت ملی ماست. قرن‌هاست که این زبان، حامل اندیشه‌ها، اشعار، داستان‌ها، فرهنگ و دانش گذشتگان ما بوده و همچنان به حیات خود ادامه می‌دهد. این پایداری و تداوم، خود گواه بر صلابت و غنای این زبان کهن است.

اما امروز بیش از هر زمان دیگری، پاسداشت و تلاش برای حفظ زبان فارسی ضروری به نظر می‌رسد چراکه در دنیای امروز، با هجوم واژگان بیگانه و رواج فرهنگ‌های مختلف، زبان فارسی همچون گوهری درخشان در معرض تهدیدات گوناگون قرار دارد. از یک سو، ورود بی‌رویه واژگان غیرفارسی به مکالمات روزمره و رسانه‌ها، از سویی فضای مجازی و از دیگر سو، کم‌توجهی به ظرافت‌ها و زیبایی‌های ادبی این زبان، می‌تواند به تدریج آن را از اصالت خویش دور کند.

ضرورت تلاش برای حفظ زبان فارسی نه تنها از جنبه حفظ میراث فرهنگی، بلکه از منظر حفظ هویت ملی و انسجام اجتماعی نیز حیاتی است. زبانی که مردم یک سرزمین بدان سخن می‌گویند، پیوندهای عمیق‌تری میان آنان برقرار می‌سازد. غنای ادبیات فارسی، ظرفیت‌های بی‌نظیری برای تفکر، خلاقیت و انتقال ارزش‌های انسانی دارد که نباید به سادگی از دست برود.

گستره تمدنی زبان فارسی

به دنبالِ نگاهی دوباره به اهمیت زبان فارسی و ضرورت پاسداشت آن با جواد رسولی، استاد دانشگاه، نویسنده و عضو انجمن صنفی ویراستاران ایران به صحبت نشستیم.

استاد دانشگاه، نویسنده و عضو انجمن صنفی ویراستاران ایران در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: بسیاری از استادان و آموزگاران زبان فارسی دربارۀ اهمیت توجه به این زبان و راه‌های حفاظت از آن سخن گفته‌اند. یکی از بزرگان و سرآمدان غلامحسین یوسفی است. ایشان برای آموزش و گسترش زبان فارسی و ویرایش و نگارش آن تلاش‌های زیادی داشت. در یکی از آثارش نوشته «وقتی زبان فارسی موجب پیوستگی یک ملت در طول تاریخ و حال حاضر و رشته ارتباط ما با میلیون فارسی زبان و فارسی‌دان جهان است، بی گمان هر تصوری در زبان و خط، اگر به نوعی باشد که این ارتباط وعلاقه را دچار گسیختگی و سستی کند، دور از مصلحت است و باید از آن پرهیز کرد، تردید نیست کسانی می توانند در این خدمت بزرگ فرهنگی و ملی چاره‌گری کنند و ثمره کارشان سودمند افتد که علاوه‌بر معرفت و زبان شناسی و زبان و فرهنگ کهن ایران به ویژه به ۱۴ قرن زبان فارسی دری و آثار گوناگون آن تسلط داشته و از ذوق و قریحه ادبی در شعر و نثر برخوردار باشند، آثار زبان فارسی را درست دریابند، درست بگویند و درست بنویسند و عالمانه بیاندیشند.»

وی افزود: زبان فارسی هویت ملی، فرهنگی و تمدنی ماست و در طول سده‌های پیشین نیز مسئولیت‌های مهمی را بر عهده داشته است و هنوز هم چنین است. زبان فارسی مانند بقیه زبان‌ها در ابتدا تنها یک وسیله ارتباطی بوده است، اما به مرور این وظایف و کارکردها به آن افزوده شده است. وقتی صحبت از زبان فارسی می‌شود حتما باید به این موضوع توجه کنیم که زبان فارسی، گستره تمدنی و فرهنگی بزرگی دارد و دارای سبقه و سابقه‌ای طولانی است و هم اکنون هم این زبان در بسیاری از مناطق جهان استفاده می‌شود. این هشدار که باید زبان فارسی را در گستره فرهنگ ایرانِ تمدنی ببینیم، باعث می شود نگاه محدودِ منطقه‌نگری ما به یک نگاه بزرگ‌تر و فراملی و بین‌المللی تبدیل شود.

رسولی ادامه داد: در تاجیکستان و افغانستان، مردم فارسی صحبت می‌کنند، در ازبکستان هم بیش از نیمی از مردم، فارسی‌زبان هستند. اصطلاحات و تعبیراتِ زبان فارسی در بخش‌هایی از کشورهای چین، پاکستان، هند، ترکیه و جز آنها استفاده می‌شود که با اندکی مطالعه می توان به ژرفا و عمق نفوذ و گستره زبان فارسی در آنجا واقف شد. 

ایران پایتخت و مهد زبان فارسی است

استاد دانشگاه، نویسنده و عضو انجمن صنفی ویراستاران ایران پایتخت و مهد زبان فارسی را ایران کنونی دانست و تاکید کرد: شاید به نظر برسد دغدغه امروز ما در ظاهر تنها مربوط به ایران باشد اما باید بدانیم تصمیم هایی که برای زبانِ فارسی گرفته می شود، اثراتش در گستره‌ای به مراتب بزرگتر از مرزهای ایرانِ کنونی نمود خواهد داشت، به این معنی که اگر مثلاً فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی تصمیمی می گیرد، دانشمندان و زبان شناسان تاجیکستان به آن واقف شده و از آن استفاده و الگوبرداری کرده و حتی از شیوه های علمی ما بهره می‌برند. زبان فارسی هیچ کمبود واژگانی ندارد.

وی ادامه داد: مقاله‌ مفصل، جامع و علمی علی‌اشرف صادقی را به یاد دارم که سال‌ها پیش در مجله نشر دانش با عنوان «زبان فارسی زبان علم» منتشر شد و به دنبال آن کتابی هم چاپ شد. این دانشمند زبان‌شناس و عضو برجسته فرهنگستان تاکید دارد که زبان فارسی هیچ کمبود واژگانی در برابر تعابیر علمی نداشته و ندارد، اما اینکه در سال‌های اخیر این زبان در حوزه معادل‌سازی رو به افول رفته و نتوانسته هم‌پای علوم جدید پیش برود، به عوامل مختلفی وابسته است اما آنچه مسلم است این است که زبان فارسی این قدرت را به جهات مختلف دارد. این زبان قدرت ترکیب‌سازی زیادی دارد، چرا که از شاخه زبان‌هایی است که می تواند ترکیب‌سازی کند.

قدرت زبان فارسی

رسولی با اشاره به این ویژگی زبان فارسی، اضافه کرد: این قدرت اجازه می دهد زبان فارسی تا بی‌نهایت واژه‌سازی کند و همین قدرت می تواند در برابر تکنولوژی جدید هم فرزندانِ واژگانی خود را عرضه کند. هرچند سرعت تکنولوژی زیاد است و نهادهای مرتبط با حوزه حفظ و نگهداری زبان فارسی مسئولیت بیشتری نسبت به گذشته دارند اما خدمات فرهنگستان هم کم نیست، گرچه در فضای رسانه و فضای مجازی گاهی خدماتِ فرهنگستان با شوخ‌طبعی همراه می شود و گسترده خدمات علمی آن پنهان می ماند اما نباید این خدمات را از خاطر ببریم.

عامل پیوندِ ما با گذشته زبان فارسی است

علیرضا حیدری، استاد دانشگاه، مدرس تخصصی ویراستاری و روزنامه نگار هم زبان فارسی را در حفظ هویت ملی و انسجام اجتماعی اثرگذار دانست و در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: اگر زبان فارسی امروز نبود ما نمی‌توانستیم میراث گذشته‌مان را بخوانیم. اگر ما امروز سعدی، حافظ، بیهقی و فردوسی می‌خوانیم به مدد زبان فارسی است پس عامل پیوندِ ما با گذشته و با ادبیاتمان زبان فارسی است. ادبیات میوه زبان فارسی است و ما به کمک زبان فارسی است که ادبیاتمان را حفظ کرده‌ایم اگر زبان ما دچار تغییرات و دگرگونی‌های جدی می‌شد نظیر اتفاقی که در ترکیه افتاده است و آنان امروز ترکیِ استانبولی دارند و نمی‌توانند ترکی عثمانی را به درستی درک کنند، طبیعتا ما هم نمی‌توانستیم متون ادبی گذشته‌مان را بخوانیم و درک کنیم. بنابراین ما امروز مدیون این زبانیم که توانسته تاریخ‌مان را از گذشته دور تا به امروز با یک پیوستگی تاریخی و اجتماعی به ما برساند.

استاد دانشگاه، مدرس تخصصی ویراستاری و روزنامه نگار افزود: طبیعی است که زبان فارسی به دلیل اینکه زبان ملی است انسجام اجتماعی را هم دارد، وقتی که همه‌ گویش‌ها، لهجه‌ها و زبان‌هایی که در گوشه و کنار این کشور وجود دارند در ذیل چتر زبان ملی ما هستند، این یعنی انسجام اجتماعی، یعنی ما به کمک این زبان توانستیم وحدت‌مان را حفظ کنیم.

زبان فارسی عامل پیوند قومیت‌ها است

وی زبان فارسی را عامل پیوند قومیت‌ها دانست و تاکید کرد: یعنی یک ترک زبان، لر، بلوچ، گیلکی یا فارس در یک مسئله با هم مشترک‌اند و آن زبان فارسی است. زبان فارسی حتی فراتر از این است به این معنی که ما با کشورهایی نظیر افغانستان، تاجیکستان، پاکستان و برخی قسمت‌های هندوستان هنوز این زبان مشترک داریم و متاسفیم که این گستره، امروز با دسیسه‌های استعمارگران کوچک شده اما امروز هم باید مراقب این زبان باشیم، این گستره فرهنگی و تاریخی که داریم را تنها به کمک همین زبان می‌توانیم حفظ کنیم. اگر از پاسداشت زبان فارسی دم می‌زنیم و یک روز را به نام پاسداشت زبان فارسی نام‌گذاری کرده‌ایم، هدف از پاسداشت زبان فارسی این است که عنصر هویتی و پایه‌ای این هویت ملی که «زبان» است را گرامی‌ می‌داریم چراکه باید از آن پاسبانی کرد.

ضرورت بومی‌سازی و واژگان بیگانه

حیدری ادامه داد: دانش و فناوری با خودش واژه می آورد، در روزگار ما دانش و فناوری به سرعت در حال گسترش هستند و ما به شکل خوشه‌ای با هجوم واژه‌ها از زبان انگلیسی روبه‌رو هستیم. طبیعی است که همراه با دانش و فناوری‌، شاهد ورود فرهنگ و تغییرات فرهنگی هم باشیم اما ما باید دقت کنیم که دستِ‌کم زبانمان که پایه هویت ما است آسیب نبیند، بنابراین باید در برابر انبوه واژه‌های بیگانه بومی‌سازی و واژه‌سازی کنیم. این واژه‌سازی به راحتی در زبان فارسی به دلیل ظرفیتی که دارد امکان‌پذیر است، فرهنگستان در این زمینه خیلی خوب عمل کرده و به نظر من باید به برابرنهادهایی که فرهنگستان می‌گوید توجه کرد.

استاد دانشگاه، مدرس تخصصی ویراستاری و روزنامه نگار بیان کرد: فناوری آی تی با خودش صدها و شاید هزاران کلمه وارد کرده است، اگر بخواهیم عینِ همه این واژه‌ها را استفاده کنیم آرام آرام زبان ما فربه از واژه‌های بیگانه شده و زبان فارسی لاغر خواهد شد.

وی با تاکید بر اینکه باید در برابر زبان‌هایی که امروز در حال مسلط شدن هستند، خودمان را حفظ کنیم، ابراز کرد: ما نباید اجازه بدیم که زبان‌های دیگر به زبان فارسی چیره بشوند، به گمان من اگر به این خطر بی‌توجه باشیم بدون تردید و بی‌گمان این اتفاق می‌تواند زبان فارسی‌مان را تحت تاثیر قرار بدهد.

حیدری با اشاره به دیگر خطرها برای زبان فارسی، گفت: ما بدنویسی‌ها، شلخته‌نویسی‌ها و زیاده‌نویسی‌های فراوانی هم داریم اما در مجموع باید حوزه‌ واژگانی بسیار دقت کنیم.

زبان، کلید استقلال یک ملت است

سیدجعفر علمداران، پژوهشگر، دکتری زبان و ادبیات فارسی و استاد دانشگاه نیز در گفتگو با خبرنگار مهر درباره روز پاسداشت زبان فارسی اظهار کرد: فردوسی بزرگ سند هویت ملی ایرانیان و زبان فارسی را جانی دوباره بخشید، کلید استقلال یک ملت، زبان آن ملت است.

پژوهشگر، دکتری زبان و ادبیات فارسی و استاد دانشگاه افزود: به همین دلیل هر ملتِ مهاجمی که به جایی حمله می کند در ابتدا سعی در تغییر زبان آن ملت دارد، کما اینکه اعراب ۱۴۰۰ سال قبل این تلاش را کردند تا به زبان ما آسیب بزنند اما ما دو قرن سکوت کردیم. البته آن دو قرن، دو قرن «فریاد» بود.

وی بیان کرد: ما در این دو قرن، به لحاظ نوشتاری اثر مکتوبی نداشتیم اما در منازل، جمع‌های خودمانی و .. زبان فارسی را گرامی داشتیم و یعقوب لیث صفار، موسس دودمان صفاریان، این بزرگ مرد وقتی شاعری به عربی برایش شعر خواند، پاسخ داد « سخنی که اندر نیابم، اندر گفتن نشاید» یعنی چرا حرفی که نمی‌فهمم را می‌گویی؟

علمداران این جمله را جمله‌ای کاملا سیاسی دانست و گفت: این جمله به این معنی بود که «زبان عربی دیگر بس است»

اولین شعر به زبان فارسی پس از دو قرن سکوت ایرانیان

پژوهشگر، دکتری زبان و ادبیات فارسی و استاد دانشگاه ادامه داد: وقتی محمدابن وصیف سگزی، که نامه‌نگار یعقوب لیث صفار بود شعرِ «ای امیری که امیران جهان خاصه و عام.. بنده و چاکر و مولای و صد بند و غلام.. ازلی خط ور لوح که ملکی بدهید.. به ابی‌یوسف یعقوب‌بن‌لیث همام» در وصف یعقوب لیث خواند، این اولین شعری بود که بعد از دو قرن سکوت به زبان فارسی خوانده شد.

وی ادامه داد: بنابراین زبان فارسی است که امروزه ترک، ترکمن، بلوچ، عرب و لر را زیر پرچم ایران نگاه داشته است و این نکته بسیار مهمی است، بعد از یعقوب لیث صفار، رودکی زبان فارسی را گسترش داد و فردوسی هم زبان فارسی را محکم و استوار کرد و تمام عمر را رنج برد تا زبان فارسی استوار بماند.

علمداران گفت: حفظ زبان فارسی، گنجینه‌ای از تاریخ، فرهنگ و هویت ملی ماست. این زبان کهن، حامل هزاران سال دانش، ادبیات و هنر است و پیوند دهنده نسل‌های گذشته، حال و آینده. در دنیای امروز که در آن زبان‌های قدرتمند در حال گسترش هستند، صیانت از زبان فارسی مسئولیتی همگانی است تا این میراث گران‌بها زنده بماند و به عنوان پلی برای انتقال ارزش‌های فرهنگی و فکری به نسل‌های بعد عمل کند.

حفظ و اعتلای این زبان گران‌قدر، مسئولیتی جمعی است که از چارچوب صرف اداری و فرهنگی فراتر می‌رود و به تار و پود زندگی روزمره هر ایرانی گره خورده است. هر کلمه‌ای که با دقت برمی‌گزینیم، هر جمله فارسی که با ظرافت بیان می‌کنیم، و هر اثری که به این زبان خلق یا ترویج می‌دهیم، گامی است استوار در مسیر پاسداشت هویت و میراث فرهنگی‌مان. ضروری است که هر ایرانی، به اندازه سهم و توان خود، با آگاهی، حساسیت و عشق به زبان فارسی، در حفظ این گنجینه ملی بکوشد؛ چرا که در حفظ زبان فارسی، در حقیقت، حافظ فرهنگ و تاریخ و هویت خودمان هستیم.