موقوفات چطور به حل مشکلات اقتصادی ورود کرده‌اند؟

خبرگزاری مهر_سرویس دین، حوزه و اندیشه، سیده فاطمه سادات کیایی: ایرانیان در هر دوره تاریخ و در هر زمینه ای پیشتاز اعمال خیرخواهانه و نیکویی بودند که نام آنان را به عنوان خیرینی که از مال و مکنت خود برای عمران و آبادانی و کارهای خیر صرف کرده اند به ثبت رسانده. چه پیش از اسلام که ایرانیان اموال یا املاک خود را برای استفاده در عبادتگاه ها و مصارف عام المنفعه صرف می کردند و چه بعد از اسلام که این عمل به عنوان «وقف» مورد استقبال قرار گرفت همواره این عمل نیک برای رساندن کمک و منفعت به دیگران وجود داشته است.

سنت وقف از جمله عمل هایی است که دین اسلام به آن سفارش بسیار کرده و پیامبر گرامی و ائمه اطهار در روایات و احادیث به آن توصیه کرده اند. ثواب این عمل نیز تا زمان سود و فایده موقوفه به مردم و حتی پس از فوت فرد همچنان محفوظ است. همین توصیه ها بود که ایرانیان را به واقفان بزرگ تبدیل کرد و از مدرسه و مسجد تا کتابخانه و حتی مراکز علمی از جمله وقفیاتی بودند که در جهت سود رساندن به مردم در تاریخ ثبت شدند.

وقف انواع مختلفی دارد و واقفان نیز با نیت های مختلفی می توانند اموال و دارایی های خود را وقف کنند. تنوعی که گاه سختی کار نگهداری و عمل به نیات را چندبرابر می کند و اوقاف را بر آن می دارد تا ضمن نگهداری و حفظ عین موقوفات، برای جلوگیری از هدر رفت منابع و استهلاک ملک یا موقوفه های از این دست عین موقوفات را در چرخه ای از درآمدزایی و حمایت از تولیدات و صنایع به کار بگیرد.

از طرفی دیگر بسیاری از عمل به نیات وقف خود دارای هزینه های هنگفتی است که می بایست سازمان اوقاف و امور خیریه به عنوان متولی این کار آن را پیگیری و اجرا کند. بسیاری از موقوفات با نیت برگزاری مجالس اهل بیت و مراسمات محرمی وقف شده اند که درآمدهای حاصل از موقوفه کفاف این هزینه ها را نمی دهد، بنابراین سازمان اوقاف می بایست با ساز و کاری درآمدزایی از طرق مختلف را برای انجام نیات وقف انجام دهد.

با همین هدف چند سالی است که سازمان اوقاف وارد بحث سرمایه گذاری در حوزه های سود آور به ویژه در حوزه امنیت غذایی شده است تا علاوه بر کسب درآمد برای نگهداری از موقوفات سود حاصل از سرمایه گذاری را در اجرای نیات صرف کرده و نیز از طرف دیگر به بحث مهم امنیت غذایی که از سفارشات رهبر شهید و از دستورات ایشان به سازمان اوقاف بود نیز ورود کند.

بحث امنیت غذایی در سال های اخیر و با توجه به کمبودها و محدودیت های زیست محیطی و اقتصادی و بحث تحریم ها از موضوعات مهمی است که به زندگی مردم پیوند خورده و تصمیم گیران کشور را بر آن داشته تا اقدامات لازم و سرمایه گذاری و ظرفیت ها را در این حوزه به کار گیرند. موضوعی که می تواند با حمایت از شرکت های دانش بنیان، سرمایه گذاری در بخش های پر بازده، و ورود به حوزه پژوهش و تحقیق گامی موثر در این زمینه بردارد. اتفاقی که سازمان اوقاف نیز در ورود به آن نه تنها حلقه ای در بحث زنجیره تامین امنیت غذایی شده است بلکه اهداف دیگر خود را نیز پی می گیرد.

در این خصوص با یوسف کلانتری، مدیر دفتر موقوفات مبین به گفتگو نشستیم تا در جریان جزئیات کار این اداره قرار بگیریم.

*وقتی از موقوفات مبین صحبت می شود دقیقاً این موقوفات چه هستند؟ در واقع هدف اصلی از تشکیل و فعالیت این مجموعه چیست؟

موقوفات مبین به مجموعه‌ای از املاک و مستغلاتی اطلاق می‌شود که پیش از سال ۱۳۸۵ با استفاده از درآمدهای اختصاصی سازمان اوقاف از جمله هدایای مستقل، حق‌التولیه، حق‌النظاره و حق‌التصدی در سراسر کشور خریداری یا احداث شده بودند اما مالکیت حقوقی آن‌ها هنوز تعیین تکلیف نشده بود. این ابهام در مالکیت، مدیریت و بهره‌برداری از این اموال را با چالش روبه‌رو کرده بود.

برای رفع این مشکل، مسئولان سازمان اوقاف در سال ۱۳۸۵ با استناد به ماده ۱۲ قانون تشکیلات و اختیارات این سازمان، پیش‌نویس آیین‌نامه‌ای را تدوین و از طریق وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به هیئت وزیران ارائه کردند. هیئت وزیران نیز آیین‌نامه مربوط به چگونگی هزینه‌کرد وجوه حاصل از هدایای مستقل، حق‌التولیه، حق‌النظاره و اداره اماکن مذهبی را تصویب و به سازمان اوقاف ابلاغ کرد. بر اساس این مصوبه مقرر شد املاک و ساختمان‌های مذکور شناسایی و توسط نماینده ولی‌فقیه در سازمان اوقاف وقف عمومی شوند.

در راستای اجرای این مصوبه، از سال ۱۳۸۶ و به دستور سرپرست وقت سازمان، دفتر موقوفات نماینده ولی‌فقیه با مأموریت شناسایی املاک خریداری‌شده یا احداث‌شده از محل درآمدهای اختصاصی تشکیل شد. کارشناسان این دفتر با حضور در تمام استان‌های کشور و بررسی دقیق اسناد و مدارک، فرآیند تعیین تکلیف حقوقی این اموال را آغاز کردند. این تلاش‌های میدانی و کارشناسی تا سال ۱۳۸۸ ادامه یافت و در پایان، وضعیت مالکیت این املاک به‌طور قطعی مشخص و تحت عنوان موقوفات عام مبین به تولیت نماینده ولی‌فقیه در سازمان اوقاف و امور خیریه وقف گردید.

از آن تاریخ، دفتر موقوفات مبین به‌عنوان یک شخصیت حقوقی مستقل فعالیت خود را آغاز کرد و تا امروز ادامه داده است. هدف اصلی از تشکیل این مجموعه، خروج اموال بلاتکلیف از حالت ابهام حقوقی، تثبیت مالکیت آن‌ها در قالب وقف عمومی و تضمین بهره‌برداری صحیح و پایدار از این منابع در راستای اهداف خیریه و مذهبی بوده است. این اقدام نه‌تنها به ساماندهی دارایی‌های سازمان اوقاف کمک کرد، بلکه زمینه‌ساز تقویت زیرساخت‌های فرهنگی و مذهبی در سطح کشور نیز شد.

*چه نوع موقوفاتی اعم از زمینی، ملکی، نقدی و... در اختیار موقوفات مبین قرار دارد؟

موقوفات مبین در حال حاضر مالکیت ۱۶۶ رقبه ملک در ۲۸ استان کشور را در اختیار دارد که شامل ۱۰۳ ساختمان اداری، ۲۸ واحد تجاری و ۳۵ واحد مسکونی می‌شود. این املاک در نقاط مختلف کشور قرار دارند و برای اهداف متنوعی مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند.

علاوه بر املاک و مستغلات، این موقوفه دارای ۲۱۷ دستگاه خودرو نیز هست که به‌عنوان رقبه غیرملکی در راستای تسهیل و پیشبرد امور موقوفات در سراسر کشور مورد استفاده قرار می‌گیرد.

در بخش سرمایه‌گذاری و فعالیت‌های اقتصادی، موقوفات مبین از سال‌های گذشته تاکنون در ۱۸ پروژه اقتصادی و دانش‌بنیان مشارکت داشته است. این مشارکت‌ها شامل سهام‌داری در ۱۷ شرکت و سرمایه‌گذاری در یک پروژه تخصصی می‌شود که با رویکرد توسعه پایدار و ایجاد درآمد پایدار برای اهداف خیریه و وقفی دنبال شده است.

پ

تنوع دارایی‌های موقوفات مبین از املاک اداری و تجاری گرفته تا واحدهای مسکونی، خودروها و سهام شرکت‌های دانش‌بنیان، نشان‌دهنده رویکرد چندبعدی این مجموعه در مدیریت و بهره‌برداری از اموال وقفی است. این تنوع نه‌تنها به پایداری منابع مالی موقوفه کمک می‌کند، بلکه زمینه‌ساز تحقق اهداف خیریه و فرهنگی در ابعاد گسترده‌تر نیز هست.

*سازوکار مدیریتی این موقوفات چطور است؟

بر اساس وقف‌نامه رسمی، متولی موقوفات مبین نماینده ولی‌فقیه در سازمان اوقاف و امور خیریه است. با توجه به تدابیر اندیشیده‌شده و مطابق با اساس‌نامه مصوب، متولی موقوفه با انتخاب وکیل خود و انتصاب مدیر دفتر موقوفات مبین، مسئولیت مدیریت اجرایی این اموال را در چارچوب موازین شرعی به ایشان واگذار کرده است. این ساختار مدیریتی امکان نظارت عالیه متولی را همراه با اجرای کارآمد امور روزمره فراهم می‌آورد.

*چه فرآیندهایی برای حفظ و نگهداری و افزایش عواید آن‌ها طی می‌شود؟

با توجه به اینکه بیش از هفتاد و پنج درصد از رقبات موقوفات مبین در اختیار ادارات و دستگاه‌های دولتی قرار دارد، اقدامات منظمی برای به‌روزرسانی اجاره‌بها و بازسازی املاک از محل درآمدهای حاصله انجام می‌شود. این رویکرد علاوه بر حفظ عین املاک، زمینه اجرای دقیق نیات واقف و سیاست‌های ابلاغی را فراهم می‌کند. در کنار این اقدامات، برای افزایش پایدار عواید موقوفه، سرمایه‌گذاری‌های هدفمندی در شرکت‌های کارآفرین و دانش‌بنیان صورت گرفته است که علاوه بر بازدهی اقتصادی، همسو با اهداف توسعه‌ای و خیریه این مجموعه عمل می‌کند.

*عواید حاصل از این موقوفات در چه زمینه‌هایی هزینه می‌شود لطفاً به طور مشخص به سرمایه‌گذاری‌های انجام گرفته اشاره کنید.

درآمد حاصل از رقبات موقوفات مبین طبق مفاد مندرج در وقف‌نامه در پنج محور اصلی هزینه می‌شود. نخست حفظ و نگهداری عین رقبات برای تضمین پایداری دارایی‌های وقفی. دوم نشر معارف اسلامی، تبلیغات مذهبی و تعظیم شعائر دینی. سوم شناسایی، احیا و بازسازی موقوفات سراسر کشور. چهارم تأمین وسایل رفاهی، بهداشتی و فرهنگی برای بقاع متبرکه. و پنجم هزینه در خیرات و مبرات مطلقه بر اساس تشخیص متولی.

شایان ذکر است با تدابیر اتخاذشده از سوی رئیس سازمان اوقاف و متولی موقوفه، بخش قابل‌توجهی از درآمدهای این مجموعه از سال‌های گذشته در پروژه‌های اقتصادی و دانش‌بنیان سرمایه‌گذاری شده است. این سرمایه‌گذاری‌ها که شامل سهام‌داری در هفده شرکت و مشارکت در یک پروژه تخصصی می‌شود، با رویکرد ایجاد درآمد پایدار و هم‌افزایی با اهداف وقفی دنبال شده و زمینه تقویت مالی موقوفات مبین را برای تحقق مأموریت‌های فرهنگی و خیریه فراهم آورده است.

*چه معیارهایی برای انتخاب پروژه‌ها جهت سرمایه‌گذاری از محل عواید موقوفات در نظر گرفته می‌شود آیا اولویت‌بندی خاصی برای تخصیص بودجه به پروژه‌ها وجود دارد مثلاً پروژه‌های عام‌المنفعه، مذهبی، فرهنگی، آموزشی و....؟

انتخاب پروژه‌ها برای سرمایه‌گذاری از محل عواید موقوفات مبین فرآیندی کارشناسی‌شده و چندمرحله‌ای است. هر پیشنهاد سرمایه‌گذاری پیش از هر اقدامی، مورد مطالعه امکان‌سنجی و توجیه فنی، اقتصادی و حقوقی قرار می‌گیرد. پس از آن، نظرات کارشناسان رسمی و مجرب اخذ شده و در صورت تأیید اولیه، موضوع برای تصمیم‌گیری نهایی به متولی موقوفه یا کمیسیون سرمایه‌گذاری، عمران و آبادانی رقبات سازمان اوقاف و امور خیریه ارجاع می‌شود.

اولویت‌بندی پروژه‌ها نیز بر اساس برنامه و بودجه مصوب سالیانه و با توجه به سیاست‌های کلان ابلاغی از سوی مقام معظم رهبری، شعار سال و اهداف راهبردی سازمان اوقاف انجام می‌پذیرد. در این چارچوب، پروژه‌هایی که دارای منافع عمومی، تأثیر فرهنگی و مذهبی، یا ظرفیت ایجاد درآمد پایدار برای موقوفه باشند، در کانون توجه قرار می‌گیرند.

*چطور اطمینان حاصل می‌کنید که هزینه‌کرد در پروژه‌ها شفاف و مطابق با اهداف وقف صورت می‌گیرد؟

شفافیت و انطباق هزینه‌کرد با اهداف وقف، از اصول بنیادین مدیریت موقوفات مبین است. برای تحقق این مهم، سازوکارهای نظارتی متعددی طراحی و اجرا می‌شود. دریافت گزارش‌های دوره‌ای و مستمر از شرکت‌های تحت پوشش، بازدیدهای میدانی منظم توسط کارشناسان، انجام حسابرسی داخلی در طول سال مالی و نیز حسابرسی و بازرسی مستقل در پایان هر سال مالی، از جمله این اقدامات است.

این فرآیندهای نظارتی نه‌تنها شفافیت مالی و اجرایی پروژه‌ها را تضمین می‌کند، بلکه امکان ارزیابی عملکرد، اصلاح مسیر و اطمینان از نیل به اهداف اولیه و برنامه‌های مصوب سالیانه را فراهم می‌آورد. بدین ترتیب، هر ریال از عواید موقوفه در مسیری مشخص، قابل ردیابی و همسو با نیات وقفی هزینه می‌شود.

*تأثیر این پروژه‌ها بر جامعه و ذینفعان وقف چیست؟

با سرمایه گذاری های صورت گرفته علاوه بر افزایش ارزش دارایی ها و ایجاد هزاران شغل به صورت مستقیم و غیرمستقیم با تدوام درآمدزایی، اجرای نیات و سرمایه‌گذاری جدید و توسعه سرمایه گذاری ها فراهم شده است.

در جدول ذیل میزان سرمایه گذاری موقوفه، ارزش تقریبی فعلی سرمایه گذاری و تعداد اشتغال ارائه می شود.