ایران چگونه می‌تواند پرچم‌دار مقابله جهانی با «اکوساید» شود؟

یادداشت مهمان، نورالله مرادی، کارشناس و پژوهشگر رسانه: در سال ۱۴۰۱، به مناسبت هفته دفاع مقدس، یادداشتی را در باب جنایات محیط زیستی صدام در جنگ تحمیلی هشت ساله نوشتم. در آن نوشتار، اقدامات تخریبی صدام در حوزه محیط‌زیست، از جمله
خشکاندن تالاب‌ها، ایجاد نهرهای انحرافی در مسیر آبراه‌های طبیعی ،جنگ نفت کش ها و آلوده سازی خلیج فارس و پهنه‌های آبی، بهره‌گیری از سلاح‌های شیمیایی و میکروبی را برشمردم و او را یکی از مخرب ترین و ویرانگرترین چهره‌ها در تقابل با محیط زیست در نیم قرن اخیر معرفی کردم.

در آن یادداشت تأکید شد که صدام علاوه بر جنایات علیه بشریت، می‌بایست به دلیل تخریب‌های محیط زیستی جبران‌ناپذیری که مرتکب شده بود نیز محاکمه می‌شد؛ اما متأسفانه در دادگاه او، به این بعد مهم توجه نشد و به سادگی از آن عبور کردند.

وقوع جنگ‌های دوازده‌روزه و جنگ رمضان، بار دیگر مرا به این موضوع کشاند تا در مورد چگونگی تبیین خسارات محیط‌زیستی وارد شده توسط محور عبری‌عربی‌آمریکایی بیندیشم؛ اینکه میزان تخریب‌ها در این جنگ‌ها چقدر است، چگونه می‌توان این خسارات را مطالبه کرد و از چه طریقی می‌توان این حقیقت را به گوش جهانیان رساند؟به همین منظور یادداشتی با محوریت مفهوم «اکوساید» (Ecocide) یا «زیست‌بوم‌کشی» نوشتم و در آن به تحلیل چیستی این پدیده و وقوع آن در جنگ‌های اخیر پرداختم.

اما در این جستار برآنم تا سازوکاری را طراحی و پیشنهاد کنم که افقی تازه را برای جلوگیری از زیست بوم کشی در جهان فراهم کند.در ادامه چگونگی و ماهیت پیشنهاد را بسط خواهم داد.اما ضرورت دارد پیش از ورود به پیشنهاد، مفهوم اکوساید را یکبار دیگر مرور کنیم.

اکوساید چیست؟

اکوساید در ساده‌ترین تعریف، به معنای تخریب گسترده، سیستمی و عمدی محیط‌زیست است. اما در لایه‌های عمیق‌تر، اکوساید یعنی قطع کردن رشته‌های پیوند انسان با زمین. وقتی محیط‌زیست یک منطقه نابود می‌شود، در واقع «حق حیات» نسل‌های آینده پیش‌فروش شده است. می توان گفت اکوساید سلاحی است که برخلاف بمب‌های معمولی، ترکش‌هایش تا صدها سال در خاک و آب باقی می‌ماند. جنایتی که نه فقط یک قطعه خاک یا یک گونه جانوری، بلکه بستر تداوم حیات تمامی نسل‌های حاضر و آینده را هدف قرار می‌دهد.

تاریخ جنگ‌های معاصر، آکنده از زخم‌های عمیق بر پیکره زمین است. در جنگ‌های دهه‌های اخیر، از خاورمیانه تا عرصه‌های وسیع‌تر درگیری، محیط‌زیست نه به عنوان یک بستر، بلکه به عنوان «هدف» نگریسته شده است. استفاده از سلاح‌های نامتعارف، بمباران زیرساخت‌های شیمیایی و نفتی، و تخریب سیستم‌های آبیاری، استراتژی‌هایی بوده‌اند که ردپای آن‌ها در جنگ تحمیلی هشت ساله ایران و عراق، مداخلات گسترده قدرت‌های غربی در منطقه و درگیری‌های اخیر در فلسطین و سایر نقاط به‌وضوح دیده می‌شود. در این میادین، خاک‌ها مسموم، آب‌ها آلوده و تنوع زیستی چند هزار ساله در عرض چند روز به خاکستر بدل شده است.

ضرورت تاسیس کنوانسیون جهانی اکوساید

هنگامی که دود حاصل از سوختن چاه‌های نفت و مواد شیمیایی، آسمان یک منطقه را تا سال‌ها تیره نگه می‌دارد، تنها پیامد، تخریب فیزیکی برای ساکنان آن دیار نیست؛ بلکه این تهاجمی به میراث بیولوژیک بشر است. در دنیایی که مدعی حقوق بشر است، نادیده گرفتن اکوساید، نفاقی تاریخی است. ما نیازمند یک «کنوانسیون بین‌المللی مبارزه با اکوساید» هستیم؛ نه یک نهاد نمادین، بلکه کنوانسیونی الزام‌آور که هرگونه تخریب گسترده محیط‌زیست در مخاصمات مسلحانه را به عنوان «جنایت علیه بشریت» تعریف کند.نگاهی به اکوساید خلق شده توسط محور غربی- عبری -عربی در تهران و پهنه‌های آبی کشور ضرورت تاسیس چنین نهادی را صد چندان می کند.

جمهوری اسلامی ایران به عنوان یکی از کشورهایی که بیشترین خسارت را در این حوزه متحمل شده است باید پیشگام در شکل گیری چنین کنوانسیونی باشد.این کنوانسیون باید مرکزیت و خاستگاهی داشته باشد که خود، قربانی این رویکرد بوده و هم‌زمان، پرچم‌دار گفتمانی صلح‌طلبانه و متکی بر اصالت حیات باشد. «تهران» بهترین و بایسته‌ترین مقر برای دبیرخانه و مرکز این کنوانسیون بین‌المللی است.

چرا تهران؟

نخست آنکه تهران در قلب منطقه‌ای قرار گرفته است که در نیم‌قرن گذشته، بیشترین آسیب‌های محیط‌زیستی ناشی از جنگ‌ها و رقابت‌های ژئوپلیتیک را تجربه کرده است. تهران، نماد مقاومت و در عین حال، نماد درک عمیق از رخداد اکوساید است. دوم اینکه جمهوری اسلامی ایران با وجود تمام چالش‌ها، تجربه‌ای انباشته از رویارویی با پیامدهای محیط‌زیستی جنگ را در حافظه جمعی خود دارد.