طرح فلسفه اخلاق سعدی قرآنی است

به گزارش خبرنگار مهر، دکتر مهدی محبتی، استاد ادبیات دانشگاه زنجان، عصر امروز در نشست «حکمت سعدی» که به مناسبت بزرگداشت سخن سرای حکیم بزرگ زبان فارسی، در مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران برگزار شد، به بیان مبانی حکمت و فلسفه اخلاق در اندیشه و شعر سعدی پرداخت.

 دکتر محبتی سخن خود را با انتقاد از نگاههای غیرعالمانه و افراطی که نسبت به این شاعر بزرگ پارسی موجود است آغاز کرد و گفت: برخی با نگاهی افراطی آثار سعدی را مجموعه‌ای پندهای متناقض و نکته‌های ضد و نقیض می‌دانند که برای عوام الناس گفته شده و دیگران همین آثار را حکمت نابی می‌دانند که انسان‌سازی می کند. این هر دو نگاه بر مبنای استقرای ناقص که آفت تحقیق هستند که شکل گرفته‌اند.

 وی تأکید کرد: در تحقیق آثار سعدی باید همه آثار او را مد نظر داشت، ضمن آنکه باید این آثار را در متن حوادث زمانه او و نفوذ و سلطه تفکر اشعری در ایران مطالعه کرد. همچنین باید بتوان بر او همچون دیگر بزرگان انتقاد کرد و این سنت سلف ماست که برای جلوگیری از سترونی اندیشه باید بتوان در آن با دید نقد و جستجو وارد شد.

 وی سپس به دشواری تحقیق در آثار سعدی اشاره کرد و گفت: سعدی سه شخصیت مختلف در آثار خودش داشته که یکی از دشواری‌های تحقیق در آثار او نشاندن این سه شخصیت در بستری واحد است. او در "گلستان" شخصیتی واقع‌گرا و در "بوستان" فردی ایده آلیست و آرمان‌گراست، درحالی‌که در غزلیات نه شیخ پندگوست و نه حکیم مصلح، بلکه عاشقی دلسوخته و قلندر است. لذا تأمل در آثار سعدی باید با منشی عالمانه و کل نگر صورت بپذیرد.

 دکتر محبتی با اشاره به ناتوانی فکر ایرانی در سیستم‌سازی، این مسئله را سدی در برابر سعدی‌پژوهی خواند و گفت: مجموعه کارهایی که در مورد سعدی انجام شده کمتر توانسته‌اند آثار او را به صورت سیستمی منسجم طرح کنند و مبانی اخلاقی و فلسفی آثار را بیابند. البته این تا حدی به این بر می‌گردد که الگوی اصلی سعدی در آثارش قرآن کریم است و بوستان از حیث تکرار مضامین و تأکید بر آنها مثل قرآن کریم است.

 وی تأکید کرد: سعدی در مقدمه "گلستان" کلیدهای روش اصول اخلاقی و تربیتی خود را ارائه می‌کند و معتقد است که مخاطب باید نخست از این اثر لذت ببرد و در کنار آن تربیت شود. او در طرح فلسفه اخلاق خودش بیش از هر جا از قرآن فراگرفته است. او سالها در نظامیه بغداد که ورود هر گونه اندیشه فلسفی یونانی به آن ممنوع بوده است، درس خوانده است و به درستی مصداق این سخن است که متفکران قوم ما بیشتر از میان شاعران بوده‌اند.

دکتر محبتی سپس با مخالفت سعدی با فلسفه سیستمی تأکید کرد و گفت: منظور از فلسفه اخلاق سعدی، مبانی عقلانی در نگاه به اخلاق است که بر سه چیز استوار است، نخست بر ذات، یعنی سعدی معتقد است که کسی که از ازل امکان تربیت داشته باشد، تربیت می‌شود و بالعکس. دیگر محورها عبارتند از سرشت، گوهر، زمینه، محیط، ارث و زمان که به ترتیب اهمیت قرار می‌گیرند.

 وی گفت: اما اصول اخلاقی سعدی بر شش اصل استوار هستند، نخست هدف از علم اخلاقی نوعی آرامش درونی و رضایت خاطر خود آدمی است، دوم مصلحت اجتماعی، سوم عقل که مبنای داوری در موارد اخلاقی عقل استف چهارم عرف، پنجم سنت که ریشه در گذشته دارد و ششم هم زمان.

 دکتر محبتی گفت: سعدی معتقد است که در تثبیت و بسط اخلاقی که بر مبنای این اصول بنا شده است، نخست باید امیر اصلاح شود، مرحله دوم افزایش قدرت علمی و استفاده از ابزار فقها، علما و قاضیان است، مرحله سوم قدرت دیوانی، مرحله چهارم قدرت نظامی، مرحله پنجم قدرت تبلیغی شاعران، قصه گویان و واعظان است.

 وی در پایان به نحوه بیان اصول اخلاقی در آثار سعدی و اهمیت آن پرداخت و گفت: در سعدی فرم و محتوا به شیوه‌ای حیرت‌انگیز بر هم منطبق اند. او از دو روش مستقیم و غیرمستقیم برای بیان سخن خود استفاده می‌کند و از ابزارهایی چون: حکایات، قصه‌های تاریخی و اسطوره ای-افسانه ای، قصه‌گویی، تعریف ماجرا، مناظرات، مشاجرات و دعواهای ساختگی بهره می‌جوید.