به گزارش خبرگزاری مهر، سه کتاب مربوط به خاندان خطیبی در زنجان با هدف مطالعه و بررسی تاریخی درباره این خاندان قدیمی رونمایی شد که دربرگیرنده چگونگی تحول خاندانها و فراز و نشیب و مناسبات سیاسی و اجتماعی آنان است و نقش موثری در روشنگری تاریخ منطقه و رفع ابهامات و تکمیل حلقههای مفقوده تاریخ دارد.
شهر زنجان یکی از قدیمیترین شهرهای قبل از اسلام ایران است که حداقل تاریخی دو هزار ساله دارد و از زمان سلسله صفویه به بعد ولایت زنجان دارای حاکم مستقلی بوده است.
استان فعلی زنجان در سال ۱۳۴۹ از استان گیلان منتزع و از نظر قانون تقسیمات کشوری به صورت فرمانداری کل درآمد و بالاخره در سال ۱۳۵۲ با شهرستانهای تابعه خود به استان تبدیل شد.
در دوره افشاریه و قاجار به شهرهای ایران القاب و پسوندهای مختلفی داده میشد، زنجان که کرسینشین ولایت خمسه بود. براساس متون تاریخی و اسناد برجای مانده به لحاظ داشتن عرفا و علمای بنام، دارالعرفان اطلاق میشد و در دوره قاجاریه علیالخصوص دوره ناصرالدین شاه لقب دارالسعاده برای زنجان در نظر گرفته شد، طوری که تا اوایل دوره پهلوی، دارالسعاده برای زنجان مورد استفاده قرار میگرفت.
در مقدمه کتاب تاریخ خاندان خطیبی (زنجان) (بهمن خطیبی، انتشارات دانش زنجان،۱۳۹۱) در این باره آمده است: (از جمله عوامل و عناصر بسیار مؤثر در ابعاد و جنبه های متنوع و گوناگون تاریخ این سرزمین، خاندانها و سلاله هایی هستند که به انحای مختلف و اشکال متنوع و در زمانهای گوناگون منشأ خدمات علمی فرهنگی، ادبی، سیاسی و اجتماعی شده و نام و عنوان خاندان خود را در تاریخ جاودان و بی زوال ساخته اند. مثالها در این باره بسیار است: خاندانهایی چون جوینی، آل سهل، برمکی و بزرگ مردانی چون خواجه نظام الملک طوسی، خواجه نصیرالدین طوسی، خواجه صدرالدین احمد خالدی زنجانی، خاندانیهایی که از سلاله ایرانیان پرورش یافته بودند و در مقابل اقوام مهاجر به آغوش خطر در غلتیدند و تلاشی بس ارزنده کردند تا ایران و فرهنگ غنی آن که برگرفته از فرهنگ متعالی اسلام بود، زنده بماند؛ گرچه در این راه گاهی جان خود را نیز نثار کرده اند).
متاسفانه امروزه دانش و آگاهی مردم درباره تاریخ منطقه خود و حتی خاندانهای قدیمی و کهن آن به شدت کاهش یافته به گونه ای که هرگونه تحقیق و مطالعه در این حوزه با آسیب ها و مشکلات جدی مواجه خواهد شد آنچنانکه مولف کتاب مذکور در این باره تصریح کرده است: (فقر مفرط دانش و آگاهی امروزیان پیرامون تاریخ و جنبه های متنوع حیات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، دینی و علمی منطقه و شهر زنجان، در راستای تعمیق و فربه نمودن آگاهی و دانش تاریخی، ترسیم فردا و تکمیل و غنی سازی بینش و شناخت اجتماعی چنان است که هرگونه تحقیق و پژوهش در عرصه تاریخ، تمدن و فرهنگ زنجان را با مشکلات عدیده ای مواجه می سازد.)
اهمیت خاندانشناسی و تبارشناسی در این است که این رشته می تواند دریچه ای به گذشته باشد و آداب،رسوم،سنن و فرهنگ عصر گذشته را بدون هیچ دخل وتصرفی برای خوانندگان تشریح کند.
در این راستا سه کتاب، برگهایی از تاریخ دارالسعاده خمسه خاندان خطیبی زنجان، اثر بهمن خطیبی، فهرست نسخههای خطی، عکسی و برخی اسناد خاندان خطیبی زنجان، اثر حسین متقی و خاطرات مکه (به سوی نور)، اثر پرویندخت خطیبی در فرهنگسرای امام خمینی (ره) شهر زنجان با حضور مسوولان رونمایی شد که موجب جلب افکار عمومی به حوزه خاندانشناسی و ترویج مطالعه و تدقیق درباره برخی خاندانهای قدیمی حوزه زنجان می شود.
به گفته مولف کتاب تاریخ خاندان خطیبی (زنجان)، خاندان خطیبیهای زنجان در اواخر قرن اول هجری از اعراب مهاجری بودند که از سرزمین حجاز به شام و سپس به ایران مهاجرت کردند.
دلایل چگونگی ورود این خاندان به ایران و زنجان، شخصیتهای مهم این خاندان در دوره ایلخانیان، روی کار آمدن میرزا عبدالحسین ملاباشی در اواخر صفویه و اوایل دوره نادری و احوال این خاندان بعد از شهادت ملاباشی در این کتاب بررسی شده است.
فهرست نسخههای خطی، عکسی و برخی اسناد خاندان خطیبی زنجان:
این اثر به همت حسن متقی و از سوی انتشارات کتاشناسی شیعه در سال ۱۴۰۴ منتشر شده و حاوی فهرست نسخههای خطی، عکسی و برخی اسناد خاندان خطیبی زنجان است.
این کتاب در بخش نخست شامل دستنویس ها و اسناد کهن و در بخش دوم شامل نسخ عکسی و دیجیتالی است.
در مقدمه این کتاب آمده است: از جمله کارهای علمی بسیار لازم فهرست نویسی اسناد و نسخ خطی به شکلی عالمانه و دقیق و به دور از استعجال و شتاب است. به رغم اینکه کشور عزیز ما ایران در زمینه فهرست نگاری پیشتاز است و از کشورهایی است که فهارس بسیاری تدوین و منتشر کرده، در عین حال، باز هم مخطوطات فراوانی در آن همچنان فهرست نشده باقی است و بسیار بجاست که اهل فن و متخصصان این موضوع بیشترین هم خود را معطوف به این کار کنند زیرا کلید اصلی پژوهشها آگاهی یافتن از کارهای پیشینیان است که قسمت عمده ای از آن متوقف بر فهرست شدن مخطوطات و اسناد است. از این رو مؤسسه کتاب شناسی شیعه موضوع فهرست نگاری نسخ خطی کتابخانه ها را از نظر دور نداشته است.
برگهایی از تاریخ دارالسعاده خمسه خاندان خطیبی زنجان
این کتاب در سال ۱۴۰۵ به همت بهمن خطیبی و از سوی انتشارات یاوند در ۸۰۰ صفحه منتشر شده است.
در این کتاب مولف، بخشهایی از تاریخ زنجان را با معرفی خاندان خطیبی واکاوی و بررسی کرده است.
خاطرات مکه (به سوی نور)
این سفرنامه تالیف پرویندخت خطیبی است که به گفته مصحح آن، نهتنها روایت یک سفر حج است، بلکه تصویری از فرهنگ، زبان، طنز، شعر و زندگی اجتماعی یک بانوی زنجانی در آن دوره را به نسلهای بعد منتقل میکند.
نسخههای خطی و اسناد اصلیترین منابع برای بازسازی تاریخ زنجان
در آیین رونمایی از سه کتاب حوزه تاریخ و فرهنگ زنجان، یکی از پژوهشگران و نویسندگان حاضر، تأکید کرد که برخلاف بسیاری از مناطق ایران، زنجان فاقد تاریخ مدون و مستقل از قرون گذشته است؛ بنابراین نسخههای خطی، اسناد، شجرهنامهها و سنگنوشتهها بهعنوان اصلیترین منابع برای بازسازی تاریخ این سرزمین محسوب میشوند.
علیاکبر صفوی، مجموعه نسخههای خطی خاندان خطیبی را «گنجینهای ارزشمند» برای پژوهشگران معرفی کرد و اشاره کرد که از این گنجینه تاکنون آثار متعددی از جمله سفرنامه مرحوم پرویندخت خطیبی، خاطرات عطااللهخان، اسناد و فرامین تاریخی و سایر منابع پژوهشی منتشر شدهاند.
وی با تاکید بر اهمیت انتشار فهرست نسخههای خطی خاندان خطیبی، گفت: این مجموعه نتیجه تلاش چند نسل از اعضای خاندان در حفظ و نگهداری اسناد و کتابهای خطی است و امروز در اختیار جامعه پژوهشی قرار دارد.
صفوی با اظهار نگرانی درباره وضعیت میراث مکتوب استان، گفت: در استانی با این پیشینه تاریخی، تنها چند مجموعه نسخه خطی فهرستنویسی شده و بسیاری از آثار یا به خارج منتقل شدهاند یا در دست دلالان قرار گرفتهاند؛ این امر خسارتی جدی برای میراث فرهنگی زنجان محسوب میشود.
وی از خانوادههایی که اسناد و نسخههای خطی در اختیار دارند، دعوت کرد تا همانند خاندان خطیبی، این آثار را معرفی و در اختیار پژوهشگران قرار دهند تا به سرمایهای برای شناخت تاریخ منطقه تبدیل شوند.
صفوی با بیان اینکه ارزش نسخ خطی و اسناد تاریخی برای زنجان چندین برابر است، گفت: گاهی تنها یک جمله در یک نسخه خطی میتواند بخشی از تاریخ فرهنگی زنجان را روشن کند و نشان دهد این شهر در دورههای مختلف محل حضور شاعران، عالمان و محافل ادبی بوده است.
وی حفظ میراث مکتوب را مسئولیت فرهنگی دانست و تأکید کرد که اسناد قدیمی، عقدنامهها، مصالحهنامهها و حتی دستنوشتههای خانوادگی بخشی از حافظه تاریخی زنجان هستند و صیانت از آنها زمینه شناخت بهتر تاریخ و هویت این منطقه را فراهم میکند.
پیشنهاد ایجاد مرکز اسناد فرهنگی و هنری در استان زنجان
در این مراسم، جعفر محمدی مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان، تأکید کرد که زنجان به یک مرکز جامع اسناد فرهنگی و هنری نیاز دارد و با حفظ اسناد، عکسها، نسخههای خطی و منابع تاریخی، میتوانیم بهصورت پژوهشی آنها را گردآوری و در اختیار محققان قرار دهیم.
محمدی به اهمیت صیانت از میراث مستند اشاره کرد: هر سند فرهنگی، هنری و تاریخی بخشی از حافظه جمعی زنجان است و اگر امروز اقدامی نکنیم، بخشی از تاریخ این سرزمین را از دست خواهیم داد.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان درباره طرح مرکز اسناد فرهنگی استان توضیح داد: «از سالها پیش این ایده را دنبال میکردم؛ مرکزی برای آرشیو اسناد، عکسها و منابع تاریخی مردم داشته باشیم که پژوهشگران بتوانند با دسترسی به پروندههای شخصیتها، رویدادها و اماکن تاریخی، تحقیقات خود را آسانتر انجام دهند.
محمدی با اشاره به آغاز طرح در سال ۱۳۹۹ گفت: با انتشار فراخوان عمومی، مردم، نسخهای از اسناد و تصاویر تاریخی خود را برای ثبت و آرشیو در اختیار این مرکز قرار دادند. استقبال شهروندان قابل توجه بود؛ مجموعهای از اسناد ارزشمند، از عقدنامهها و وقفنامهها گرفته تا عکسهای تاریخی، گردآوری شد.
وی افزود: نگاه ما این بود که حتی کوچکترین اسناد مرتبط با شخصیتها و وقایع تاریخی نیز ارزش ثبت و نگهداری دارند؛ زیرا جزئیات میتوانند در آینده بخشی از تاریخ و هویت فرهنگی استان را روشن کنند.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان با ابراز تأسف از توقف فعالیت این مرکز پس از تغییر مدیریتها، توضیح داد: مرکزی که با زحمت فراوان در حال شکلگیری بود، جمعآوری شد و اسناد آن به انبار منتقل شد. این اتفاق باعث شد طرحی که میتوانست به ثبت و ضبط تاریخ زنجان کمک کند، در همان آغاز متوقف شود.
وی در ادامه تأکید کرد: امروز نسبت به اینکه یک نهاد دولتی به تنهایی بتواند این مأموریت را انجام دهد، خوشبین نیستم. معتقدم تشکلهای غیردولتی، پژوهشگران و انجمنهای تاریخ و فرهنگ باید محور این حرکت باشند و دستگاههای دولتی نقش پشتیبان و حامی را ایفا کنند.
محمدی با قدردانی از تلاشهای بهمن خطیبی در گردآوری و انتشار آثار تاریخی خاندان خطیبی گفت: فردی که پس از سالها مسئولیت اجرایی، دوران بازنشستگی خود را صرف پژوهش و حفظ میراث تاریخی استان کرده، اقدامی ارزشمند و شایسته تقدیر است. امیدوارم افراد بیشتری وارد عرصه پژوهش تاریخ زنجان شوند.
میراث مکتوب زنجان سرمایهای برای همه ایرانیان است
معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار زنجان با تأکید بر ضرورت حفظ و انتشار میراث مکتوب استان، گفت: اسناد خانوادگی، خاطرات، نسخههای خطی و آثار پژوهشی تنها متعلق به یک خاندان نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی زنجان، ایران و حتی میراث تمدنی بشریت به شمار میرود.
علی صادقی در این مراسم افزود: رونمایی از یک کتاب، رونمایی از چند صفحه کاغذ نیست؛ بلکه رونمایی از بخشی از اندیشه، تجربه، حافظه و هویت یک جامعه است.
وی با قدردانی از ادارهکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان زنجان، بنیاد ایرانشناسی شعبه زنجان و انجمن نویسندگان تاریخ و فرهنگ زنجان برای برگزاری این مراسم، افزود: معرفی و انتشار چنین آثاری، خدمتی ارزشمند به مردم استان و کشور است.
معاون سیاسی، امنیتی و اجتماعی استاندار زنجان با اشاره به انتشار آثار خاندان خطیبی، اظهار کرد: این میراث متعلق به یک خانواده نیست، بلکه سرمایهای برای همه مردم زنجان، همه ایرانیان و بخشی از میراث فرهنگی و تمدنی است که باید در اختیار جامعه قرار گیرد.
صادقی با بیان اینکه فرهنگ، سنتها و تجربههای تاریخی در طول قرنها شکل گرفتهاند، گفت: زنجان بخشی از تاریخ و تمدن ایران است؛ سرزمینی که در طول تاریخ عالمان، ادیبان و اندیشمندان بسیاری را پرورش داده و بخشی از این میراث در کتابها، بناهای تاریخی، مساجد و نسخههای خطی حفظ شده است.
وی در ادامه نسبت به از بین رفتن میراث مکتوب هشدار داد و تصریح کرد: اگر این آثار پژوهش، ثبت و منتشر نشوند، به تدریج از حافظه جمعی جامعه حذف خواهند شد. اسناد خانوادگی، نامهها، خاطرات و نسخههای خطی بخش مهمی از هویت فرهنگی ما هستند و حفاظت از آنها اهمیت ویژهای دارد.
صادقی با اشاره به عنوان «دارالسعاده» برای زنجان در دوره قاجار، اظهار کرد: در گذشته هر ولایت با عنوانی شناخته میشد و زنجان به نام «دارالسعاده» یا خانه خوشبختی شهرت داشت؛ عنوانی که نشاندهنده جایگاه فرهنگی و ویژگیهای مردم این دیار است.
وی افزود: مردم زنجان از سرمایههای فرهنگی ارزشمندی برخوردارند و این عنوان مایه افتخار همه مردم استان است. امیدواریم انتشار این آثار آغازگر تداوم پژوهش و معرفی بیشتر تاریخ و فرهنگ زنجان از سوی دیگر پژوهشگران و شهروندان باشد.
استان کهن و تاریخی زنجان از دیرباز مهد عالمان، ادیبان و اندیشمندان و خاندان های کهن و اصیل بوده که معرفی و شناسایی آنان و تلاش برای حفظ اسناد،آثار و گنجینه های تاریخی آنها موجب روشن شدن حلقه های مبهم و پنهان تاریخی و تکمیل پازلهای تاریخ در هر استان و منطقه ای خواهد شد.
به عنوان مثال خاندان خطیبی فقط تاریخ یک خانواده نیست؛ بخشی از تاریخ زنجان است که امروزه معرفی کردن و شناساندن آن نه تنها گامی برای صیانت از میراث فرهنگی و تاریخی این خطه است بلکه موجب تشریح ابعاد مختلف فرهنگی، اجتماعی،تاریخی و سیاسی این دیار خواهد شد.
برای حفظ و گسترش میراث فرهنگی استان زنجان نیاز است تا همکاریهای میان نهادهای دولتی، غیردولتی و جامعه علمی تقویت شده و یک مرکز اسناد فرهنگی و هنری بهصورت پایدار و مستدام راهاندازی شود.
نظر شما