اصالت میراث فرهنگی در قاب کویر؛ نبض زندگی در آثار تاریخی خراسان جنوبی

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها: خراسان جنوبی سرزمینی است که در هر گوشه آن، ردپایی از تاریخ، هنر و باورهای عمیق مردمانش به چشم می‌خورد. این استان با میراث فرهنگی غنی خود، پلی استوار میان گذشته‌ای پرشکوه و آینده‌ای که با تکیه بر این گنجینه‌ها، نویدبخش تعالی است.

معماری اصیل ایرانی در جای‌جای این دیار متبلور است. خانه‌های تاریخی و تماشایی همچون «فروتنی»، «بی‌بی‌مرادی»، «اعتمادی» و «پردلی»، فراتر از یک بنا، نمادی از درهم‌تنیدگی اصالت و آرامش هستند. در کنار این بناها، باغ‌های ایرانیِ خراسان جنوبی همچون «اکبریه» (که در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز می‌درخشد)، «رحیم‌آباد» و «امیرآباد»، معجزه‌ای از ذوق و هنر انسان در دل کویرند که هر بیننده‌ای را مسحور زیبایی بی‌بدیل خود می‌کنند.

جایگاه علمی و فرهنگی این استان نیز در تاریخ کشور کم‌نظیر است. «مدرسه شوکتیه» به عنوان یکی از نخستین مدارس سبک نوین در ایران، بزرگانی همچون پروفسور محمدحسن گنجی را به جهان معرفی کرده است؛ بنایی که امروز نیز با کاربری آموزشی، محفلی برای انس نوجوانان با کلام وحی شده است.

این استان همچنین مهد صنایع دستی اصیلی چون توبافی و برک‌بافی است. جایی که هنرمندان با پنبه رنگی «مِله»، سجاده‌ها و سفره‌های هنری خلق می‌کنند.

این بازخوانی کوتاه، بهانه‌ای است برای گرامیداشت ۲۸ اردیبهشت، روز جهانی میراث فرهنگی، تا نگاهی دوباره به دارایی‌های معنوی و مادی «دیار خاوران» داشته باشیم. بی‌شک، منسوجات و لباس‌های محلی، یکی از ارزشمندترین بخش‌های میراث فرهنگی این دیار و به‌ویژه شهر بیرجند است که جلوه‌های بی‌نظیر آن در موزه تماشاییِ لباس‌های سنتی (در دل یکی از خانه‌های قدیمی شهر) به نمایش درآمده است.

نمایش پوشش سنتی خراسان جنوبی در دل یک خانه تاریخی

غزاله دلیری، مدیر موزه لباس و منسوجات طبیعی خراسان جنوبی، در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: این موزه در یکی از خانه‌های تاریخی شهر بیرجند به نام خانه پردلی واقع شده است.

وی با اشاره به اینکه موزه از سال ۱۴۰۰ فعالیت خود را آغاز کرده، بیان کرد: مهم‌ترین بخش موزه، سالن نمایش آن است که در آن انواع پارچه‌ها، لباس‌های سنتی، پاپوش‌های محلی و بخشی از لوازم آرایش عروس و داماد در گذشته معرفی و به نمایش گذاشته شده است.

دلیری با بیان اینکه در این موزه پارچه‌هایی از پنبه مله به نمایش درآمده است، افزود: پنبه مله، پنبه‌ای خودرنگ با طیف قهوه‌ای است که برای گردشگران، به‌ویژه گردشگران خارجی، جذابیت فراوانی دارد و به همین دلیل، وجود چنین موزه‌هایی در بافت تاریخی شهر می‌تواند نقش مهمی در ارزآوری برای شهر و استان ایفا کند.

مدیر موزه لباس و منسوجات طبیعی خراسان جنوبی یادآور شد: پارچه‌های تولیدشده از پنبه مله ویژگی منحصربه‌فردی دارند و نمونه‌ای مشابه آن را نمی‌توان در دیگر مناطق یافت.

وی ادامه داد: پنبه مله که به رنگ طبیعی قهوه‌ای است، حدود ۴۰ سال کشت نمی‌شد، اما در سال‌های اخیر دوباره احیا شده و اکنون به یکی از جذابیت‌های مهم برای بازدیدکنندگان تبدیل شده است.

دلیری با اشاره به دیگر ظرفیت‌های نساجی استان گفت: در خراسان جنوبی هنر ابریشم‌بافی و تولید کرباس نیز رواج دارد، هرچند تولید این پارچه‌ها در برخی دیگر از نقاط استان انجام می‌شود.

وی بیان کرد: امید است گردشگران با حضور در موزه لباس و منسوجات طبیعی بیرجند، ضمن بازدید از خانه تاریخی پردلی، با لباس‌ها و پارچه‌های سنتی استان نیز آشنا شوند.

لباس‌های عروس خراسان جنوبی در دوره قاجار

مدیر موزه لباس و منسوجات طبیعی خراسان جنوبی با بیان اینکه یکی از بخش‌های شاخص موزه به معرفی و نمایش لباس‌های عروس اختصاص دارد، تصریح کرد: لباس‌های ارائه‌شده در این بخش متعلق به دوره قاجار هستند.

از دیگر موزه‌های فعال در معرفی میراث فرهنگی خراسان جنوبی می‌توان به موزه عروسک‌ها اشاره کرد که در خانه تاریخی فروتنی (فرونمی) قرار دارد و همواره میزبان بازدیدکنندگان است.

خانه فروتنی، بنایی متعلق به دوره قاجار است که پس از مرمت، به موزه تبدیل شده است. در این خانه تاریخی و چشم‌نواز، موزه‌ای با عنوان «موزه عروسک» برپا شده که مجموعه‌ای از عروسک‌های محلی و قدیمی را در معرض دید علاقه‌مندان قرار می‌دهد.

خانه قدیمی فروتنی، موزه ای برای عروسک های محلی

بنا به گفته سعادت سیاری، فعال حوزه میراث فرهنگی خراسان جنوبی با بیان اینکه خانه فروتنی در تاریخ ۲۵ اسفند سال ۱۳۸۰ با شماره ثبت ۵۰۵۱ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. در حال حاضر، خانه تاریخی فروتنی با افتتاح مجموعه موزه‌های تاریخی طبیعی و موزه خصوصی فسیل احیا شده و اتاق‌های مرمت شده در اختیار بخش خصوصی و موزه قرار می‌گیرد.

وی می گوید: این عروسک‌ها میراث فرهنگی و معنوی و به نوعی بیانگر باورهای بومی و فرهنگ یک منطقه هستند.

سیاری با اشاره به اینکه نوع پوشش آنها و ابزاری که در دست دارند و قصه‌هایی که در مورد آنها گفته می‌شود، همگی ریشه در اعتقادات مردم بومی دارند، گفت: یکی از عروسک‌های معروف بیرجند که در این موزه به نمایش گذاشته شده مربوط به روستای تاجمیر است.

این فعال حوزه میراث فرهنگی ادامه داد: نام این عروسک «دوتوک» است و جالب است بدانید که عروسک‌های دوتوک را با مواد قابل بازیافتی که از طبیعت به دست آورده‌اند می‌سازند.

سیاری ادامه داد: علت نامگذاری این عروسک نیز این است که جامعه محلی این منطقه به عروسک، «دوتوک» می‌گویند.

خراسان جنوبی؛ گنجینه‌ای از میراث جهانی و فرصتی برای توسعه گردشگری

محمد عرب، معاون اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به جایگاه برجسته این استان در میراث فرهنگی کشور، بیان کرد: خراسان جنوبی در مجموع ۱۰ اثر جهانی در حوزه‌های مختلف را در خود جای داده است.

وی کاروانسراهای ثبت جهانی شده، باغ تاریخی اکبریه و قنات تاریخی بلده فردوس را از جمله این آثار برشمرد که گواهی بر قدمت و شکوه دیار خاوران هستند.

معاون اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان جنوبی با تأکید بر پیگیری پرونده‌های ثبت جهانی آسبادها و مساجد تاریخی استان، افزود: اینکه خراسان جنوبی تقریباً هر سال نماینده‌ای برای ثبت جهانی دارد، نشان‌دهنده اهمیت و غنای فرهنگی این منطقه است.

بهره‌گیری از میراث فرهنگی برای برندسازی در حوزه گردشگری

عرب همچنین بر لزوم بهره‌گیری از ظرفیت‌های عظیم میراث فرهنگی خراسان جنوبی برای رونق بخشیدن به صنعت گردشگری تأکید کرد و گفت: تاکنون نتوانسته‌ایم به اندازه‌ی شایسته از آثار ثبت جهانی و میراث فرهنگی استان برای توسعه گردشگری پایدار بهره ببریم.

وی خاطرنشان کرد: در کنار هویت‌بخشی و حفاظت از میراث طبیعی و فرهنگی، یکی از اهداف اصلی ثبت جهانی آثار، برندسازی و معرفی آن‌ها در حوزه گردشگری است.

هفته موزه ها و میراث فرهنگی

سیداحمد برآبادی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی، در گفتگو با خبرنگار مهر، اعلام کرد: ۲۸ اردیبهشت تا سوم خرداد به عنوان هفته موزه و میراث فرهنگی نامگذاری شده است.

وی با توجه به شرایط ناشی از جنگ تحمیلی، از عدم امکان بازگشایی و بازدید از موزه‌های دولتی در این هفته خبر داد و تاکید کرد: برخی از بناهای تاریخی برای بازدید عموم باز خواهند بود.

برآبادی به برنامه‌های این هفته اشاره کرد و گفت: به مناسبت هفته میراث فرهنگی، باغ و عمارت اکبریه بازگشایی شده و رویدادهایی نظیر جشنواره غذاهای سنتی در آن برگزار خواهد شد، همچنین، با همکاری پارک علم و فناوری، «خانه خلاق صنایع دستی» افتتاح خواهد شد.

خراسان جنوبی؛ پیشتاز در آثار تاریخی و پیگیری ثبت جهانی

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی با اشاره به آمار آثار تاریخی استان، یادآور شد: خراسان جنوبی بیش از هزار اثر ثبت ملی و ۱۰ اثر ثبت جهانی دارد که از این تعداد، ۱۰ اثر طبیعی، ۱۰ اثر میراث فرهنگی ناملموس و ۸۰۰ اثر، بناها و محوطه‌های تاریخی هستند.

وی همچنین بیان کرد: خراسان جنوبی با داشتن بیشترین تعداد آسباد در سطح کشور، پرونده این آثار و مسجد جامع قاین را برای ثبت جهانی در دست پیگیری دارد.

برآبادی به اقدامات انجام شده در زمینه مرمت بناهای تاریخی اشاره کرد و گفت: سال گذشته، یک میلیارد تومان برای مرمت مسجد جامع قاین و همین میزان برای مرمت مسجد جامع فردوس هزینه شده و ۱۰ میلیارد ریال برای مرمت آسبادهای نهبندان اختصاص یافته است.

هفته میراث فرهنگی فرصتی مغتنم است تا با یادآوری داشته‌های گران‌بهای به‌جامانده از گذشتگان، قدردان این میراث باشیم و برای حفظ و حراست از آن‌ها تلاش کنیم.