به گزارش خبرنگار مهر به نقل از نشریه اقتصادی اکونومیست، سلطه جهانی دلار آمریکا پدیدهای فراتر از تجارت نفت و تحولات بازار انرژی است و ریشههای آن در ساختار عمیق نظام مالی بینالمللی قرار دارد؛ هرچند تحولات ژئوپلیتیکی اخیر بار دیگر بحث درباره آینده «پترو دلار» را مطرح کرده است.
در این گزارش به نقش «ابراهیم اویس» اقتصاددان مصری اشاره شده که در دهه ۱۹۷۰ اصطلاح «پترو دلار» را هنگام بررسی پیامدهای درآمدهای نفتی کشورهای خلیج فارس مطرح کرد. اویس که پیشتر منتقد سیاستهای اقتصادی دوره جمال عبدالناصر در مصر بود، بعدها توجه خود را به انباشت درآمدهای دلاری ناشی از صادرات نفت معطوف کرد.
در همان دوره، سیاستهای اقتصادی ایالات متحده و کشورهای صادرکننده نفت خلیج فارس به شکلگیری چرخهای منجر شد که طی آن درآمدهای نفتی مجدداً به بازارهای مالی آمریکا بازمیگشت. خرید اوراق خزانهداری آمریکا توسط عربستان سعودی و پذیرش دلار بهعنوان ارز اصلی فروش نفت توسط شرکت آرامکو از مهمترین پایههای تثبیت این سازوکار مالی به شمار میرود.
به نوشته اکونومیست، سیاستهای مالی آمریکا در دهه ۱۹۷۰، بهویژه پس از شوک نفتی، نقش مهمی در تقویت جایگاه دلار در نظام پولی جهانی داشت. تصمیمات آن دوره باعث شد دلار علاوه بر ابزار پرداخت در تجارت نفت، به مهمترین ارز ذخیره جهان تبدیل شود.
با این حال، شرایط کنونی بازار انرژی با دهههای گذشته تفاوت قابل توجهی دارد. چین بهعنوان بزرگترین واردکننده نفت جهان، بخشی از تجارت انرژی خود را با ارز ملی انجام میدهد و در برخی معاملات نیز از ابزارهایی مانند یوان دیجیتال استفاده میکند. همچنین کشورهایی مانند روسیه و هند نیز تلاشهایی برای کاهش وابستگی به دلار در تسویه مبادلات انرژی انجام دادهاند.
بر اساس این گزارش، حتی اگر بخشی از معاملات نفتی با ارزهای جایگزین انجام شود، قیمتگذاری جهانی نفت همچنان به دلیل عمق و نقدشوندگی بازارهای مالی دلاری عمدتاً بر پایه دلار باقی خواهد ماند. به همین دلیل تحلیلگران بعید میدانند سهم یوان در تجارت جهانی کالاها در کوتاهمدت از محدوده تکرقمی فراتر رود.
اکونومیست همچنین به تغییر الگوی ترازهای مالی کشورهای صادرکننده نفت اشاره میکند. در گذشته مازادهای بزرگ نفتی به بازارهای مالی آمریکا سرازیر میشد، اما امروز این مازادها محدودتر شدهاند. برآوردها نشان میدهد مجموع مازاد صادرکنندگان نفت در سال گذشته حدود ۲۰۰ میلیارد دلار بوده، در حالی که اقتصادهای آسیای شرقی مازادهایی چند برابر این رقم ایجاد کردهاند.
در همین زمینه «برد ستسر» از شورای روابط خارجی آمریکا نیز تأکید کرده است که تغییر توازن حسابهای جاری جهانی نشان میدهد وابستگی ساختاری نظام مالی بینالملل به درآمدهای نفتی در حال کاهش است.
با وجود این تحولات، اکونومیست معتقد است تهدید اصلی برای جایگاه دلار نه صرفاً تغییر ارز تسویه نفت، بلکه افزایش بیاعتمادی ژئوپلیتیکی نسبت به استفاده از داراییهای دلاری است. استفاده گسترده آمریکا از ابزار تحریم و نگرانی کشورها درباره احتمال مسدود شدن داراییهایشان، برخی دولتها را به جستوجوی مسیرهای مالی جایگزین سوق داده است.
این نگرانیها پیشتر نیز از سوی ابراهیم اویس مطرح شده بود. او از مفهوم «سرمایه گروگان» برای توصیف داراییهایی استفاده میکرد که در نظام مالی تحت سلطه آمریکا در معرض ریسکهای سیاسی و حقوقی قرار دارند.
در جمعبندی این گزارش آمده است که اگرچه نظام «پترو دلار» دیگر نقش تعیینکننده دهههای گذشته را ندارد، اما جایگاه دلار در اقتصاد جهانی همچنان به مجموعهای از عوامل نهادی، تجاری و ژئوپلیتیکی وابسته است و هرگونه تغییر در این ساختار بهصورت تدریجی و بلندمدت رخ خواهد داد، نه به شکل ناگهانی.
نظر شما