موانع بازارپردازی کاراکترهای انیمیشن در حوزه اسباب‌بازی

تاثیرات فرهنگی و اجتماعی شخصیت‌های انیمیشنی که دامنه نفوذ وسیعی بر کودکان دارند از یک‌سو و از سوی دیگر گردش مالی هنگفتی که حول این شخصیت‌ها شکل می‌گیرد مقوله بازارپردازی شخصیت را شکل می‌دهد.

خبرگزاری مهر ـ گروه فرهنگ، حامد تأمّلی

دختر بچه‌ای را تصور کنید که در مغازه کفش‌فروشی مدام به مادرش اصرار می‌کند تا برایش دمپایی‌ای را بخرد که تصویر اِلسا(شخصیت کارتون Frozen) بر روی آن نقش بسته است و هر چه مادر به او می‌گوید که قبل‌تر برایش کفش آن را خریده است، گوش‌اش بدهکار نیست، چون می‌خواهد مجموعه لوازمش را تکمیل کند. وارد اتاقش که شوی اِلسا همه جا هست، روی پرده اتاق، ملحفه و لحاف، کاسه و بشقاب، کیف و کفش و لباس‌هایش  و از همه مهمتر عروسک‌ها و اسباب‌بازی‌هایی است که ریز و درشت چیده است توی اتاقش و ساعت‌های زیادی با آنها مشغول می‌شود به بازی، با او غذا می‌خورد و حتی شب با عروسک‌اش می‌خوابد.

حال جای اِلسا بگذارید مرد عنکبوتی، باب‌اسفنجی، لاک‌پشت‌های نینجا، بن‌تن و هزاران شخصیت سینمایی و انیمیشنی که صرفا در قاب تلویزیون و روی پرده سینما باقی نمی‌مانند و جاری می‌شوند توی زندگی کودکان، با آنها زندگی می‌کنند، رفتارهایشان را تقلید می‌کنند و از آنها یاد می‌گیرند. کودکان ناخودآگاه از شخصیت‌های محبوبشان الگوهایی می‌سازنند که در فرآیند همانندسازی، خود را مابه‌ازای حقیقی آن‌ها تصور می‌کنند و رفتارهای او را هر چند نتوانند در دنیای واقعی اجرا کنند اما تخیل می‌کنند.

تاثیرات فرهنگی و اجتماعی شخصیت‌های سینمایی و انیمیشنی که دامنه نفوذ وسیعی بر کودکان دارند از یک‌سو و از سوی دیگر گردش مالی هنگفتی که حول این شخصیت‌ها شکل می‌گیرد مقوله «بازارپردازی شخصیت» (Character Merchandising) و کسب‌وکارهای مرتبط با آن را اهمیت ویژه‌ای می‌بخشد. بازارپردازی به طور عمومی به مجموعه فعالیت‌هایی گفته می‌شود که جهت ترویج یک کالا برای فروش بیشتر در خرده‌فروشیها اتخاذ می‌شود. فعالیت‌هایی مانند چیدمان کالاها در قفسه‌ها، تخفیفات ویژه، معرفی مناسب محصول، تهیه بروشور و کاتالوگ، تست محصول و غیره. معنای خاص‌تر بازارپردازی که در اصل اشاره به «بازارپردازی شخصیت» دارد، جواز استفاده از یک برند، شخصیت یا رویداد برای ترویج فروش یک کالاست. حال می‌تواند این شخصیت، یک شخصیت حقیقی باشد یا یک شخصیت تخیلی برگرفته از یک داستان یا فیلم. بطور مثال یک تولیدکننده کالا اعم از اسباب‌بازی، نوشت‌افزار، پوشاک، لوازم اتاق‌خواب، لوازم‌آرایشی و غیره با استفاده از ویژگی‌های بصری و حسی یک شخصیت شناخته شده و به کار بردن آن در محصول خود، فروش کالایش را بالا ببرد. البته موضوع بازارپردازی صرفا شخصیت نیست؛ از یک رویداد نیز می‌توان در بازارپردازی استفاده کرد که از مشهورترین آنها کالاهای مربوط به رویدادهای ورزشی مانند المپیک یا جام جهانی است.

بازارپردازی شخصیت‌های سینمایی و انیمیشنی به خاطر بُعد فرهنگی و رسانه‌ای که دارد سهم ویژه‌ای را در این کسب‌وکار بازی می‌کند. در خیلی از مواقع درآمد حاصل از بازارپردازی، از فروش گیشه‌ای و غیر گیشه‌ای(فروش دی‌وی‌دی و VHS و ...) فیلم‌ها نیز فراتر می‌رود. مجموعه هشت‌گانه فیلم‌های «جنگ‌ستارگان» حدود ۸ میلیارد دلار فروش گیشه و حدود ۸ میلیارد فروش غیرگیشه‌ای داشته است. محصولات جانبی این مجموعه، شامل اسباب‌بازی، کتاب، بازی‌های ویدئویی، نوشت‌افزار و غیره در مجموع ۲۶.۵ میلیارد دلار درآمد کسب کرده است که ۱۲.۵ میلیارد آن اسباب‌بازی بوده است. سهم حدودا ۳۰ درصدی اسباب بازی از درآمد کل ۴۲.۵ میلیاردی این مجموعه نشان از جایگاه ویژه اسباب در بازارپردازی دارد.

در حوزه فیلم‌های انیمیشنی که مخاطب ویژه کودک و نوجوان دارد، این نسبت به مراتب بالاتر می‌رود. درآمد ۱۰ میلیاردی مجموعه انیمیشن‌های «ماشین‌ها» از بازارپردازی و مجوزهای مرتبط به آن موید این ماجراست.

تاثیر بازارپردازی شخصیت‌های کارتونی خارجی در ایران به خاطر واردات گسترده محصولات کودک و نوجوان به‌ویژه اسباب‌بازی در فروش کالاها بسیار مشهود و عیان است به گونه‌ای که تولیدکنندگان داخلی نیز از این امکان بی‌بهره نبوده و انبوه تولیداتی را در بازار شاهد هستیم که تصاویر شخصیت‌های خارجی بر روی آنها نقش بسته است و اقبال خوبی هم نسبت به آنها از سوی مخاطبان وجود دارد. فیلم‌ها، سریال‌ها و انیمیشن‌های با کیفیت روز دنیا به علت عدم التزام ایران به قوانین کپی‌رایت بین‌المللی و به مدد دسترسی به اینترنت به راحتی در دسترس عموم مردم قرار داشته، با کمترین هزینه‌ها می‌توانند به تماشای آنها بنشینند. در این میان معدود شخصیت‌های بومی ایرانی مانند کلاه‌قرمزی، پسرخاله، جناب‌خان، شخصیت‌های شهر موش‌ها و مجموعه شکرستان توانسته‌اند از ظرفیت‌های بازارپردازی استفاده کنند که اغلب به علت مشکلات عدیده‌ای که پیش آمده است، چندان با موفیقت روبرو نشده‌اند. بطور کلی می‌توان مشکلات پیش روی بازارپردازی شخصیت‌های ایرانی را موارد زیر دانست که رفع آنها می تواند راهکارهای مناسبی را برای گسترش کسب‌وکارهای این حوزه پیش رو قرار دهد:

جذابیت انیمیشن‌های خارجی نسبت به ایرانی: انبوه تولیدات سینمایی و انیمیشنی با کیفیت خارجی با مخاطب جهانی و هزینه‌کردهای عظیم، جذابیت‌های داستانی و بصری ویژه‌ای را به بینندگان ایرانی ارائه می‌کند. در برابر این حجم از تولیدات جهانی، تولیدات وطنی هنوز کیفیت مناسب در تعداد مطلوب را عرضه نکرده است که قاعدتا در فروش محصولات جانبی آن نقش به‌سزایی را ایفا کند.

عدم رعایت مالکیت معنوی شخصیت‌های خارجی: گرفتن جواز(License) استفاده از یک شخصیت برای تولید کالا در دنیا هزینه‌های گزافی دارد که بخش اعظمی از درآمدهای شرکت‌های سینمایی دنیا از حق امتیازی(Franchise) است که در اختیار شرکت‌ها قرار می‌دهند تا در قالب انواع محصولات از شخصیت‌های آنها استفاده کنند. برای صیانت از حقوق صاحبان شخصیت‌ها نیز قوانین و آیین‌نامه‌های مشخصی از سوی سازمان جهانی مالکیت فکری(WIPO) تدوین و اجرا شده است. از آنجایی که ایران متعهد به این قوانین نیست، در نتیجه استفاده از انبوه شخصیت‌های جذاب تولیدات انیمیشنی بدون حتی یک ریال هزینه‌کرد، می‌تواند در تولید محصولات به کار رود؛ در صورتی که تولیدکننده برای بهره‌مندی از یک شخصیت ایرانی باید هزینه‌ای را پرداخت کند یا در سود حاصل از فروش با وی شریک شود.  

سازوکارهای مبهم برای ثبت شخصیت: ثبت شخصیت و حفاظت از مالکیت معنوی آن، چندان جدی گرفته نمی‌شود و متولی مشخصی برای آن مشخص نشده است معمولا به صورت موردی و متناسب با هر شخصیت هنگامی که منازعات حقوقی و قضایی رخ می‌دهد، راه حلی مختص آن به کار گرفته می‌شود. ایجاد سازوکاری مشخص با آیین‌نامه‌هایی که خالق و صاحب یک شخصیت بتواند از آن طریق شخصیت خود را ثبت کند و در صورت نقض کپی‌رایت از حقوق وی دفاع شود، از ملزومات پایداری کسب‌وکارهای بازارپردازی است.

تُنک بودن سبد کالایی مربوط به شخصیت: تنوع محصولات مرتبط با شخصیت و ارائه یک سبد وسیع از کالاها به مخاطبان علاقه‌مند به شخصیت می‌تواند ارزش افزوده به مراتب بیشتری را ایجاد کند. معمولا بازارپردازی در ایران بیشتر به نوشت‌افزار و اسباب‌بازی توجه می‌شود در صورتیکه پوشاک، خوراک، لوازم اتاق خواب، لوازم آرایشی و بهداشتی در برخی موارد گردش مالی بیشتری را ایجاد می‌کنند.

نبود کسب و کارهای بازارپردازی و Licensing: ایجاد سبد کالایی گسترده برای شخصیت و اتخاذ استراتژی‌ها و تکنیک‌های درست بازارپردازی یک کار تخصصی است که نیاز به راه‌اندازی کسب‌وکارهای ویژه این حوزه دارد. شرکت‌هایی در دنیا به Licensing Company ها مشهور هستند که جواز استفاده از شخصیت را از صاحب برند گرفته و در قالب قراردادهای حقوقی مشخص به بازارپردازی شخصیت می‌پردازد. ارتباط گیری با انبوه تولیدکنندگان محصولات متنوع، انتخاب محصولات مناسب برای تولید، انتخاب تولیدکننده برای محصول مورد نظر، ایجاد ظرفیت‌های جدید بازارپردازی، ارائه مشاوره به شرکت‌های صاحب برند از وظایفی است که این شرکت‌ها ایفا می‌کنند. اغلب مواقع مشاوران و متخصصان این شرکت‌ها در فرآیند پیش‌تولید فیلم‌های سینمایی و انیمیشنی حضور دارند تا نظراتشان جهت افزایش درآمد بازارپردازی ملاحظه شود.

موانع متعدد دیگری را نیز می‌توان برشمرد که غالبا زیرمجموعه‌ای از موارد فوق خواهند بود. آنچه که در این موضوع حایز اهمیت است، وضعیت موجود بازار محصولات کودک و نوجوان است که مغلوب شخصیت‌های خارجی هستند. به وضوح شخصیت کودکان و نوجوانان تحت‌الشعاع شخصیت‌هایی شده که در اکثر مواقع با فرهنگ ایرانی ـ اسلامی و سبک زندگی بومی‌مان نه تنها تناسب ندارد بلکه تعارضات مشهودی هم دارند. برای غلبه بر شرایط موجود باید عزمی جدی‌تر برای عبور از موانع در نظر گرفت و راهکارهای مناسبی اندیشید و آن‌ها را عملی کرد، واگرنه آینده کودکان و نوجوان این مرز و بوم را دیگرانی خارج از این مرز و بوم رقم خواهند زد.  

کد خبر 4513553

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
  • نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی منتشر نمی‌شود.
  • نظراتی که غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نمی‌شود.
  • 5 + 11 =