خبرگزاری مهر، گروه استانها: کهگیلویه و بویراحمد را بیشتر با جنگل‌های زاگرس، منابع طبیعی، نفت و گاز و ظرفیت‌های گردشگری می‌شناسند، اما در زیر لایه‌های زمین این استان، ذخایر معدنی متنوعی قرار گرفته که می‌تواند به یکی از پایه‌های مهم توسعه اقتصادی آن تبدیل شود، از فسفات و بوکسیت گرفته تا سلستین، مس، آهک، گچ، مصالح ساختمانی و مواد اولیه موردنیاز صنایع، مجموعه‌ای از ظرفیت‌های زمین‌شناختی در مناطق مختلف استان شناسایی شده است، ظرفیت‌هایی که در صورت بهره‌برداری اصولی و ایجاد زنجیره فرآوری، امکان ایجاد اشتغال و افزایش درآمد مناطق معدنی را دارند.
با این وجود، پرسش اصلی این است که چرا با وجود ذخایر قابل توجه، بخش معدن هنوز نتوانسته متناسب با ظرفیت‌های خود در اقتصاد استان نقش‌آفرینی کند؟ آیا مشکل فقط به کمبود سرمایه‌گذار و زیرساخت بازمی‌گردد یا نبود صنایع فرآوری و اتکای بخشی از فعالیت‌ها به استخراج و فروش مواد خام نیز در این وضعیت مؤثر است؟
ذخایر بیش از یک میلیارد تنی؛ ظرفیت بزرگ با سهم اقتصادی محدود
به گفته استاندار کهگیلویه و بویراحمد، ذخایر قطعی معدنی استان از یک میلیارد تن فراتر می‌رود، رقمی که در صورت بهره‌برداری هدفمند می‌تواند پشتوانه‌ای مهم برای توسعه صنعتی، ایجاد فرصت‌های شغلی و تقویت اقتصاد شهرستان‌ها باشد.
همچنین به گفته مدیرکل صنعت، معدن و تجارت کهگیلویه و بویراحمد ۸۳ پروانه بهره‌برداری معدنی، ۴۵ معدن فعال، ۳۴ معدن غیرفعال و چهار معدن در حال تجهیز است. این آمار نشان می‌دهد داشتن پروانه بهره‌برداری لزوماً به معنای فعالیت مستمر و استفاده کامل از ظرفیت یک معدن نیست و بخشی از ظرفیت‌های قانونی و معدنی استان همچنان به مرحله بهره‌برداری مؤثر نرسیده‌اند.
در آمارهای منتشرشده در سال‌های گذشته نیز ظرفیت استخراج اسمی معادن استان بیش از پنج میلیون تن در سال اعلام شده، در حالی که میزان استخراج واقعی در همان مقطع بیش از ۲.۵ میلیون تن گزارش شده است. این فاصله میان ظرفیت اسمی و استخراج واقعی، اهمیت بررسی موانع تولید، وضعیت تجهیزات، سرمایه در گردش و زیرساخت‌های حمل‌ونقل را نشان می‌دهد.
البته این ارقام مربوط به دوره انتشار همان گزارش‌ها است و برای ترسیم وضعیت دقیق امروز، به آمار به‌روز سازمان صمت نیاز است.
نکته مهم‌تر، سهم بخش معدن از ارزش افزوده اقتصادی است، استاندار کهگیلویه و بویراحمد می گوید: سهم این استان از ارزش افزوده بخش معدن کشور حدود یک‌دهم درصد است، رقمی که با وجود ذخایر اعلام‌شده، فاصله معناداری میان ظرفیت زمین‌شناختی و عملکرد اقتصادی معدن را نشان می‌دهد.
به بیان دیگر، مسئله استان صرفاً کمبود ذخیره معدنی نیست، چالش اصلی این است که چه میزان از این ذخایر به تولید محصول، ایجاد واحد صنعتی، اشتغال پایدار و درآمد اقتصادی در داخل استان تبدیل می‌شود.
از فسفات و بوکسیت تا سلستین و مس؛ نقشه ظرفیت‌های معدنی استان
ظرفیت‌های معدنی کهگیلویه و بویراحمد تنها به یک یا دو ماده معدنی محدود نیست. فسفات، بوکسیت، سلستین و مس از مهم‌ترین ذخایر شاخص استان به شمار می‌روند و در کنار آن‌ها، موادی مانند آهک، گچ، مصالح ساختمانی، سنگ‌های تزئینی، شن و ماسه و مواد اولیه موردنیاز صنایع سیمان و آجر نیز در بخش‌های مختلف استان وجود دارند.
فسفات از مهم‌ترین ظرفیت‌های معدنی شهرستان کهگیلویه است، این ماده معدنی به دلیل کاربرد در صنایع مرتبط با تولید ترکیبات فسفاته و کودهای شیمیایی، قابلیت ایجاد زنجیره‌ای از فعالیت‌های صنعتی را دارد، با این حال، ارزش اقتصادی آن زمانی افزایش می‌یابد که استخراج با فرآوری و تولید محصولات با ارزش افزوده بیشتر همراه شود.
بوکسیت نیز از دیگر مواد معدنی مهم استان است که در مناطقی از جمله لوداب و بخش‌هایی از شهرستان چرام و سرفاریاب مطرح شده است. اهمیت بوکسیت به کاربرد آن در زنجیره تولید آلومینا و آلومینیوم بازمی‌گردد اما برداشت و خام‌فروشی بخشی از بوکسیت استان کاملا قابل مشاهده است، موضوعی که ضرورت ایجاد واحدهای فرآوری و تعیین تکلیف زنجیره ارزش این ماده معدنی را برجسته می‌کند.
سلستین از دیگر ظرفیت‌های معدنی استان است که ذخایری از آن در محدوده‌هایی از شهرستان گچساران وجود دارد، این ماده معدنی در زنجیره تولید ترکیبات استرانسیم کاربرد دارد و می‌تواند زمینه‌ساز ایجاد صنایع پایین‌دستی باشد اما شناسایی ذخیره به‌تنهایی به معنای شکل‌گیری صنعت فرآوری نیست و تحقق چنین ظرفیتی به مطالعات فنی و اقتصادی، سرمایه‌گذاری و تأمین تجهیزات و زیرساخت نیاز دارد.
مس نیز از ظرفیت‌های مهم و راهبردی استان به شمار می‌رود که طبق اعلام سازمان صمت استان در محدوده کانسار مس خونگاه در بخش پاتاوه شهرستان دنا است که بهره‌برداری از این ذخیره نیز مستلزم تکمیل مطالعات اکتشافی، ارزیابی اقتصادی و برنامه‌ریزی برای فرآوری متناسب با ویژگی‌های کانسار است.
در کنار این مواد، آهک و گچ و انواع مصالح ساختمانی نیز در تأمین مواد اولیه فعالیت‌های عمرانی و صنعتی نقش دارند که بخشی از این مواد می‌توانند در صنایع سیمان، آجر و ساختمان مورد استفاده قرار گیرند، بنابراین، همه فعالیت‌های معدنی استان را نمی‌توان در یک گروه قرار داد زیرا برخی مواد معدنی مستقیماً به‌عنوان مصالح یا مواد اولیه مصرف می‌شوند و برخی دیگر برای دستیابی به محصول نهایی به فرآوری تخصصی و سرمایه‌گذاری صنعتی نیاز دارند.
خام‌فروشی؛ حلقه‌ای که مانع ماندگاری ارزش در استان شده است
یکی از مهم‌ترین چالش‌های بخش معدن کهگیلویه و بویراحمد، فاصله میان استخراج مواد معدنی و تکمیل زنجیره فرآوری است زیرا در واقع، استخراج سنگ و ماده معدنی از دل کوه، نخستین مرحله فعالیت اقتصادی است اما بخش مهمی از ارزش افزوده در مراحل بعدی، یعنی خردایش، دانه‌بندی، تغلیظ، فرآوری شیمیایی و تولید محصول نهایی ایجاد می‌شود.
برخی مواد معدنی مثل بوکسیت و فسفات استان در سال‌های گذشته برداشت و به صورت خام به فروش می رسد که ایجاد کارخانه‌های فرآوری در این زمینه ضروری است.
البته نمی‌توان همه معادن استان را خام‌فروش دانست یا ادعا کرد که هیچ نوع فرآوری در آن‌ها انجام نمی‌شود زیرا برخی مواد معدنی ساختمانی پس از استخراج وارد مراحل آماده‌سازی، خردایش و دانه‌بندی می‌شوند و بخشی از مواد اولیه نیز در صنایع مصرف‌کننده مورد استفاده قرار می‌گیرند اما مسئله اصلی، محدود بودن زنجیره فرآوری پیشرفته برای برخی ذخایر شاخص و نبود اطلاعات عمومی و به‌روز درباره میزان تولید محصولات فرآوری‌شده در برابر مواد خام استخراجی است.
ذخایر معدنی استان از یک میلیارد تن فراتر می رود
در این رابطه استاندار کهگیلویه و بویراحمد در گفت و گو با خبرنگار مهر با اشاره به ظرفیت‌های ارزشمند معدنی استان اظهار کرد: بر اساس برآوردهای انجام‌شده، ذخایر قطعی معدنی استان از یک میلیارد تن فراتر می‌رود که این میزان ظرفیت قابل‌توجهی برای توسعه اقتصادی و ایجاد فرصت‌های شغلی به شمار می‌رود.
یدالله رحمانی با تأکید بر ضرورت بهره‌برداری اصولی و هدفمند از منابع و ذخایر معدنی افزود: باید با استفاده از ظرفیت‌های قانونی و سازوکارهای مالی، زمینه رونق تولید و ایجاد اشتغال فراهم شود تا بخشی از مشکلات اقتصادی استان برطرف شود.
وی با تأکید بر ضرورت پویایی و برنامه‌ریزی مستمر در حوزه معدن، خواستار توجه جدی‌تر دبیرخانه شورای معادن به ظرفیت‌های موجود و پیگیری مؤثر مصوبات این شورا شد.
رحمانی کمبود زیرساخت‌ها را یکی از موانع اصلی بهره‌برداری مطلوب از ظرفیت‌های معدنی استان عنوان کرد و گفت: فراهم نبودن زیرساخت‌های موردنیاز، روند استفاده مؤثر از ذخایر معدنی را با محدودیت مواجه کرده است.
وی اضافه کرد: با تأمین اعتبارات و منابع مالی موردنیاز و توسعه زیرساخت‌ها، امکان بهره‌برداری بهتر و مؤثرتر از ذخایر معدنی استان فراهم می‌شود و این موضوع می‌تواند نقش مهمی در رونق اقتصادی، توسعه تولید و افزایش اشتغال داشته باشد.
گنبدهای نمکی استان نیازمند مطالعات دقیق‌تر هستند
مدیرکل سازمان زمین‌شناسی جنوب کشور در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به توان تخصصی این سازمان اظهار کرد: سازمان زمین‌شناسی می‌تواند در شناسایی ذخایر معدنی، بررسی مخاطرات زمین‌شناختی و فراهم کردن زمینه بهره‌برداری اصولی از منابع معدنی استان نقش مؤثری ایفا کند.
علیرضا سپاسدار با بیان اینکه استان‌های بوشهر، فارس، کهگیلویه و بویراحمد و هرمزگان تحت پوشش اداره‌کل زمین‌شناسی جنوب کشور قرار دارند، افزود: نقشه‌های تخصصی مربوط به مناطق مستعد بروز مخاطرات زمین‌شناختی تهیه شده و این مجموعه آمادگی دارد در این زمینه با دستگاه‌های اجرایی استان همکاری کند.
وی با اشاره به ضرورت تعامل با اداره‌کل صنعت، معدن و تجارت ادامه داد: همکاری میان دستگاه‌های تخصصی می‌تواند به شناسایی ظرفیت‌های معدنی استان و فراهم شدن زمینه بهره‌برداری اصولی از آن‌ها کمک کند.
مدیرکل سازمان زمین‌شناسی جنوب کشور با اشاره به اهمیت فرآوری مواد معدنی بیان کرد: سازمان زمین‌شناسی از تیم‌های تخصصی برخوردار است و می‌تواند با همکاری اداره‌کل صمت در زمینه ایجاد و توسعه واحدهای فرآوری و تأمین زیرساخت‌های موردنیاز، از جمله حمل‌ونقل و ترابری، مشارکت کند.
وی درباره ظرفیت گنبدهای نمکی استان نیز گفت: این ساختارهای زمین‌شناختی باید با مطالعات دقیق‌تر بررسی شوند تا امکان وجود عناصری مانند لیتیوم، اورانیوم و سدیم در آن‌ها ارزیابی شود.
سپاسدار تأکید کرد: در این مرحله نمی‌توان وجود قطعی یا اقتصادی بودن این عناصر را تأیید کرد و در صورت مثبت بودن نتایج نمونه‌برداری‌های اولیه، مطالعات تکمیلی و بررسی امکان بهره‌برداری اقتصادی دنبال خواهد شد.
وی همچنین با اشاره به اینکه سازمان زمین‌شناسی در فرآیند صدور مجوزهای معدنی دخالتی ندارد، عنوان کرد: وظیفه این سازمان شناسایی پتانسیل‌ها و ذخایر معدنی و معرفی نتایج مطالعات به اداره‌کل صنعت، معدن و تجارت است و تصمیم‌گیری درباره صدور مجوزها بر عهده دستگاه‌های مسئول خواهد بود.
فسفات، سلستین و بوکسیت ظرفیت توسعه صنعتی استان هستند
مدیرکل صنعت، معدن و تجارت کهگیلویه و بویراحمد هم در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به ظرفیت‌های معدنی استان، ذخایر فسفات شهرستان کهگیلویه، سلستین گچساران و ظرفیت‌های معدنی سرفاریاب را از فرصت‌های مهم توسعه اقتصادی عنوان کرده است.
ابراهیم قنبری با اشاره به ذخایر فسفات شهرستان کهگیلویه اظهار کرد: این ذخایر با توجه به حجم و اهمیت ماده معدنی می‌توانند زمینه‌ساز شکل‌گیری فعالیت‌های اقتصادی و صنعتی جدید در منطقه باشند.
وی با تأکید بر اینکه بهره‌برداری از فسفات نباید به استخراج محدود شود، افزود: باید با برنامه‌ریزی برای ایجاد صنایع فرآوری و تکمیل زنجیره ارزش، زمینه تبدیل این ذخایر به فرصت پایدار تولید و اشتغال فراهم شود.
مدیرکل صنعت، معدن و تجارت کهگیلویه و بویراحمد با بیان اینکه اجرای طرح‌های فرآوری به سرمایه‌گذاری قابل توجه نیاز دارد، ادامه داد: تأمین منابع مالی، فراهم شدن زیرساخت‌های موردنیاز و حضور سرمایه‌گذاران توانمند از الزامات توسعه این بخش است.
وی سلستین را از دیگر مواد معدنی ارزشمند استان دانست و گفت: ذخایری از این ماده معدنی در بخشی از شهرستان گچساران وجود دارد که می‌توان با بررسی‌های فنی و اقتصادی، زمینه استفاده مؤثرتر از آن را فراهم کرد.
قنبری همچنین با اشاره به ظرفیت‌های معدنی بخش سرفاریاب شهرستان چرام اظهار کرد: معادن این منطقه از ظرفیت‌های قابل توجه اقتصادی و فنی برخوردارند و با برنامه‌ریزی مناسب می‌توانند در توسعه فعالیت‌های معدنی و ایجاد فرصت‌های شغلی نقش‌آفرین باشند.
وی توسعه زیرساخت‌ها، افزایش فضاهای کارگاهی و تسهیل روند سرمایه‌گذاری را از ضرورت‌های اصلی فعالیت معادن این منطقه دانست و بر حمایت از طرح‌های دارای توجیه اقتصادی تأکید کرد.
مدیرکل صنعت، معدن و تجارت استان با اشاره به ضرورت جلوگیری از خام‌فروشی بیان کرد: یکی از اولویت‌های مهم در حوزه معدن، حرکت از استخراج و فروش مواد خام به سمت فرآوری و ایجاد صنایع پایین‌دستی است؛ زیرا بخش مهمی از ارزش اقتصادی مواد معدنی در مراحل فرآوری و تبدیل آن‌ها به محصولات قابل عرضه در بازار ایجاد می‌شود.
اشتغال‌زایی؛ از فرصت استخراج تا ایجاد زنجیره صنعتی
یکی از مهم‌ترین دلایل تأکید مسئولان بر توسعه معدن، ظرفیت این بخش برای ایجاد اشتغال مستقیم و غیرمستقیم است، فعالیت معدن به نیروی انسانی در بخش‌هایی مانند استخراج، نگهداری تجهیزات، حمل‌ونقل، ایمنی، خدمات فنی و مهندسی نیاز دارد اما اثر اقتصادی آن زمانی گسترده‌تر می‌شود که واحدهای فرآوری و صنایع پایین‌دستی نیز در کنار معادن شکل بگیرند.
در یک الگوی مبتنی بر استخراج و فروش ماده خام، بخش مهمی از فعالیت اقتصادی به مرحله برداشت و انتقال محدود می‌شود و در چنین شرایطی، فرصت‌های شغلی ایجادشده عمدتاً به عملیات معدن و حمل‌ونقل وابسته‌اند و بخش‌هایی مانند تولید مواد میانی، ساخت محصولات نهایی، بسته‌بندی و خدمات صنعتی ممکن است در مناطق دیگری شکل بگیرند.
در مقابل، ایجاد کارخانه‌های فرآوری فسفات، توسعه صنایع مرتبط با سلستین و استرانسیم، تکمیل زنجیره بوکسیت و استفاده صنعتی از ذخایر مس می‌تواند مشاغل متنوع‌تری ایجاد کند. این فعالیت‌ها علاوه بر اشتغال مستقیم در کارخانه‌ها، تقاضا برای خدمات تعمیراتی، حمل‌ونقل تخصصی، تأمین قطعات، خدمات آزمایشگاهی و فعالیت شرکت‌های فنی و مهندسی را نیز افزایش می‌دهند.
با این حال، نباید تعداد فرصت‌های شغلی احتمالی را بدون مطالعه امکان‌سنجی و اعلام ظرفیت تولید هر طرح، قطعی دانست زیرا اشتغال واقعی هر پروژه به میزان سرمایه‌گذاری، فناوری مورد استفاده، ظرفیت تولید، میزان مکانیزاسیون و بازار فروش محصول وابسته است.
از سوی دیگر، سهم مردم مناطق معدنی از منافع این فعالیت‌ها باید به‌صورت جدی مورد توجه قرار گیرد و اگر استخراج مواد معدنی با تردد کامیون‌های سنگین، فشار بر جاده‌ها، گردوغبار و آثار زیست‌محیطی همراه باشد، اما فرصت‌های شغلی و درآمد صنعتی در همان منطقه ایجاد نشود، طبیعی است که احساس بهره‌مندی عمومی از این ثروت کاهش یابد، بنابراین، توسعه معدن باید هم‌زمان با توجه به مسئولیت‌های اجتماعی، ایمنی، محیط زیست و منافع جوامع محلی دنبال شود.
زیرساخت، سرمایه و اکتشاف؛ سه گره اصلی توسعه معدن
اظهارات استاندار، مدیرکل سازمان زمین‌شناسی جنوب کشور و مدیرکل صمت استان، با وجود تفاوت در حوزه مسئولیت، بر چند مسئله مشترک تأکید دارد: ضرورت شناسایی دقیق ذخایر، تأمین زیرساخت‌ها، جذب سرمایه‌گذار و توسعه فرآوری.
در بسیاری از مناطق معدنی، دسترسی به جاده مناسب، شبکه برق، آب، گاز و امکانات حمل‌ونقل می‌تواند تعیین‌کننده اقتصادی بودن یک طرح باشد، حتی اگر ذخیره معدنی قابل توجهی وجود داشته باشد، نبود زیرساخت ممکن است هزینه استخراج و انتقال را افزایش دهد و امکان رقابت محصول را در بازار کاهش دهد.
از سوی دیگر، فرآوری مواد معدنی به سرمایه‌گذاری اولیه، فناوری متناسب با نوع ماده معدنی و بازار فروش نیاز دارد. برای مثال، توسعه یک واحد فرآوری فسفات با نیازهای فنی و سرمایه‌ای یک واحد آماده‌سازی مصالح ساختمانی یکسان نیست. بنابراین، سیاست‌گذاری برای همه معادن با یک الگوی واحد نمی‌تواند پاسخگوی تفاوت‌های فنی و اقتصادی آن‌ها باشد.
در حوزه اکتشاف نیز هنوز ظرفیت‌هایی برای بررسی بیشتر وجود دارد. مطالعات گنبدهای نمکی نمونه‌ای از این فرصت‌ها است؛ اما باید میان «احتمال وجود یک عنصر»، «شناسایی نشانه‌های معدنی» و «اثبات ذخیره اقتصادی» تفاوت قائل شد. طرح موضوع عناصری مانند لیتیوم و اورانیوم در گنبدهای نمکی، به معنای اثبات وجود ذخیره قابل استخراج نیست و تنها پس از نمونه‌برداری، آزمایش‌های تخصصی و مطالعات تکمیلی می‌توان درباره آن‌ها اظهارنظر کرد.
از وعده فرآوری تا نتیجه قابل سنجش
اکنون یکی از مهم‌ترین موضوعات پیش‌روی مدیریت استان، تبدیل تصمیم‌ها و وعده‌های اعلام‌شده به برنامه‌های اجرایی قابل ارزیابی است. شرط گذاری برای واگذاری معادن جدید با برنامه فرآوری، اگر با سازوکار نظارت، زمان‌بندی مشخص و ضمانت اجرای تعهدات همراه باشد، می‌تواند نقطه شروع تغییر رویکرد در بخش معدن باشد.
اما برای سنجش نتیجه این سیاست، باید شاخص‌هایی روشن در نظر گرفته شود، از جمله تعداد معادن فعال، میزان استخراج واقعی در مقایسه با ظرفیت اسمی، سهم مواد فرآوری‌شده از کل استخراج، تعداد و ظرفیت واحدهای فرآوری، میزان سرمایه‌گذاری انجام‌شده، اشتغال ایجادشده و سهم بخش معدن در ارزش افزوده استان.
همچنین انتشار آمار تفکیکی درباره وضعیت هر ماده معدنی ضروری است. مشخص شدن میزان ذخیره قطعی فسفات، بوکسیت، سلستین و مس، میزان استخراج سالانه هرکدام، مقدار فروش خام و میزان تولید محصولات فرآوری‌شده می‌تواند تصویر دقیق‌تری از عملکرد بخش معدن ارائه دهد و امکان ارزیابی سیاست‌های اجرایی را فراهم کند.
در این میان، سازمان زمین‌شناسی می‌تواند با تکمیل مطالعات اکتشافی و ارائه اطلاعات علمی، پایه تصمیم‌گیری را تقویت کند، اداره‌کل صمت نیز مسئولیت پیگیری امور اجرایی و معدنی و بررسی طرح‌های سرمایه‌گذاری را بر عهده دارد و استانداری باید هماهنگی دستگاه‌ها و رفع موانع زیرساختی و اداری را دنبال کند.
گنجینه‌ای که باید به اقتصاد مردم برسد
کهگیلویه و بویراحمد از نظر ذخایر معدنی با کمبود ظرفیت روبه‌رو نیست، اما برخورداری از منابع طبیعی به‌تنهایی تضمین‌کننده توسعه اقتصادی نیست. تجربه سال‌های گذشته نشان می‌دهد میان داشتن ذخایر بزرگ و ایجاد اشتغال و ارزش افزوده، حلقه‌هایی وجود دارد که بدون سرمایه‌گذاری، زیرساخت، فناوری و مدیریت کارآمد تکمیل نمی‌شوند.
وقتی از یک میلیارد تن ذخیره معدنی سخن گفته می‌شود، انتظار عمومی این است که نتیجه آن در افزایش فرصت‌های شغلی، رونق تولید، شکل‌گیری صنایع جدید و بهبود شرایط اقتصادی شهرستان‌ها دیده شود.
سهم حدود یک‌دهم درصدی استان از ارزش افزوده بخش معدن کشور، در کنار گزارش‌های مربوط به خام‌فروشی و غیرفعال بودن بخشی از معادن، نشان می‌دهد این انتظار هنوز به‌طور کامل محقق نشده است.
اکنون سه محور اصلی در برابر مسئولان قرار دارد: نخست، تکمیل اکتشافات و شناخت دقیق ظرفیت‌های معدنی؛ دوم، فراهم کردن زیرساخت‌ها و جذب سرمایه‌گذاری برای فعال‌سازی معادن؛ و سوم، توسعه صنایع فرآوری و جلوگیری از خروج مواد خام بدون ایجاد ارزش افزوده در استان.
نظر شما