به گزارش خبرنگار مهر، پروفسور یان یوست ویتکام (Jan Just Witkam)، کدیکولوژیست برجسته و نسخهشناس هلندی که عمر گرانبهای خود را صرف واکاوی و معرفی میراث مکتوب جهان اسلام کرد، در تاریخ ۵ سپتامبر ۲۰۲۶ (۱۴ شهریور ۱۴۰۵) چشم از جهان فروبست.
پروفسور یان یوست ویتکام، استاد ممتاز دانشگاه لیدن و از پژوهشگران شناختهشده در حوزه نسخهشناسی و فرهنگ کتاب در جهان اسلام، درگذشت. اکبر ایرانی مدیر موسسه میراث مکتوب با اعلام این خبر نوشت: «ویتکام بخش مهمی از فعالیت علمی خود را به مطالعه، فهرستنگاری و معرفی نسخههای خطی اسلامی اختصاص داد و سالها در کتابخانه دانشگاه لیدن با مجموعههای ارزشمند نسخههای شرقی این دانشگاه کار کرد. پژوهشهای او در زمینه نسخههای عربی و فارسی، تاریخ کتاب و سنتهای کتابت و انتقال دانش در جهان اسلام در شمار منابع مورد توجه پژوهشگران این حوزه است.
او همچنین از چهرههای مرتبط با Journal of Islamic Manuscripts بود و آثار و مقالات متعددی در زمینه نسخهشناسی و مطالعات کتاب منتشر کرد. فهرست آثار او که حاصل چند دهه پژوهش در حوزه نسخههای خطی و فرهنگ کتاب است، در وبگاه شخصی وی منتشر شده است. ویتکام با مطالعات ایران و میراث مکتوب فارسی نیز ارتباط داشت و در پژوهشهای خود به نسخههای فارسی و موضوعات مرتبط با تاریخ کتاب توجه نشان میداد.
برای من، یاد او با دوستی دیرین و دیدارهای علمی در دو سفر به هلند همراه است. در این دیدارها فرصت گفتوگو با او درباره کتاب و نسخههای خطی را داشتم. او همچنین با فعالیتهای مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب آشنا بود و کتاب المشیخه را با توجه دنبال کرد و درباره آن ابراز نظر و لطف کرد. درگذشت پروفسور یان یوست ویتکام را به خانواده و همکاران علمی ایشان و نیز به جامعه نسخهشناسان و پژوهشگران تاریخ کتاب و نسخههای خطی تسلیت میگویم.»
نگاهی به کارنامه علمی پروفسور یان یوست ویتکام
ویتکام، متولد ۱۹۴۵ در شهر لیدن هلند، از همان دوران جوانی مسیر علمی خود را در پیوند با شرقشناسی تعریف کرد. او دانشآموخته رشتههای زبان عربی، فارسی و تاریخ خاورمیانه در دانشگاه لیدن بود و در سال ۱۹۷۲ موفق به اخذ مدرک کارشناسی ارشد از این دانشگاه شد. نگاه دقیق و موشکافانه او به متون کهن، منجر به تدوین رساله دکتری برجستهای در سال ۱۹۸۹ پیرامون زندگی و آثار «ابنالاکفانی»، پزشک و دانشمند سدههای میانه مملوکی شد.
مسیر شغلی ویتکام همواره با کتابخانههای معتبر گره خورده بود. او از سال ۱۹۷۳ تا ۱۹۸۰، مسئولیت خطیر فهرستنگاری نسخههای شرقی کتابخانه دانشگاه لیدن را بر عهده داشت. در سالهای ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۰، وی به عنوان استاد کرسی «دیرینشناسی» (Paleography) و «کدیکولوژی» (نسخهشناسی) جهان اسلام در دانشگاه لیدن به تربیت پژوهشگران این حوزه پرداخت و پس از سال ۲۰۱۰، به عنوان استاد بازنشسته (Professor Emeritus) فعالیتهای پژوهشی خود را با جدیت ادامه داد. علاوه بر این، نقش او در مدیریت علمی نشریات تخصصی، بهویژه سردبیری Journal of Islamic Manuscripts (ناشر: بریل) از سال ۲۰۱۰، بستری برای تبادل آرای محققان بینالمللی فراهم آورد.
میراث پژوهشی و سهم او در معرفی میراث اسلامی
تخصص یان یوست ویتکام در حوزه نسخهشناسی اسلامی، او را به مرجعی در مطالعات تاریخ کتاب و فرهنگ کتابت در جهان اسلام بدل کرده بود. برجستهترین میراث علمی او، تدوین مجموعه چندجلدیِ Inventory of the Oriental Manuscripts of the Library of the University of Leiden است. این اثر که امروزه به عنوان مرجع استاندارد دسترسی به نسخههای خطی عربی و فارسی این کتابخانه شناخته میشود، راهگشای پژوهشگران بسیاری در اقصی نقاط جهان بوده است.
در حوزه مطالعات فارسی، فهرستنگاری دقیق او از نسخههای فارسی لیدن در سال ۲۰۰۲ و راهاندازی «فهرست آنلاین نسخههای شرقی»، گامی بلند در تسهیل مطالعات ایرانشناسی به شمار میآید. ارجاع مکرر نسخهپژوهان به این فهرستها، گواهی بر دقت علمی و جامعیت آثار اوست.
ویتکام به واسطه مطالعات عمیق بر روی متون کلاسیک فارسی – از جمله نسخههای نفیس «اسکندرنامه» نظامی گنجوی – پیوندی ناگسستنی با فرهنگ و ادبیات ایران داشت. پژوهشهای او در زمینه نسخههای خطی و تاریخ کتاب، همواره محل استناد مصححان و ایرانشناسان بوده و جایگاه او را در میان جامعه علمی ایران تثبیت کرده است.
نظر شما