خبرگزاری مهر - گروه استانها: ارزیابی میزان توسعهیافتگی زنجان باید بر اساس شاخصهای دقیق و مقایسه تطبیقی با سایر استانها انجام شود. توسعه اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی هر کدام الزامات و موانع خاص خود را دارند و نمیتوان صرفاً با تکیه بر چند شاخص اقتصادی یا اجرای تعدادی پروژه عمرانی، درباره توسعهیافتگی یک استان قضاوت کرد.
توسعهیافتگی زنجان و فاصله استان با جایگاه مطلوب، موضوعی است که بررسی آن نیازمند نگاهی فراتر از شاخصهای اقتصادی و پروژههای عمرانی است. در همین راستا، خبرگزاری مهر در گفتوگویی تفصیلی با رسول بیات مشاور استاندار زنجان در امور سیاسی و حوزه های اندیشه ورزی ابعاد مختلف توسعه اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی استان، موانع پیشروی توسعه، نقش مردم و نخبگان و راهکارهای عبور از چالشهای موجود را بررسی کرده است.
آیا میتوان گفت استان زنجان به توسعه لازم و مطلوب رسیده است؟
برای پاسخ به این سؤال باید از جوانب مختلف به موضوع نگاه کرد. در مرحله نخست لازم است مفهوم «توسعه» را دوباره بازخوانی کنیم و مشخص شود منظور ما از توسعه دقیقاً چیست و با چه رویکردی درباره آن صحبت میکنیم. در مرحله بعد باید بهدقت اسناد بالادستی و اسناد استانی را که برای توسعه استان تنظیم شدهاند، بررسی کنیم و ببینیم چه اهدافی تعیین شده و چه میزان از آنها محقق شده است.
در مرحله دیگر نیز باید یک بحث دقیق تطبیقی با سایر استانها انجام شود و بر اساس آمار و شاخصهای معتبر، جایگاه زنجان مشخص شود. به همین دلیل پیشنهاد میکنم خبرگزاری مهر با رعایت اصل مطالبهگری منطقی، به همه وجوه موضوع بپردازد و پاسخهای دقیق را از مسئولان مطالبه کند. البته متناسب با سؤالات مطرحشده و در فرصت موجود، در حد وسع به برخی مسائل اشاره میکنم. امیدوارم با طرح سؤالات جدیتر و دریافت پاسخهای دقیقتر، نقش رسانهای پیشرو خبرگزاری مهر در این حوزه نیز برجستهتر شود.
شما بر تفاوت میان «رشد» و «توسعه» تأکید دارید. این تفاوت چه اهمیتی در ارزیابی وضعیت استان دارد؟
این تفاوت بسیار مهم است. ممکن است در یک جامعه رشد اتفاق بیفتد، اما توسعه رخ نداده باشد. اگر منظور ما توسعه است، باید از تقسیمبندی سنتی آن شروع کنیم. توسعه دارای ابعاد اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است و هر یک از این ابعاد، مقدمات، شرایط و الزامات خاص خود را دارد. همچنین موانع تحقق آنها نیز باید بهصورت جداگانه بررسی شود. بنابراین برای اینکه بتوانیم درباره وضعیت توسعه استان قضاوت کنیم، باید همه این ابعاد را در کنار یکدیگر ببینیم. مهر: وضعیت توسعه اقتصادی استان زنجان را چگونه ارزیابی میکنید؟
در بعد توسعه اقتصادی، استان زنجان در مرحله متوسط قرار دارد. البته باید توجه داشت که زنجان نیز مانند سایر استانها یک بخش از پازل اقتصاد ایران است و نمیتوان برای آن نسخهای کاملاً جدا از شرایط کشور پیچید. با این حال، استان برای تحقق توسعه اقتصادی نیازمند تقویت زیرساختهای جدید است. گاهی برداشت ما از مفهوم زیرساخت بسیار سطحی است و تصور میکنیم وجود چند جاده و خط ریلی به معنای برخورداری از زیرساختهای لازم برای توسعه است، در حالی که برای ورود به جهان بهسرعت در حال توسعه اقتصادی، زیرساختهای بسیار گستردهتر و جدیدتری مورد نیاز است.
یکی از چالشهای مهم استان، موانع سرمایهگذاری است. این موضوع تا چه اندازه در روند توسعه زنجان اثرگذار است؟
موانع سرمایهگذاری از مسائل جدی استان است. در همین زنجان، بسیاری از سرمایهگذاران با موانع مختلف مواجه هستند. برای مثال، یک سرمایهگذار باید از تعداد زیادی از مراجع و دستگاهها استعلام دریافت کند و حتی پس از طی این مراحل، ممکن است طرح او در کارگروه زیربنایی با مشکل مواجه شود یا به نتیجه نرسد. وقتی مسیر سرمایهگذاری پیچیده، طولانی و پرمانع باشد، طبیعتاً انگیزه سرمایهگذار برای فعالیت کاهش پیدا میکند. اگر به دنبال توسعه اقتصادی هستیم، باید فرآیند سرمایهگذاری را تسهیل کنیم و دستگاههای اجرایی به جای اینکه در مسیر سرمایهگذار مانع ایجاد کنند، در جهت حل مسائل و تسریع امور حرکت کنند. مهر: آیا توسعه صنعتی استان را برنامهمحور میدانید؟
به نظر من توسعه صنعتی استان هنوز به اندازه کافی برنامهمحور نیست؟
بله. به نظر میرسد نوعی فقدان خرد جمعی در استان حاکم است که همه ما به نوعی گرفتار آن شدهایم. برای عبور از چالشها نیازمند کاهش فاصله میان شهروندان و دولتیان هستیم. برخی مردم به دولت با نگاهی غنیمتگونه نگاه میکنند و متقابلاً برخی مدیران نیز نگاه مناسبی به مردم ندارند. حتی در برخی موارد، برخی شاغلان سازمانها و ادارات دولتی عمداً یا سهواً بر سر راه مردم مشکل ایجاد میکنند.
ضروری است به یک نقطه تعادل برسیم. مسئولیتپذیری مشترک میان مردم و دولت برای تحقق حکمرانی خردورزانه لازم است. در هر صورت، برای عبور از چالشهای موجود، شناخت دقیق مسائل اهمیت زیادی دارد و به نظر میرسد هنوز در استان درباره ماهیت و اولویت چالشها فهم مشترکی شکل نگرفته است.
وضعیت نخبگان و مفاخر استان را چگونه ارزیابی میکنید؟
در این زمینه بسیار میتوان سخن گفت. علیرغم وجود مفاخر، نخبگان و نامآوران متعدد در گذشته و حال حاضر، نمیتوان چشمانداز روشنی از میزان حفظ و توسعه جایگاه این افراد در استان مشاهده کرد. در مجموع، نوعی گسست تاریخی وجود دارد و انقطاع بین نسلی نیز بر شدت این مسئله افزوده است. تقریباً بسیاری از مشاهیر و مفاخر استان در دل تاریخ مدفون هستند.
با نگاهی به گذشته میتوان صدها انسان صاحب قلم، اندیشمند، عارف، حکیم، هنرمند و چهره سیاسی را نام برد که از این استان برخاستهاند و قابلیت طرح در سطح ملی و جهانی داشتهاند، اما همچنان گمنام و بینامونشان باقی ماندهاند. حتی نسبت به صاحبان اندیشهای که امروز در قید حیات هستند نیز توجه کافی صورت نمیگیرد.
مهاجرت نخبگان و صاحبان سرمایه چه پیامی برای استان دارد؟
میزان مهاجرت صاحبان ایدههای خلاق و صاحبان سرمایه از استان، خود گویای بخشی از وضعیت موجود است. وقتی ظرفیتهای انسانی و فکری در یک استان بهدرستی شناسایی و حمایت نشوند، طبیعی است که بخشی از این سرمایهها به خارج از استان منتقل شوند. تنگنظری در برخی مواقع خانه و کاشانه را میسوزاند و میتواند سرمایههای انسانی و اجتماعی یک جامعه را از بین ببرد.
استان زنجان همواره با چالش عدم توجه به نخبگان مواجه بوده، برای حفظ این سرمایههای انسانی چه باید کرد؟
در اولین فرصت باید بانک کاملی از تمامی کارآفرینان، پژوهشگران، هنرمندان، نخبگان، صاحبان ایدههای نو و خلاق و سایر سرمایههای انسانی متعلق به استان در سطوح استانی، ملی و حتی جهانی تهیه شود. پس از شناسایی این ظرفیتها، باید با رفع موانع ذهنی، موانع ساختگی و موانع قانونی، مقدمات مشارکت آنها در توسعه استان فراهم شود.
در دوره مدیریت فعلی استان، مقدمات تشکیل چنین بانکی در حال انجام است. هیئتهای اندیشهورز نیز در حال شکلگیری هستند و حرکت به سوی حکمرانی مناسب آغاز شده است. البته برای تحقق حکمرانی سعادتمحور و مردممحور، نیازمند عزم جمعی هستیم.
نقش مدیران و نخبگان در تحقق حکمرانی مناسب چیست؟
از یک سو حاکمان و مدیران باید از ظرفیت و توان لازم و کافی برخوردار باشند. این امر مستلزم تغییر افکار و در صورت لزوم تغییر افراد است. از سوی دیگر، فضای جامعه باید توسط عقلای جامعه مدیریت شود. برخی حاشیهسازیها، پریشاننویسیها و سخنان التهابآفرین، فضای جامعه را ملتهب میکند و عملاً مانع انجام برنامههای مناسب میشود. بنابراین هم مدیران و هم نخبگان و هم فعالان اجتماعی و رسانهای باید به سمت ایجاد فضای عقلانی، گفتوگوی منطقی و تصمیمگیری بر اساس منافع عمومی حرکت کنند.
اگر بخواهیم با نگاهی اجمالی به استان دوباره نگاه کنیم، زنجان استانی مستعد توسعه بسیار سریع و کممسئله است. نخست اینکه استان از امنیت کامل برخوردار است. دوم اینکه مشکل جدی قومیتی و مذهبی ندارد. سوم اینکه از ظرفیتهای مناسب آب، خاک و هوا برخوردار است. چهارم اینکه ظرفیتهای بالقوه و بالفعل صنعتی، معدنی و کشاورزی دارد. پنجم اینکه از نیروی انسانی کافی برخوردار است.
ششم اینکه از نظر سیاسی، علیرغم فعالیت جریانهای سیاسی با دیدگاههای مختلف، نوعی آرامش سیاسی در استان حاکم است. مجموع این عوامل نشان میدهد که میتوان به آینده توسعه استان امیدوار بود و برای تبدیل شدن زنجان به یک استان پیشرو در توسعه برنامهریزی کرد. مهر: در نهایت، مهمترین پیششرط توسعه زنجان چیست؟
زنجان از ظرفیت توسعه برخوردار است، اما ظرفیت بهتنهایی توسعه ایجاد نمیکند. ما نیازمند یک فهم مشترک از مفهوم توسعه، شناخت دقیق مسائل، اولویتبندی چالشها و سپس تبدیل این شناخت مشترک به اقدام جمعی هستیم.
زنجان ظرفیتهای صنعتی و معدنی قابل توجهی دارد، اما برخورداری از ظرفیت با بالفعل کردن آن تفاوت دارد. باید مشخص شود که صنعت استان در سالهای آینده چه مسیری را طی خواهد کرد، چه صنایع و زنجیرههایی اولویت دارند و چگونه میتوان ارزش افزوده بیشتری در داخل استان ایجاد کرد. توسعه صنعتی زمانی میتواند به توسعه پایدار منجر شود که مبتنی بر برنامه، مزیتهای منطقهای، بازار و زنجیره ارزش باشد.
وضعیت کشاورزی استان را چگونه ارزیابی میکنید؟
توسعه کشاورزی در استان کند و تا حد زیادی سنتی است. در استان حدود ۱۰۰ هزار بهرهبردار کشاورزی داریم، اما تعداد محدودی از آنها از دانش و فناوریهای نوین کشاورزی برخوردار هستند. کشاورزی امروز نیازمند دانش، فناوری، بهرهوری، مدیریت منابع آب، اصلاح الگوی کشت، مکانیزاسیون و دسترسی مناسب به بازار است. اگر این عناصر در کنار هم قرار نگیرند، نمیتوان انتظار داشت کشاورزی به موتور محرک توسعه تبدیل شود.
وضعیت درآمد و قدرت خرید مردم چه تصویری از توسعه اقتصادی استان ارائه میدهد؟
توسعه یک فرآیند پیچیده و طولانیمدت است و جامعه برای رسیدن به توسعه باید به رشد لازم دست پیدا کند. در شرایط فعلی، شاخص سرانه تولید ناخالص استان در سطح قابل قبولی نیست. مردم از درآمد پایدار کافی برخوردار نیستند و قدرت خرید آنها نیز با تورم همخوانی ندارد. نوعی سردرگمی اقتصادی وجود دارد و تعداد زیادی از واحدهای اقتصادی با پایینترین سطح فعالیت مشغول هستند. از سوی دیگر، محدودیت در استفاده از منابع جهانی و فقدان تعامل فراگیر با بازارهای بینالمللی نیز توسعه اقتصادی را با مشکل مواجه کرده است.
در حوزه توسعه سیاسی، وضعیت استان را چگونه ارزیابی میکنید؟
اگر به مفهوم دقیق توسعه سیاسی توجه کنیم، در این بخش نیز با تحقق کامل توسعه فاصله داریم. توسعه سیاسی مؤلفههایی مانند مشارکت فعالانه شهروندان، فعالیت اثرگذار احزاب و توزیع مناسب قدرت را در بر میگیرد. کاهش مشارکت در برخی انتخابات و کاهش فعالیتها و برنامههای سیاسی را میتوان از جلوههای فاصله موجود با توسعه سیاسی دانست. بنابراین تقویت مشارکت شهروندان و فراهم کردن زمینه فعالیت مؤثرتر نهادهای سیاسی و مدنی باید مورد توجه قرار گیرد.
توسعه اجتماعی را با چه شاخصهایی باید سنجید؟
توسعه اجتماعی مبتنی بر توسعه فردی و حکمرانی عادلانه و سعادتمحور است. برای ارزیابی توسعه اجتماعی باید شاخصهایی مانند اخلاق عمومی، اخلاق شهروندی، اعتماد عمومی، عدالت اجتماعی و تابآوری فردی و اجتماعی را مورد توجه قرار داد.
در استان شاهد کاهش مشارکت اجتماعی هستیم و تکالیف و تعهدات اجتماعی نیز در میان مردم به اندازه کافی برجسته نیست. توسعه اجتماعی تنها وظیفه دولت نیست و مردم نیز باید در قبال جامعه و آینده آن احساس مسئولیت کنند.
در حوزه فرهنگی چه مسائلی نیازمند توجه بیشتری است؟ و نقش مردم در تحقق توسعه همهجانبه استان را چگونه ارزیابی میکنید؟
در این بخش نیز نگرانیهایی وجود دارد. باید ببینیم در حوزههایی مانند قانونگرایی، توانمندیهای اخلاقی و علمی و هویت جمعی تا چه اندازه پیشرو هستیم. فرهنگ یکی از پایههای اصلی توسعه است. اگر قانونگرایی، مسئولیتپذیری اجتماعی، اخلاق عمومی و هویت جمعی تقویت نشود، توسعه اقتصادی بهتنهایی نمیتواند توسعه پایدار ایجاد کند.
پاسخ دقیق به این سؤال نیازمند مطالعه کامل است، اما در مجموع از منظر نقش مردم در تحقق توسعه همهجانبه، در وضعیت بالایی قرار نداریم و شاید بتوان گفت در حد معمولی هستیم. با نگاهی اجمالی به حضور شهروندان در نهادهای مدنی، اجتماعی و حتی نهادهای اقتصادی، میتوان تا حدودی به نقش انفعالی بخشی از مردم در فرآیند توسعه پی برد. مردم باید از حالت انفعالی خارج شوند و به بازیگران اصلی توسعه تبدیل شوند.
برای عبور از چالشهای موجود چه راهکاری پیشنهاد میکنید؟
ابتدا باید همه به یک زبان مشترک برسند. پس از آن، اقدام مشترک برای عبور از چالشها نیازمند یک عزم جمعی است. با فعالیتهای جزیرهای و فردی نمیتوان به نقطه اوج توسعه رسید. در حال حاضر تا حدودی نظام مسائل استان احصا شده است، اما هنوز درباره اینکه کدام مسئله مهمتر از سایر مسائل است، به جمعبندی و اجماع کافی نرسیدهایم.
برخی از چالشها در واقع «ابرچالش» هستند و باید هم در سطح ملی و هم در سطح استانی مورد توجه قرار گیرند. در مقابل، برخی چالشهای فرهنگی و اجتماعی نیز نیازمند خانهتکانی ذهنی، فکری و فرهنگی هستند. گاهی فردگرایی، منفعتطلبی شخصی و عدم فهم درست از مفهوم توسعه، مانع عبور از مشکلات میشود.
فقدان خرد جمعی را یکی از موانع توسعه استان میدانید؟
تسهیل سرمایهگذاری، برنامهمحوری در صنعت و کشاورزی، تقویت درآمد پایدار مردم، افزایش مشارکت سیاسی و اجتماعی، توجه جدی به فرهنگ، حفظ نخبگان و سرمایههای انسانی و کاهش فاصله میان مردم و دولت از الزامات این مسیر است.
اگر خرد جمعی جایگزین فردگرایی و اقدامات جزیرهای شود و مردم، مدیران، نخبگان، دانشگاهیان، فعالان اقتصادی، رسانهها و نهادهای مدنی در کنار یکدیگر قرار گیرند، میتوان به توسعه شتابان زنجان امیدوار بود. زنجان ظرفیت آن را دارد که به استانی پیشرو در توسعه تبدیل شود؛ مسئله اصلی این است که بتوانیم این ظرفیتها را در قالب یک اراده جمعی و برنامه منسجم به فرصتهای واقعی توسعه تبدیل کنیم.
.
نظر شما