چرا ایران با وجود ذخایر عظیم گاز به واردات نیاز دارد؟

به گزارش خبرنگار مهر، ایران یکی از بزرگترین دارندگان منابع گاز طبیعی در جهان است و طبق برآوردهای بین المللی پس از روسیه در رتبه دوم ذخایر گاز قرار دارد. با این حال در سال های اخیر به ویژه در فصل زمستان بارها موضوع کمبود گاز و حتی واردات آن مطرح شده است. این وضعیت در نگاه نخست ممکن است متناقض به نظر برسد زیرا کشوری که چنین منابع عظیمی در اختیار دارد انتظار می رود در تامین نیاز داخلی با مشکلی مواجه نشود.

اما واقعیت این است که میان میزان ذخایر زیرزمینی و توان تولید روزانه و همچنین الگوی مصرف داخلی فاصله قابل توجهی وجود دارد و همین فاصله باعث ایجاد شکاف میان عرضه و تقاضا شده است. در چنین شرایطی سیاستگذاران انرژی علاوه بر برنامه ریزی برای افزایش تولید به سمت استفاده از ابزارهای دیگری مانند واردات گاز و فعال کردن دیپلماسی انرژی نیز حرکت کرده اند تا بتوانند پایداری شبکه گاز کشور را حفظ کنند.

شکاف میان تولید و مصرف گاز

ذخایر گاز به معنای حجم گازی است که در زیر زمین وجود دارد اما آنچه برای اقتصاد و مصرف اهمیت دارد ظرفیت تولید روزانه و توان انتقال آن به شبکه سراسری است. توسعه میادین گازی نیازمند سرمایه گذاری گسترده فناوری پیشرفته و زیرساخت های متعدد است و بدون این عوامل حتی بزرگترین ذخایر نیز نمی توانند به سرعت به تولید تبدیل شوند.

در ایران بخش مهمی از تولید گاز از میدان پارس جنوبی تامین می شود که بزرگترین میدان گازی مشترک جهان به شمار می رود. این میدان سهم بسیار بزرگی از تولید روزانه گاز کشور را در اختیار دارد و در سال های گذشته با توسعه فازهای مختلف آن ظرفیت تولید افزایش یافت. با وجود این رشد مصرف گاز در داخل کشور بسیار سریع بوده و در بسیاری از سال ها با سرعتی بیشتر از رشد تولید افزایش یافته است. مصرف گاز در بخش خانگی صنعتی نیروگاهی و پتروشیمی هر سال بیشتر شده و شبکه انرژی کشور به شدت به گاز طبیعی وابسته شده است.

در نتیجه حتی افزایش قابل توجه تولید نیز نتوانسته به طور کامل پاسخگوی این تقاضای رو به رشد باشد. به همین دلیل در برخی مقاطع سال شکاف میان تولید و مصرف ایجاد می شود و مدیریت این شکاف به یکی از مهمترین چالش های بخش انرژی تبدیل شده است.

پیک مصرف زمستانی و فشار بر شبکه گاز

یکی از مهمترین ویژگی های مصرف گاز در ایران نوسان شدید فصلی است. در فصل زمستان به دلیل افزایش نیاز به گرمایش مصرف گاز در بخش خانگی و تجاری به شدت افزایش می یابد و گاهی به چند برابر فصل های گرم سال می رسد. در چنین شرایطی بخش بزرگی از گاز تولیدی کشور برای تامین نیاز خانوارها اختصاص می یابد و سهم سایر بخش ها مانند صنایع و نیروگاه ها کاهش پیدا می کند. این وضعیت باعث می شود برخی صنایع با محدودیت مصرف گاز مواجه شوند و نیروگاه ها نیز برای تولید برق به استفاده از سوخت های جایگزین مانند گازوئیل یا نفت کوره روی بیاورند.

افزایش ناگهانی مصرف در روزهای سرد سال فشار زیادی بر شبکه انتقال و توزیع گاز وارد می کند و حتی در صورت تولید بالا نیز مدیریت این حجم از تقاضا دشوار می شود. در بسیاری از کشورها برای مقابله با چنین وضعیتی از تاسیسات ذخیره سازی زیرزمینی گاز استفاده می شود تا در ماه های گرم گاز ذخیره و در زمستان مصرف شود.

ظرفیت ذخیره سازی گاز در ایران نسبت به حجم مصرف هنوز محدود است و همین موضوع انعطاف پذیری سیستم را کاهش می دهد. به همین دلیل در برخی دوره ها واردات گاز از کشورهای همسایه به عنوان راهکاری برای جبران کمبود موقت و مدیریت پیک مصرف مورد توجه قرار گرفته است. واردات در چنین شرایطی به معنای ناتوانی در تولید نیست بلکه ابزاری برای حفظ پایداری شبکه و جلوگیری از اختلال در تامین انرژی محسوب می شود.

نقش دیپلماسی انرژی در مدیریت بازار گاز

در سال های اخیر اهمیت دیپلماسی انرژی برای مدیریت بازار گاز بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. دیپلماسی انرژی به معنای استفاده از ابزارهای سیاسی اقتصادی و همکاری های منطقه ای برای تامین پایدار انرژی و توسعه تجارت آن است. ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود در منطقه ای قرار گرفته که بسیاری از کشورهای همسایه آن یا تولیدکننده گاز هستند یا به واردات این انرژی نیاز دارند. همین موقعیت می تواند فرصت های متعددی برای همکاری های گازی ایجاد کند.

فعال شدن دیپلماسی انرژی به معنای تلاش برای توسعه قراردادهای واردات و صادرات گاز مشارکت در پروژه های مشترک و ایجاد شبکه های منطقه ای انتقال انرژی است. چنین همکاری هایی می تواند به ایران کمک کند تا در زمان افزایش مصرف از منابع گازی همسایگان استفاده کند و در مقابل در دوره هایی که مازاد تولید دارد گاز خود را به بازارهای منطقه صادر کند. در واقع تجارت گاز میان کشورها می تواند به ایجاد نوعی توازن در عرضه و تقاضا کمک کند و انعطاف پذیری سیستم انرژی را افزایش دهد.

از سوی دیگر توسعه روابط انرژی با کشورهای منطقه می تواند زمینه ساز سرمایه گذاری های جدید در صنعت گاز و توسعه زیرساخت های انتقال نیز باشد.

در مجموع تجربه سال های اخیر نشان می دهد که داشتن ذخایر بزرگ گاز به تنهایی برای تضمین امنیت انرژی کافی نیست. مدیریت صحیح تولید توسعه زیرساخت ها کنترل مصرف و گسترش همکاری های منطقه ای همگی در کنار یکدیگر نقش تعیین کننده ای در پایداری شبکه گاز دارند.

در شرایطی که مصرف داخلی با سرعت بالایی افزایش یافته و پیک زمستانی فشار زیادی بر شبکه وارد می کند استفاده از ابزارهایی مانند واردات محدود گاز و فعال کردن دیپلماسی انرژی می تواند به عنوان راهکاری برای عبور از دوره های کمبود عمل کند. همزمان سرمایه گذاری در توسعه میادین گازی افزایش ظرفیت ذخیره سازی و بهبود بهره وری مصرف نیز از جمله اقداماتی است که می تواند در بلندمدت شکاف میان تولید و مصرف را کاهش دهد و جایگاه ایران را در بازار منطقه ای گاز تقویت کند.