خبرگزاری مهر، گروه استانها: کوهستان‌های زاگرس در کهگیلویه و بویراحمد تنها زیستگاهی طبیعی برای گونه‌های گیاهی نیستند، بلکه ظرفیت قابل توجهی برای توسعه اقتصادی، ایجاد اشتغال روستایی، تقویت معیشت بهره‌برداران و گسترش صنایع وابسته به گیاهان دارویی دارند، ظرفیتی که در صورت مدیریت علمی می‌تواند به یکی از پایه‌های اقتصاد پایدار استان تبدیل شود.
با این حال، فاصله میان ظرفیت طبیعی و بهره‌برداری اقتصادی پایدار همچنان یکی از چالش‌های این حوزه است.
از یک سو، محصولات ارزشمندی مانند آنغوزه و باریجه از مراتع استان برداشت و به بازارهای داخلی و خارجی عرضه می‌شوند و از سوی دیگر، برخی گونه‌های گیاهی با کاهش عرصه‌های رویش روبه‌رو هستند و بخش قابل توجهی از محصولات نیز بدون فرآوری از منطقه خارج می‌شود.
بر اساس آمارهای اعلام‌شده از سوی مسئولان، حدود ۲ هزار و ۱۰۰ گونه گیاهی در کهگیلویه و بویراحمد شناسایی شده که نزدیک به ۴۷۰ گونه از آنها دارویی و خوراکی هستند.
همچنین مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان از برداشت حدود ۲۵ تن شیرابه آنغوزه و باریجه از سطح ۶۶۰ هکتار از مراتع، به ارزش مجموع ۶۷۵ میلیارد ریال، خبر داده است.
این ارقام در کنار هشدارهای کارشناسان درباره وضعیت گونه‌هایی مانند جاشیر خوراکی، کرفس کوهی و زرین‌گیاه، دو واقعیت مهم را آشکار می‌کند؛ نخست اینکه گیاهان دارویی می‌توانند منبع درآمد و اشتغال باشند و دوم اینکه تداوم این ظرفیت اقتصادی به حفظ ذخایر طبیعی و جلوگیری از برداشت خارج از توان باززایی رویشگاه‌ها وابسته است.
پرسش اصلی این است که آیا درآمد حاصل از فروش محصولات خام می‌تواند به توسعه پایدار منجر شود؟ چرا با وجود این تنوع گیاهی، هنوز بخش مهمی از محصولات بدون فرآوری عرضه می‌شود؟ و چه اقداماتی برای جلوگیری از نابودی گونه‌های ارزشمند و افزایش سهم مردم محلی از درآمد این منابع طبیعی ضرورت دارد؟
برای بررسی این موضوع، دیدگاه‌های عزیزالله جعفری، گیاه‌شناس و عضو هیئت علمی دانشگاه یاسوج، سیدجمال موسویان، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری کهگیلویه و بویراحمد و رحمت‌الله جهانشاهی، معاون پایش اداره کل حفاظت محیط‌زیست استان، در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.
برداشت بی‌رویه، گونه‌های ارزشمند گیاهی را به مرز نابودی می‌رساند
گیاه‌شناس و عضو هیئت علمی دانشگاه یاسوج، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به تنوع گیاهی کهگیلویه و بویراحمد، نسبت به وضعیت برخی گونه‌های ارزشمند کوهستان‌های استان هشدار داده و بر ضرورت تغییر شیوه بهره‌برداری از منابع طبیعی تأکید کرده است.
عزیز الله جعفری با بیان اینکه استان از ظرفیت قابل توجهی در زمینه گیاهان دارویی و خوراکی برخوردار است، جاشیر خوراکی، کرفس کوهی و زرین‌گیاه را از جمله گونه‌هایی دانسته که با تهدید جدی روبه‌رو هستند.
وی درباره عوامل تهدیدکننده این گونه‌ها توضیح داد: برداشت بی‌رویه، جمع‌آوری گیاهان بدون دانش و تجربه کافی، تغییرات اقلیمی و فشار بر زیستگاه‌های طبیعی از جمله عواملی هستند که می‌توانند جمعیت گونه‌های گیاهی را کاهش دهند و زمینه نابودی تدریجی آنها را فراهم کنند.
به گفته این گیاه‌شناس، برداشت گیاهان کوهی در بسیاری از موارد با هدف تأمین نیاز بازار و کسب درآمد انجام می‌شود، اما اگر این فعالیت بدون توجه به توان باززایی گیاه صورت گیرد، ممکن است به جای ایجاد درآمد پایدار، ذخایر طبیعی را با خطر مواجه کند.
وی با اشاره به اهمیت آگاهی بهره‌برداران از شیوه‌های صحیح برداشت افزود: بهره‌برداری از گیاهان دارویی باید با شناخت ویژگی‌های هر گونه و با همکاری کارشناسان انجام شود؛ زیرا برداشت غیراصولی می‌تواند به کاهش جمعیت گیاهان و از بین رفتن عرصه‌های رویش آنها منجر شود.
جاشیر خوراکی، کرفس کوهی و زرین‌گیاه؛ گونه‌هایی که به حفاظت جدی نیاز دارند
جعفری درباره وضعیت گونه‌های در معرض تهدید اظهار کرد: جاشیر خوراکی، کرفس کوهی و زرین‌گیاه از جمله گیاهانی هستند که وضعیت رویش آنها نگران‌کننده است و ادامه برداشت بی‌رویه می‌تواند بقای این گونه‌ها را با خطر بیشتری روبه‌رو کند.
عضو هیئت علمی دانشگاه یاسوج با تأکید بر ضرورت جلوگیری از ریشه‌کنی گیاهان ارزشمند، کشت و تکثیر از طریق بذر را یکی از راهکارهای مؤثر برای حفاظت از این سرمایه طبیعی معرفی کرده است.
وی یادآور شد: بر این اساس، اگر بخشی از نیاز بازار از طریق کشت علمی و کنترل‌شده تأمین شود، می‌توان فشار بر جمعیت‌های طبیعی گیاهان را کاهش داد و زمینه بهره‌برداری اقتصادی در سال‌های آینده را نیز حفظ کرد.
جعفری همچنین بر لزوم تعامل کشاورزان و بهره‌برداران با کارشناسان تأکید کرد و گفت: بهره‌برداری علمی راهی برای جلوگیری از تخریب رویشگاه‌ها و کاهش خطر انقراض گونه‌های گیاهی است.
تغییر اقلیم و برداشت تجاری؛ دو عامل تشدیدکننده فشار بر طبیعت
این گیاه‌شناس در ارزیابی عوامل تهدیدکننده ذخایر گیاهی، تغییرات اقلیمی را نیز از موضوعات مهم دانسته است.
وی با اشاره به اینکه کاهش بارندگی، افزایش دما و تغییر شرایط رویش می‌تواند بر رشد، گل‌دهی، تولید بذر و باززایی طبیعی برخی گونه‌ها اثر بگذارد، افزود: هنگامی که چنین فشارهایی با برداشت بی‌رویه همراه شود، توان طبیعی گیاه برای جبران خسارت‌های ناشی از بهره‌برداری کاهش می‌یابد.
جعفری با بیان اینکه افزایش تقاضای بازار برای برخی گیاهان خوراکی و دارویی می‌تواند انگیزه جمع‌آوری بیشتر از طبیعت را تقویت کند، اظهار کرد: در چنین شرایطی، اگر آموزش کافی، نظارت مؤثر و برنامه مشخصی برای تعیین میزان مجاز برداشت وجود نداشته باشد، گونه‌های ارزشمند بیش از گذشته در معرض خطر قرار می‌گیرند.
وی بر ضرورت فرهنگ‌سازی، آموزش بهره‌برداران و همکاری میان مردم و کارشناسان تأکید کرد و ادامه داد: این رویکرد می‌تواند به حفظ و احیای گیاهان دارویی در عرصه‌های طبیعی و زمین‌های کشاورزی کمک کند.
وی تصریح کرد: حفاظت از گونه‌های گیاهی نباید تنها به محدود کردن برداشت خلاصه شود، بلکه باید با توسعه کشت، انتقال دانش علمی و ایجاد فرصت‌های اقتصادی جایگزین همراه باشد.
برداشت ۲۵ تن شیرابه آنغوزه و باریجه به ارزش ۶۷۵ میلیارد ریال
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری کهگیلویه و بویراحمد، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به ظرفیت اقتصادی مراتع استان، از برداشت حدود ۲۵ تن شیرابه گیاهان دارویی آنغوزه و باریجه در سطح ۶۶۰ هکتار خبر داده است.
سید جمال موسویان با اشاره به انجام عملیات بهره‌برداری در مناطقی از جمله تنگ‌سرخ، کاکان، گردوکنگک و تنگ‌خشک اظهار کرد: برداشت شیرابه این دو گونه در سطح اعلام‌شده انجام شده و ارزش مجموع محصولات برداشت‌شده حدود ۶۷۵ میلیارد ریال برآورد شده است.
وی ادامه داد: هر کیلوگرم شیرابه آنغوزه ۲۷ میلیون ریال و هر کیلوگرم شیرابه باریجه ۲۵ میلیون ریال ارزش‌گذاری شده است.
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان اظهار کرد: این ارقام نشان می‌دهد که مراتع استان علاوه بر کارکردهای زیست‌محیطی، ظرفیت اقتصادی قابل توجهی نیز دارند و می‌توانند در صورت مدیریت اصولی، به تقویت معیشت بهره‌برداران و ایجاد فرصت‌های شغلی کمک کنند.
صادرات به هند، چین و اروپا؛ ظرفیت اقتصادی که هنوز خام عرضه می‌شود
وی با اشاره به بازارهای فروش محصولات آنغوزه و باریجه، از صادرات مواد خام این گیاهان به کشورهایی از جمله هند، چین و برخی کشورهای اروپایی خبر داد.
موسویان با اشاره به اینکه صادرات مواد خام به معنای بهره‌مندی کامل استان از ارزش اقتصادی این محصولات نیست، افزود: بخش مهمی از ارزش افزوده گیاهان دارویی در مراحل بعدی، از جمله آماده‌سازی، فرآوری، استخراج ترکیبات، بسته‌بندی و عرضه محصولات نهایی ایجاد می‌شود.
وی، ارزش حاصل از بهره‌مالکانه این طرح‌ها را نیز حدود ۵۰ میلیارد ریال اعلام کرد و یادآور شد: بهره‌مالکانه بخشی از درآمد عمومی حاصل از بهره‌برداری قانونی از منابع طبیعی است، اما ارزیابی کامل منافع اقتصادی این فعالیت، علاوه بر درآمد عمومی، به بررسی میزان درآمد خالص بهره‌برداران، هزینه‌های تولید و سهم مشاغل محلی از زنجیره ارزش نیاز دارد.
خام‌فروشی؛ مانعی در مسیر توسعه صنایع تبدیلی
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان ادامه داد: یکی از مسائل مهم در حوزه گیاهان دارویی استان، محدود ماندن فعالیت اقتصادی به برداشت و فروش ماده خام است و در شرایطی که آنغوزه و باریجه از ارزش اقتصادی بالایی برخوردارند، توسعه صنایع فرآوری می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای ایجاد اشتغال و افزایش درآمد در مناطق تولیدکننده فراهم کند.
وی گفت: پاک‌سازی و درجه‌بندی محصول، کنترل کیفیت، استخراج ترکیبات، بسته‌بندی و توسعه بازارهای تخصصی، از جمله مراحلی هستند که می‌توانند به افزایش ارزش نهایی این محصولات کمک کنند.
موسویان اظهار کرد: اگر این مراحل در داخل استان توسعه پیدا کنند، بخش بیشتری از منافع اقتصادی محصولات در همان منطقه باقی می‌ماند و امکان ایجاد مشاغل تخصصی برای جوانان و فارغ‌التحصیلان نیز افزایش می‌یابد.
وی با بیان اینکه توسعه صنایع تبدیلی به سرمایه‌گذاری، دانش فنی، تجهیزات مناسب، آزمایشگاه‌های کنترل کیفیت و دسترسی به بازار نیاز دارد، ادامه داد: ظرفیت تولید مواد اولیه باید با توان پایدار رویشگاه‌ها هماهنگ باشد تا گسترش صنایع به افزایش فشار بر منابع طبیعی منجر نشود.
کشت مشارکتی در ۳ هزار و ۵۰۰ هکتار؛ برنامه‌ای برای توسعه تولید
مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان از برنامه‌ریزی برای کشت مشارکتی گیاهان دارویی در سطح ۳ هزار و ۵۰۰ هکتار از مراتع استان خبر داد و افزود: این برنامه قرار است با توجه به شرایط مناسب کشت و آغاز بارندگی‌های پاییزی دنبال شود.
وی اظهار کرد: توسعه کشت مشارکتی می‌تواند زمینه تأمین بخشی از مواد اولیه مورد نیاز بازار را فراهم کند و در صورت اجرای علمی، از فشار بر برخی رویشگاه‌های طبیعی بکاهد.
موسویان تصریح کرد: موفقیت این طرح به انتخاب گونه‌های متناسب با اقلیم، تأمین بذر مناسب، آموزش بهره‌برداران، مراقبت از مزارع و فراهم کردن بازار فروش وابسته است.
وی با اشاره به اینکه مشارکت مردم در حفاظت و احیای مراتع نیز اهمیت دارد، تاکید کرد: پیوند دادن معیشت خانوارهای محلی با مدیریت پایدار منابع طبیعی می‌تواند انگیزه بیشتری برای حفاظت از پوشش گیاهی ایجاد کند.
ناآگاهی از ارزش گیاهان، تهدیدی برای تنوع زیستی استان است
معاون پایش اداره کل حفاظت محیط‌زیست کهگیلویه و بویراحمد، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به تنوع قابل توجه پوشش گیاهی استان، از شناسایی بیش از ۲ هزار گونه گیاهی در این منطقه خبر داد و گفت: حفاظت از گونه‌های ارزشمند و آموزش شیوه‌های صحیح بهره‌برداری ضرورت دارد.
رحمت‌الله جهانشاهی با اشاره به تنوع زیستی زاگرس اظهار کرد: گونه‌های مختلف گیاهی در زیست‌بوم‌های طبیعی استان پراکنش دارند و بلوط، بومادران و آویشن دنا از جمله نمونه‌های این تنوع هستند.
به گفته وی، شناخت ارزش گونه‌های گیاهی و آگاهی از روش صحیح بهره‌برداری از آنها اهمیت زیادی دارد زیرا ناآگاهی درباره ویژگی‌های گیاهان و نحوه جمع‌آوری آنها می‌تواند برخی گونه‌ها را با تهدید روبه‌رو کند.
چرا برداشت یکسان از همه گیاهان امکان‌پذیر نیست؟
معاون پایش محیط زیست استان یکی از موضوعات مهم در مدیریت گیاهان دارویی را تفاوت ویژگی‌های زیستی گونه‌ها عنوان کرد و ادامه داد: زمان مناسب برداشت، بخش قابل استفاده گیاه، میزان ذخایر طبیعی و توان باززایی، در هر گونه متفاوت است و نمی‌توان برای همه گیاهان یک دستورالعمل واحد در نظر گرفت.
وی با بیان اینکه در برخی گونه‌ها، برداشت غیراصولی بخش‌های زیرزمینی می‌تواند به گیاه آسیب جدی وارد کند، افزود: در گونه‌های دیگر نیز برداشت مکرر پیش از تولید بذر ممکن است فرصت بازتولید طبیعی را کاهش دهد.
جهانشایی بیان کرد: از این رو، بهره‌برداری باید بر اساس ضوابط علمی، شرایط رویشگاه و وضعیت جمعیت گیاهان انجام شود.
وی آموزش جوامع محلی و توجه به کشت گیاهان دارویی را از راهکارهای مورد نیاز برای حفاظت از این ظرفیت معرفی کرد و گفت: آموزش بهره‌برداران باید به موضوعاتی مانند شناسایی گونه‌ها، زمان مناسب برداشت، شیوه صحیح جمع‌آوری و ضرورت حفظ بخشی از گیاهان برای باززایی طبیعی بپردازد.
حفاظت بدون مشارکت مردم به نتیجه پایدار نمی‌رسد
جهانشاهی تاکید کرد: در مناطقی که بخشی از درآمد خانوارها به مراتع و محصولات طبیعی وابسته است، حفاظت از منابع طبیعی باید با توجه به شرایط معیشتی مردم انجام شود.
وی افزود: اگر بهره‌برداران به آموزش، بذر مناسب، امکان کشت و بازار فروش دسترسی نداشته باشند، محدودیت برداشت به‌تنهایی نمی‌تواند همه مشکلات را برطرف کند.
معاون پایش محیط زیست کهگیلویه و بویراحمد ادامه داد: مشارکت مردم در طرح‌های حفاظتی و فراهم کردن فرصت‌های اقتصادی پایدار می‌تواند به تقویت همکاری میان جوامع محلی و دستگاه‌های مسئول کمک کند.
وی اظهار کرد: در چنین رویکردی، مردم محلی تنها مخاطب مقررات حفاظتی نیستند، بلکه می‌توانند در شناسایی عرصه‌های حساس، پایش وضعیت رویشگاه‌ها، احیای پوشش گیاهی و اجرای برنامه‌های کشت مشارکتی نقش داشته باشند.
وی ادامه داد: حفاظت از گیاهان دارویی زمانی اثربخش خواهد بود که منافع اقتصادی بهره‌برداران با سلامت بلندمدت رویشگاه‌ها پیوند بخورد.
چگونه می‌توان از خام‌فروشی و تخریب ذخایر طبیعی عبور کرد؟
اظهارات کارشناسان گیاه‌شناسی، مسئولان منابع طبیعی و محیط‌زیست نشان می‌دهد که توسعه گیاهان دارویی در کهگیلویه و بویراحمد با دو مسئله به‌هم‌پیوسته روبه‌رو است: ضرورت حفاظت از ذخایر طبیعی و نیاز به افزایش ارزش اقتصادی محصولات.
از یک سو، برداشت حدود ۲۵ تن شیرابه آنغوزه و باریجه به ارزش اعلام‌شده ۶۷۵ میلیارد ریال، ظرفیت درآمدزایی این حوزه را نشان می‌دهد؛ از سوی دیگر، هشدار درباره کاهش عرصه رویش برخی گونه‌ها بیانگر آن است که ادامه فعالیت اقتصادی بدون مدیریت علمی می‌تواند پایه‌های همین درآمد را تضعیف کند.
خام‌فروشی نیز موجب می‌شود بخش مهمی از ظرفیت اشتغال‌زایی و ارزش افزوده محصولات در خارج از استان شکل بگیرد.
برای تغییر این وضعیت، توسعه صنایع تبدیلی باید متناسب با حجم تولید و ظرفیت پایدار منابع طبیعی انجام شود. ایجاد مراکز محلی برای پاک‌سازی، خشک‌کردن اصولی، درجه‌بندی و بسته‌بندی می‌تواند گام نخست باشد و پس از آن، توسعه واحدهای فرآوری تخصصی بر اساس مطالعات اقتصادی و علمی دنبال شود.
همچنین تقویت تعاونی‌های محلی، قراردادهای خرید منصفانه و ارتباط مستقیم بهره‌برداران با واحدهای فرآوری می‌تواند سهم تولیدکنندگان را از ارزش نهایی محصول افزایش دهد.
در بخش حفاظت نیز تعیین میزان مجاز برداشت، پایش مستمر رویشگاه‌ها و اجرای برنامه‌های تکثیر گونه‌های حساس ضرورت دارد. بدون اطلاعات دقیق درباره وضعیت جمعیت گیاهان و توان باززایی آنها، ارزیابی پایداری برداشت دشوار خواهد بود.
سرمایه سبز زاگرس به مدیریت علمی نیاز دارد
کهگیلویه و بویراحمد از ظرفیت کم‌نظیری در زمینه گیاهان دارویی و خوراکی برخوردار است، ظرفیتی که می‌تواند به ایجاد اشتغال، توسعه صنایع تبدیلی و افزایش درآمد جوامع محلی منجر شود.
با این حال، بهره‌برداری پایدار از این سرمایه به افزایش صرف میزان برداشت محدود نمی‌شود، حفظ گونه‌های ارزشمند، جلوگیری از تخریب رویشگاه‌ها، توسعه کشت علمی و افزایش سهم استان از ارزش افزوده محصولات نیز باید در مرکز برنامه‌ریزی‌ها قرار گیرد.
همکاری دانشگاه‌ها با دستگاه‌های اجرایی، مشارکت مردم محلی، سرمایه‌گذاری در صنایع فرآوری و انتشار اطلاعات دقیق درباره وضعیت منابع طبیعی می‌تواند مسیر تبدیل ظرفیت گیاهان دارویی به ثروتی ماندگار را هموار کند.
سرمایه سبز زاگرس زمانی به پشتوانه‌ای پایدار برای اقتصاد استان تبدیل می‌شود که برداشت امروز، امکان تولید فردا را از بین نبرد و ارزش اقتصادی محصولات نیز به جای محدود ماندن در فروش مواد خام، در قالب اشتغال، فرآوری و درآمد پایدار در منطقه باقی بماند.
نظر شما