خبرگزاری مهر، گروه استانها- ندا سپاهی: وجود مجتمعهای خدماتی- رفاهی در جادهها اگرچه برای رفاه مسافران ضروری است اما اگر مدیریت پسماند در آنها ضعیف باشد، فاجعهبار خواهد بود زیرا تا کیلومترها اطراف خود را به محل انباشت زباله و فاضلاب تبدیل میکنند.
حجم بالای خودروها و توقفهای مکرر، به تولید پسماند زیادی منجر میشود که اغلب بهصورت غیربهداشتی در حاشیه جاده یا داخل طبیعت رها میشوند. این رفتار هم منظره را خراب میکند و هم خطری جدی برای حیات وحش و منابع آب زیرزمینی ایجاد میکند. واقعیت تلخ اینجاست که بسیاری از این مجتمعها فاقد سیستم جمعآوری پسماند کافی هستند.
تخلیه زبالهها در حاشیه جادهها و دل طبیعت باعث میشود حیوانات آنها را با غذا اشتباه بگیرند یا در دامهای پلاستیکی گیر کنند؛ مسئلهای که تهدید جدی برای اکوسیستم حساس مناطق حفاظت شده و زیستگاههای حیات وحش است.
پسماندهای پلاستیکی که صدها سال در طبیعت باقی میمانند، به ریزپلاستیکهای سمی تبدیل شده و به آرامی وارد خاک، آبهای زیرزمینی و زنجیره غذایی گیاهان، جانوران و انسان میشوند. زبالههای غذایی و خانگی رها شده در حاشیه جادهها، پارکینگها و اطراف مجتمعها، حیات وحش را به سمت سکونتگاههای انسانی میکشاند، رفتار طبیعی آنها را تغییر میدهد، تعارض انسان و حیات وحش را افزایش میدهد، خاک و آب را مسموم میکند و حتی با ایجاد کانونهای آتشسوزی از طریق شیشه و قوطیهای رها شده، خطر حریق در مراتع و جنگلها را بالا میبرد.
این آلودگیها منظره بکر طبیعت را زشت و غیرجذاب میکنند، جذابیت گردشگری را نابود کرده و فشار سنگینی بر اکوسیستم وارد می آورد.
استان اصفهان با چهارده منطقه تحت مدیریت محیطزیست شامل هفت منطقه حفاظتشده، سه پارک ملی، سه پناهگاه حیات وحش، یک اثر طبیعی با بیش از یک میلیون و هفتصد هزار هکتار وسعت و هشت منطقه شکار ممنوع به گستردگی چهارصد هزار هکتار، گنجینهای بینظیر از تنوع زیستی است اما عبور ۳۶۳ کیلومتر جاده از داخل و حاشیه این مناطق و وجود مجتمعهای خدماتی بین راهی که مدیریت پسماند در آنها لنگ میزند و فعالیت بیش از هزار معدن، تولید و رهاسازی پسماند در مناطق حفاظت شده اصفهان را به چالشی جدی تبدیل کرده است. در همین ارتباط به مناسبت هفته ملی محیطزیست با حسین اکبری، معاون محیطزیست طبیعی و تنوع زیستی استان اصفهان به گفتگو نشستیم که مشروح آن را در ادامه میخوانید؛
*لطفا بفرمایید مدیریت پسماند چگونه بر محیط زیست طبیعی و مناطق حفاظتشده استان اصفهان تأثیر گذاشته است؟
اکبری: پسماند یکی از چالش های جهانی تهدید کننده سلامت محیط زیست انسانی و طبیعی است. پسماندهای خانگی، پسماندهای شهری، صنعتی، پزشکی و ویژه و پسماندهای کشاورزی انواع مختلف پسماند است که اگر به خوبی جمع آوری و مدیریت شود و تلاش کنیم کمترین تولید زباله را داشته باشیم تا مرحله جمع آوری و مدیریت و تفکیک و در نهایت دفن اصولی شود.
مناطق حفاظت شده محیطزیست و زیستگاههای حیات وحش نیز می تواند متاثر از پسماندهای مختلف باشد از جمله پسماندهای خانگی و روستایی زیرا بسیاری از سکونتگاههای شهری و انسانی یا داخل مناطق حفاظت شده است یا در حاشیه مناطق قرار دارد؛ همچنین پسماندهای صنعتی نیز می تواند وجود داشته باشد، پسماندهای صنعتی که ممکن است رهاسازی بشود در داخل یا اطراف مناطق حفاظت شده و در واقع پسماندهای ناشی از ترافیک و حمل و نقل بین شهری که آنها نیز اثراتی بر مناطق حفاظت شده دارد. این سطح بندی پسماندهایی بود که به نوعی بر سلامت محیط طبیعی و تنوع زیستی می تواند اثرگذار باشد.
در طبیعت چه عرصه های طبیعی حفاظت شده و چه غیر حفاظت شده اولین تاثیری که پسماند روی آلودگی محیط زیست می گذارد، آلودگی خاک، آب و هوا است.
*دقیقاً چه تأثیری پسماندها، بهویژه پلاستیکها، بر خاک، آب، هوا و چرخه اکوسیستم دارند؟
به طور مثال پسماندهای پلاستیکی که انواع مختلفی دارد به لحاظ تجزیه ناپذیری در طبیعت مدت زمان ماندگاری بسیار طولانی می تواند داشته باشد. یک تخریب جدی در عرصههای طبیعی، پسماندهای پلاستیک است. پلاستیک ها شاید بیش از چند صد سال در طبیعت بقا داشته باشند و بعد حتی تخریب هم که شدند به ریز پلاستیک ها تبدیل می شوند و وارد چرخه اکوسیستم می شود و اثرات خود را به صورت مستقیم و غیرمستقیم بر محیط زیست انسانی و هم بر سلامت انواع زیستمندان داشته باشد چه گیاهی و چه جانوری و می تواند سلامت آنها را نیز به خطر اندازد زیرا پسماند های پلاستیکی در عمل وقتی که به ریزپلاستیک تبدیل شدند می توانند دربرگیرنده مواد سمی باشند؛ در معرض نور خورشید هم که قرار می گیرند این سمیت بیشتر می شود و می تواند فاکتورهای مختلفی از سمیت و آلودگی را برای محیط زیست و تجمیع در طبیعت را داشته باشد.
برای مثال آلودگی پلاستیکی در خاک به صورت مستقیم یا غیرمستقیم به پوشش گیاهی نفوذ کرده یا ممکن است حیات وحش از آن تغدیه کند به تدریج این ریزپلاستیکها در بدن افزایش پیدا می کرده و به تدریج تجمیع میشود و به حد آستانه که رسید اثرات مخربی را بر سلامتی همه زیستمندان اعم از انسان و سایر گونه ها میتواند داشته باشد.
*یکی از پیامدهای مهم پسماندها، تغییر رفتار حیات وحش است. لطفاً بیشتر توضیح بدهید.
بله، یکی دیگر از اثراتی که پسماندها بر اکوسیستم دارند، تغییر رفتار حیات وحش است چه حیات وحش گوشتخوار، چه حیات وحش علف خوار، دنبال منابع غذایی می گردد که با انرژی کمتری خیلی زودتر در دسترس قرار بگیرد؛ اگر ما مدیریت اصولی پسماند را داشته باشیم این تغییر رفتار حیات وحش را می توان به حداقل رساند اما امروز با چالشی رو به رو هستیم که زبالهها به ویژه پسماندهای غذایی در حاشیه جاده ها و سکونتگاه رها می شود و یا پسماندی که در محلهای دفن تخلیه می شود اما به صورت دفن اصولی نیست و تاثیرات بسیار مخربی را بر تغییر رفتار حیات وحش دارد. اینها موجب می شود که حیات وحش به سکونتگاه و جوامع انسانی نزدیک شوند و تعارضات بین حیات وحش و جوامع انسانی را افزایش بدهند.
*علاوه بر آلودگی و تغییر رفتار، تخلیه پسماندها در نبود مدیریت اصولی چه اثرات دیگری بر محیطزیست و مناطق طبیعی دارد؟
یکی دیگر از چالشها تخریب منظر است؛ به طور مثال اگر در محیط طبیعی یا یک زیستگاه حیات وحش، پسماند رهاسازی شود حتی اگر یک عدد پلاستیک باشد در یک چشم انداز زیستگاه های طبیعی خیلی خودش را نشان می دهد؛ از این رو چشم انداز تخریب منظر و آلودگی منظر هم از تهدیدهای حوزه پسماند است؛
همچنین آلودگیهای خاک، آلودگی خاک از پسماندهایی که ما رهاسازی می کنیم و تجزیه شده و مستقیم وارد خاک می شود و یا غیرمستقیم در چرخه مواد قرار بگیرد. یکی دیگر از منابع آلودگی خاک، فاضلاب هایی است که رها می شود اعم از فاضلاب صنعتی و شهری اگر درست جمع آوری نشود قطعا آلودگی های خاک را در پی دارد و وارد چرخه زیستی می شود.
این آلودگی ها؛ همچنین تصادفات حمل و نقل جاده ای که مواد نفتی بر اثر تصادفات جاده ای در طبیعت تخلیه میشود؛ پسماند بالاخره بوی نامطبوع و همچنین آلودگی هوا ایجاد میکند از طریق پتانسیلی که برای آتش زدن دارد و آلودگی های خاص خود را بر طبیعت و تنوع زیستی، هم حیات وحش و پستانداران و هم پرندگان و پوشش گیاهی دارد.
پسماند همچنین تاثیر منفی بر جذابیت های گردشگری دارد؛ یکی از قابلیتهای بسیار مهم مناطق حفاظت شده عرصه های طبیعی و عرصه های میراث فرهنگی و تاریخی، ظرفیت های توسعه صنعت گردشگری است.
مورد دیگر هم که شاید کمتر به آن توجه شده، پسماندهایی است که در طبیعت رها می شود و به صورت غیرمستقیم در نواحی جنگلی یا در نواحی پر پوشش گیاهی ایجاد حریق بکند چه پسماندی که ممکن است به وسیله انسان عمدا آتش زده شود و این حریق ها باعث ایجاد کانون های حریق در عرصه های طبیعی بشود چه شیشه ها مثلا شیشه ها و قوطی هایی که رها می شود و ممکن است نور خورشید را مانند ذره بین به خود تجمیع کند و باعث ایجاد شعله و آتش سوزی های غیرمستقیم در طبیعت بشود.
یکی از پسماندهای دیگر نیز ناشی از حوادثی است که در ترافیک و حمل و نقل جاده ای است که به صورت زیاد هم متاسفانه دیده می شود در پیرامون پارکینگ هایی است که در امتداد مسیر جاده ها از جاده هایی که از مناطق حفاظت شده استان و یا حاشیه می گذرند، قرار دارند.
*وضعیت جادهها و معادن از نظر تولید و رهاسازی پسماند چگونه است؟
در استان اصفهان، بر اساس ارزیابی ها بررسی های پایش میدانی و همچنین ارزیابی های تحلیل تصاویر هوایی ۳۶۳ کیلومتر جاده از مرز مناطق چهارگانه تحت مدیریت محیط زیست اصفهان می گذرد و حدود ۲۱۰ کیلومتر نیز از داخل مناطق حفاظت شده می گذرد.
از پسماندها که می تواند بر مناطق حفاظت شده تاثیرگذار باشد پسماندهایی است که از معادن تولید میشود؛ معادن در سطح طبیعت در سطح کشور و در سطح استان اصفهان زیاد است؛ در استان اصفهان بیش از یکهزار معدن وجود دارد که حین استخراج و فرآوری مواد معدنی پسماند تولید می کنند؛ همچنین پسماند انسانی که خود کارکنان معادن تولید می کنند. اگر درست جمع آوری نشود در عمق طبیعت، اثرات خودش را بر تنوع زیستی خواهد داشت.
*چه راهکارهای نوین یا بومیسازیشدهای برای کاهش و مدیریت پسماند پیشنهاد میکنید؟
یکی از راهکارها این است که باید تلاش کنیم مصارف از منابع محیط زیست انسانی و طبیعی و تولید پسماند به حداقل برسانیم؛ اول کاهش تولید پسماند و دوم تفکیک پسماند تر و خشک از مبدا است که لازمه آن فرهنگسازی و مشارکت حداکثری است که باید نهادینه شود.
همه مردم در هر زمانی چه در خودرو یا منزل یا محل کار، این کاهش پسماند و تولید پسماند و تفکیک از مبدا را رعایت کنند در مجموع برای مدیریت پسماند اتفاقات بزرگی میافتد.
*مجتمعهای خدماتی و رفاهی بینراهی یکی از نقاط پرخطر هستند. چرا محیطزیست در زمان صدور مجوز برای راهاندازی این مجتمعها، نسبت به الزام رعایت موازین بهداشتی و زیستمحیطی از جمله مدیریت پسماند، سختگیرانه عمل نمی کند؟
بله، یکی از موارد بسیار تهدیدامیز بر مناطق حفاظت شده مجتمع های خدمات رفاهی است؛ به دلیل وجود این مجتمع ها در جادهها خودروهای زیادی توقف میکنند و پسماندهای آنها رهاسازی میشود. اگر ما درست توجه نکنیم و مدیریت نداشته باشیم تا کیلومترها اطراف این مجتمعها با آلودگی زبالهها تخریب میشود.
این مجتمعها علی رغم تلاش هایی که می کنند در جهت مدیریت پسماند چون این جمع آوری ها باید به صورت منظم انجام شود؛ باید یک برنامه منظمی برای جمع آوری اصولی پسماند با ایجاد نقاط برای فراهم آوردن امکانات اولیه و سطل زباله برای تفکیک زبالههای تر و خشک از سوی مجتمعهای خدماتی- رفاهی تعیین شود. باید برنامه زمانی با همکاری کارگروه مدیریت پسماند شهری در شهرستان ها این مسائل را دنبال کنند.
مدیریت اصولی پسماندها، بهویژه در پروژههای عمرانی و معدنی، نیازمند همکاری و هماهنگی گستردهای بین تمام دستگاههای متولی است. در حین اجرای پروژههایی مانند جادهسازی، خطوط لوله عبوری از عرصههای طبیعی و معادن، با انواع مختلفی از پسماندها روبرو هستیم؛ از پسماندهای عمومی مانند ظروف یکبارمصرف و غذاهای باقیمانده کارگران گرفته تا پسماندهای ویژه ناشی از عملیات معدنکاری که نیاز به پایش دقیقتری دارند.
برای اینکه اثرات منفی این پسماندها بر محیط زیست به حداقل برسد، لازم است این موضوعات ذیل برنامههای کارگروه پسماند در سطح استان و شهرستان توسعه یابد.
این همکاری باید بینبخشی و جمعی باشد تا بتوانیم یک مدیریت یکپارچه را پیادهسازی کنیم. دستگاههای متولی اصلی در این مسیر شامل شهرداریها، دهیاریها، بخشداریها، سازمان محیط زیست، بهداشت محیط، شبکه علوم پزشکی و راهداری و حملونقل جادهای هستند که هر کدام نقش حیاتی در این زنجیره ایفا میکنند.
*نقش راهداری و حملونقل جادهای بعنوان متولی اصلی صدور مجوز برای مجتمعهای خدماتی- رفاهی به الزام آنان به مدیریت پسماند چیست؟
به نکته کلیدی اشاره کردید، بالاخره واحدهایی که متقاضی ایجاد مجتمع های خدماتی -رفاهی هستند، باید متعهد به مسئولیت اجتماعی خود در قبال حفظ محیط زیست باشند.
مدیریت پسماند در مجتمعهای خدماتی و رفاهی، فراتر از یک وظیفه ساده، یک تعهد ذاتی برای مدیران و سرمایهگذاران است تا علاوه بر جذب حداکثری مشتری، به حفظ محیط زیست نیز بپردازند. این مسئولیت زمانی اهمیت دوچندان پیدا میکند که مجتمعها در مناطق دورافتاده یا جادهای واقع شدهاند؛ در این حالت، بسیاری از سرمایهگذاران بهجای مدیریت صحیح، پسماندها را به صورت خودسرانه به مراکز شهری منتقل کرده و در محلهای دفن شهری تخلیه میکنند که قطعاً راهکار درستی نیست.
دستگاههای صادرکننده موافقتهای اصولی، مانند سازمان راهداری و حملونقل جادهای، باید با دقت بسیار بالایی نظارت کنند تا این اتفاق نیفتد. سازمان محیط زیست و بهداشت محیط نیز به عنوان بازوی نظارتی، وظایف متنوعی بر عهده دارند که یکی از مهمترین آنها، پایش وضعیت پسماند در تمام سطوح است؛ از جوامع محلی و مردم عادی گرفته تا سرمایهگذاران بخش خصوصی.
سرمایهگذاران در ایجاد مجتمعهای خدماتی، گردشگری، اکوکمپها و بومگردیها باید بیشترین توجه را به این موضوع داشته باشند، چرا که آنها نه تنها متولی مستقیم پسماند خود هستند، بلکه الگویی برای سایرین نیز محسوب میشوند. مدیریت اصولی در این مکانها میتواند الگویی موفق برای سایر مناطق باشد و اثرات مخرب بر طبیعت را به شدت کاهش دهد.
ساماندهی مدیریت پسماند باید بهعنوان یکی از اولویتهای اصلی در کارگروههای شهرستانی قرار بگیرد، بهویژه در دو حوزه کلیدی: دفن پسماند در مناطق شهری و روستایی، و مدیریت پسماند مجتمعهای خدماتی-رفاهی. این دو حوزه بیشترین چالشها را در حال حاضر دارند و نیازمند توجه فوری هستند.
اداره کل راهداری و حملونقل جادهای نیز باید بهصورت فعال در این فرآیند ورود کند. اگرچه صدور موافقتهای اصولی ممکن است از طریق دستگاههای دیگر انجام شود، اما هر دستگاهی که این مجوزها را صادر میکند، باید مسئولیتهای اجتماعی خود را در قبال حفظ محیط زیست جدی بگیرد. این یعنی صرفاً گرفتن استعلام کافی نیست؛ بلکه باید تعهدات زیستمحیطی بهطور شفاف در نظر گرفته شوند.
برای هر نوع پروژه، چه عمرانی، چه خدماتی-رفاهی و چه معدنی، الزام به داشتن یک «پیوست زیستمحیطی» ضروری است. این پیوست باید شامل ملاحظات دقیق زیستمحیطی، با تأکید ویژه بر مدیریت پسماند، باشد و بهصورت یک برنامه جامع و اقدام عملیاتی در طول سال و در تمام دوره بهرهبرداری اجرا شود. این رویکرد باعث میشود که پسماند از مرحله طراحی تا پایان عمر پروژه بهدرستی مدیریت شود.
*آیا همکاری بین محیط زیست و راهداری اصفهان در حال حاضر وجود دارد؟
بله، ذیل کارگروه مدیریت پسماند استان و شهرستان ها به فراخور دستور کار اینها بررسی می شود و موارد طبق اولویت هایی که در حوزه مدیریت پسماند است در کارگروه مطرح شده و تکالیف و وظایف هر دستگاهی مشخص می شود.
علاوه بر این، براساس قانون مدیریت پسماند و قانون حفظ و بهسازی محیط زیست، همه ما اعم از بخش خصوصی و دولتی و مردم مکلف هستیم در مدیریت پسماند و حفظ محیط زیست مشارکت حداکثری داشته باشیم.
یکی از مسائل دیگر که بسیار کلیدی است و می تواند اثراتی بر حوزه پسماند بر طبیعت داشته باشد ساماندهی محلهای دفن پسماند شهری و روستایی است. در قانون مدیریت پسماند، وظایف دولت و مردم تعیین و راهکارها ذیل آیین نامه اجرایی این قانون مشخص شده است. طبق قانون، محلهای دفن پسماند حتما باید فنس کشی شود.
لازم است که برنامهها و وظایف در کارگروه های مدیریت پسماندهای شهرستانی براساس این قانون، احصا و اولویت بندی شود.
دوم اینکه دفن اصولی پسماند از طریق ایجاد ترانشه با عمق مناسب صورت گیرد. تخلیه پسماند و ریختن آهک و بهداشتی کردن که خاکریزی و فشرده کردن محل که کامپکت شود.
از این رو ساماندهی محلهای دفن پسماند شهری و روستایی بسیار حائز اهمیت است.
*آیا نمونههای واقعی از تأثیر پسماندها بر جمعیت و رفتار حیات وحش در استان دارید؟
بله، یکی از نمونهها اگر بخواهیم مثال بزنیم محلهای تخلیه پسماندهاست، این محلها چه شهری و روستایی و چه محل تخلیه پسماندهای مجتمع های خدماتی رفاهی، از یکی از مصادیق تغییر رفتار در حیات وحش این است که به این محلهای تخلیه زباله رفته و به سکونتگاههای انسانی نزدیک میشوند و در همان محل حیوانات اهلی نیز مانند سگ وگربه ها از انجا استفاده می کنند.
در محلی از پسماندها میبینیم که هم سگ وجود دارد و هم حیوانات وحشی مثل گرگ، شغال و روباه و اینها هیبرید های که ایجاد می کند، خود هیبرید هایی که ناشی از جفت گیری حیات وحش با حیوانات اهلی است مثل گرگ و سگ که گرگاس ایجاد می شود، اینها به صورت غیرمستقیم تهدید جدی برای طبیعت ایجاد میکند.
ما اگر به ریشه یابی این مسئله برگردیم کانونهای پسماند یکی از مواردی است که یک جذابیت مشترک بین این گونه هاست و اینها تغییر رفتار پیدا می کنند و دنبال غذا می گردند و شروع اختلاط این گونه ها از اینجاست.
نمونه مشابه دیگر بعضا با تلفات غیر عادی را در حیات وحش پیرامون نواحی مدیریت پسماند داریم، آلودگی که ممکن است که یک گوشتخوار یا پستانداری از پسماندهای غذایی استفاده کند، این پسماندها ممکن است مسموم باشد و ما تلفات غیرعادی را مشاهده می کنیم.
یا در محل های بزرگ تخلیه پسماند، به خصوص پسماندهای شهری، یک طیفی از پرندگان شکاری را می بینید اعم از عقاب صحرایی تا عقاب طلایی، پرندگان دیگر مانند خانواده بازها، گونه هایی مثل غرابها و انواع کلاغ؛ اینها تجمیع می شوند و اثراتش این است که عادت به پسماندخواری می کنند.
پسماندخواری هم ایجاد تلفات میکند و هم آلودگی هایی که اینا در محلی که می شینند ممکن است آلودگی های میکروبی، آلودگی های ویروسی که وجود دارد حیات وحشی که به محل تخلیه پسماندها رفته و از آن استفاده کرده بعد به دل طبیعت تو دل طبیعت برمی گردد، آلودگیهای مستقیم و غیرمستقیم اطراف سکونتگاه های انسانی و پسماندها را می تواند منتقل کند.
نمونه های دیگر هم حیوانی بوده از بین رفته بعد مشخص شده پسماند استفاده کرده و پسماند یک تیکه پلاستیک داخلش بوده و این پلاستیک باعث شده که گوارش گونه تحت تاثیر قرار بگیرد و تلف شود.
*نقش شهروندان، گردشگران و مسافران بینراهی در مدیریت پسماند چیست؟
مردم و شهروندان نقش کلیدی در مدیریت پسماند، بهویژه در مناطق حفاظتشده دارند. تلاش برای تولید کمتر پسماند، قرار دادن آن در ساعات مشخص و محل تعیینشده با بستهبندی صحیح، باعث جمعآوری منظم، بهداشتی و مؤثر میشود و شاخصهای مدیریت پسماند در شهرها و روستاها را بهبود میبخشد.
گردشگران و مسافران نیز باید طبیعت و عرصههای بیرونی را مانند خانهی خود بدانند؛ این تغییر نگرش ساده باعث میشود کسی پسماند را در زمان نامناسب بیرون نگذارد یا از ماشین به بیرون پرتاب نکند. در نهایت، هر فرد با انجام همین کارهای کوچک میتواند تأثیر بزرگی بر حفظ محیط زیست، زیبایی شهرها و روستاها و گسترش فرهنگ مسئولیتپذیری در جامعه بگذارد. تغییر نگرش، کلید اصلی مدیریت موفق پسماند است.
نظر شما