خبرگزاری مهر، گروه استانها – کوروش دیباج: هوش مصنوعی به‌تدریج از مرحله تولید آزمایشی صداها فراتر رفته و به ابزاری برای آهنگسازی، تنظیم، تولید محتوای صوتی، طراحی ایده‌های موسیقایی و تسریع فرایندهای تولید موسیقی تبدیل شده است؛ تحولی که مرز میان توانایی فنی، دانش موسیقایی و نقش فناوری در خلق اثر هنری را در معرض بازتعریف قرار داده است.
گسترش ابزارهای هوش مصنوعی، پرسش‌های تازه‌ای را پیش روی آهنگسازان، نوازندگان، خوانندگان، هنرمندان فعال در حوزه فناوری و متخصصان استودیوهای موسیقی قرار داده است؛ از امکان کاهش زمان و هزینه تولید اثر گرفته تا نسبت میان مهارت انسانی و خروجی ماشین، آینده فعالیت حرفه‌ای موسیقیدانان و جایگاه خلاقیت در فرایند تولید موسیقی. در این میان، دسترسی آسان به ابزارهای تولید موسیقی مبتنی بر هوش مصنوعی، بحث درباره کیفیت آثار، نقش دانش تخصصی و ضرورت سازگاری هنرمندان با فناوری‌های نوین را جدی‌تر کرده است.
در چنین شرایطی، بررسی ظرفیت‌ها، محدودیت‌ها و پیامدهای ورود هوش مصنوعی به موسیقی، موضوع نشست مانوین تاکس با عنوان هوش مصنوعی در موسیقی بود که به همت معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری، در حاشیه برگزاری رویداد ملی صنایع خلاق مانوین در اصفهان برگزار شد. در این نشست، بهنام مرادی، هنرمند هوش مصنوعی در حوزه موسیقی، کاوه کاتب، نوازنده و آهنگساز، همچنین ایدا الفت، موسیقیدان و فعال حوزه موسیقی، دیدگاه‌های خود را درباره نسبت فناوری با مهارت، خلاقیت، اصالت هنری و آینده فعالیت حرفه‌ای در این عرصه مطرح کردند.
هوش مصنوعی جای هنرمند را نمی‌گیرد؛ کیفیت خروجی به دانش هنری وابسته است
بهنام مرادی، هنرمند هوش مصنوعی در حوزه موسیقی، با اشاره به تجربه فعالیت خود در این عرصه گفت: حدود چهار سال است که با رویکردی هنری در حوزه هوش مصنوعی فعالیت می‌کنم. هنرمند هوش مصنوعی به هنرمندی گفته می‌شود که برای تولید محتوا از این فناوری کمک می‌گیرد.
مرادی با اشاره به واکنش بخشی از هنرمندان به گسترش هوش مصنوعی افزود: هنوز بسیاری از هنرمندان در برابر این فناوری موضع منفی دارند و معتقدند هوش مصنوعی روح ندارد یا نمی‌تواند جایگاه هنر انسانی را داشته باشد. برخی نیز نگران از دست دادن شغل خود هستند و تصور می‌کنند با گسترش این ابزارها، امکان ادامه فعالیت حرفه‌ای برایشان محدود خواهد شد.
وی با تأکید بر اینکه هوش مصنوعی باید به‌عنوان ابزار مورد استفاده قرار گیرد، اظهار کرد: این فناوری قرار نیست جای هنرمند را بگیرد، بلکه می‌تواند به انجام آسان‌تر کارها کمک کند. به نظر من، هنرمندی که از هوش مصنوعی استفاده می‌کند، در مسیر فعالیت خود پیشرو خواهد بود؛ زیرا ابزاری در اختیار دارد که فرایند کار را تسهیل می‌کند. با این حال، در نهایت نگاه هنری هنرمند است که کیفیت نتیجه را تعیین می‌کند.
این هنرمند با اشاره به تجربه فعالان حوزه‌های دیگر، به نمونه عکاسی صنعتی پرداخت و گفت: یکی از دوستانم که سال‌ها در زمینه عکاسی صنعتی فعالیت کرده، تصور می‌کند هوش مصنوعی شغلش را از بین برده است؛ زیرا با وارد کردن یک تصویر، می‌توان از زوایای مختلف و با نورپردازی‌های متفاوت، تصاویر متعددی تولید کرد. به نظر من، مسئله اصلی در اینجا نحوه مواجهه با فناوری است. عکاسی که بیست سال تجربه دارد، اگر از هوش مصنوعی استفاده کند، می‌تواند خروجی متفاوتی نسبت به فردی داشته باشد که هیچ تجربه‌ای در این زمینه ندارد.
مرادی ادامه داد: فردی که پشت ابزار هوش مصنوعی قرار می‌گیرد، با سلیقه، تجربه و دانش خود نتیجه را هدایت می‌کند. ممکن است فردی بدون توانایی تخصصی نیز خروجی تولید کند، اما کیفیت و قابل‌قبول بودن آن اثر، موضوع دیگری است. نوازنده، فیلمساز، تولیدکننده محتوا یا تنظیم‌کننده موسیقی می‌تواند از این ابزار برای تسهیل کار خود استفاده کند؛ اما نتیجه نهایی همچنان به نگاه هنری، سلیقه و دانش فنی شخص وابسته است.
وی با اشاره به کاربردهای هوش مصنوعی در فرایند تنظیم موسیقی بیان کرد: برای نمونه، آهنگساز یا تنظیم‌کننده می‌تواند بررسی کند که استفاده از ویولن یا ساز الکتریک در یک قطعه جذاب‌تر است یا اینکه اثر به فضای موسیقی کلاسیک نزدیک‌تر شود. پیش از این، تولید ماکت‌های مختلف برای رسیدن به چنین نتیجه‌ای ممکن بود زمان‌بر باشد و هزینه زیادی داشته باشد؛ اما هوش مصنوعی امکان آزمایش ایده‌های مختلف را با سرعت بیشتر فراهم می‌کند.
این هنرمند افزود: با استفاده از این ابزار می‌توان گزینه‌های مختلف را بررسی کرد و پس از ارزیابی نتیجه، درباره سازبندی یا شیوه تنظیم تصمیم گرفت. نکته مهم این است که خروجی تولیدشده باید از فیلترهای هنری، سلیقه‌ای و فنی عبور کند تا بتوان به اثری قابل‌قبول رسید.
مرادی با اشاره به برخی نمونه‌های تولید موسیقی مبتنی بر هوش مصنوعی در شبکه‌های اجتماعی گفت: بخشی از آثاری که در این فضاها منتشر می‌شوند، از نظر هنری کیفیت مناسبی ندارند؛ زیرا بدون دانش موسیقایی تولید شده‌اند. با این حال، اگر این فناوری در کنار دانش هنری به کار گرفته شود، نتیجه می‌تواند متفاوت باشد.
وی با اشاره به تجربه خود از تولید آثار موسیقایی با کمک هوش مصنوعی اظهار کرد: در میان قطعات جدیدی که طی دو هفته اخیر منتشر شده‌اند، نمونه‌هایی وجود دارد که دست‌کم بخشی از فرایند تنظیم آن‌ها با هوش مصنوعی انجام شده است. در برخی موارد، زمان انجام کاری که ممکن بود دو تا چهار هفته یا بیشتر طول بکشد، به حدود ۴۸ ساعت کاهش یافته است؛ بدون اینکه لزوماً مخاطب متوجه تغییر در فرایند تولید شود.
حفظ اصالت به معنای کنار گذاشتن فناوری نیست
کاوه کاتب، نوازنده و آهنگساز، در ادامه نشست با طرح موضوع اصالت در هنر موسیقی گفت: پیش از آنکه درباره اصالت یک اثر هنری که با هوش مصنوعی تولید شده صحبت کنیم، باید مشخص کنیم که اساساً اصالت را چگونه تعریف می‌کنیم. به نظر من، هیچ چیز به‌صورت مستقل و خارج از تاریخ و تجربه انسانی، اصیل تلقی نمی‌شود. مفهوم اصالت با گذشته ارتباط دارد؛ یعنی چیزی که از گذشته باقی مانده و به زمان حال رسیده است.
کاتب با اشاره به جایگاه اصفهان در بحث اصالت فرهنگی افزود: خوشحالم که این نشست در اصفهان برگزار می‌شود. امیدوارم این شهر بتواند اصالت، زیبایی و ویژگی‌های فرهنگی خود را حفظ کند. اصفهان از شهرهایی است که هویت تاریخی آن اهمیت فراوانی دارد و بحث درباره اصالت در چنین فضایی می‌تواند ابعاد مختلفی پیدا کند.
این نوازنده و آهنگساز با اشاره به ضرورت پذیرش تحولات فناورانه بیان کرد: در جهان امروز نمی‌توان انتظار داشت که هنرمند صرفاً با تکیه بر گذشته، خود را از تغییرات دور نگه دارد. اگر قرار بود اصالت را به معنای استفاده نکردن از فناوری‌های جدید حفظ کنیم، باید همچنان با ابزارها و شیوه‌های قدیمی زندگی می‌کردیم. جهان در حال تغییر است و انسان‌ها نیز در شکل دادن به این تغییرات نقش دارند؛ بنابراین، چه بخواهیم چه نخواهیم، باید با تحولات همراه شویم.
وی با اشاره به تجربه نوازندگان موسیقی ایرانی در استفاده از سازهای الکترونیک گفت: زمانی که وارد هنرستان موسیقی شدم، کوک کردن سازها یکی از مسائل معمول نوازندگان بود. برای اجرای قطعه‌ای در دستگاه شور و سپس اجرای قطعه‌ای در دستگاه ماهور، نوازنده سنتور باید ساز خود را دوباره کوک می‌کرد؛ کاری که به‌سرعت امکان‌پذیر نبود.
کاتب ادامه داد: امروز برخی از دوستان سنتورنوازم که در حوزه موسیقی ردیفی ایران فعالیت می‌کنند، از سنتور الکترونیک استفاده می‌کنند. این ساز امکان تغییر کوک را با فشردن یک دکمه فراهم می‌کند. برای نمونه، پویا سرایی که استاد دانشگاه است، از سنتور الکترونیک استفاده می‌کند و می‌تواند کوک‌های مختلف را به‌سرعت در اختیار داشته باشد. این مثال نشان می‌دهد که فناوری چگونه می‌تواند بخشی از دشواری‌های فنی فعالیت موسیقایی را کاهش دهد.
این آهنگساز درباره تأثیر هوش مصنوعی بر خلاقیت گفت: لزوماً نمی‌توان گفت که هوش مصنوعی به خلاقیت کمک می‌کند؛ اما معتقدم فناوری می‌تواند بخشی از مهارت‌های دشوار و گاه زمان‌بر را تسهیل کند. این موضوع درباره دیگر فناوری‌ها نیز صدق می‌کند. برای مثال، در گذشته آماده‌سازی رنگ به فرایندهای پیچیده‌تری نیاز داشت؛ اما امروز ابزارهای متفاوتی در اختیار هنرمندان قرار دارد. روش‌ها تغییر کرده‌اند، اما امکان بروز خلاقیت همچنان وجود دارد.
وی افزود: هنرمند در تعریف من، فردی است که برای رسیدن به توانایی مشخصی تلاش کرده و مهارت لازم را به دست آورده است تا بتواند اثر هنری خلق کند. ابزار برای چنین هنرمندی نقش تسهیل‌کننده دارد. اگر بخشی از زمان و انرژی هنرمند صرف کارهای فنی و تکراری نشود، فرصت بیشتری برای پرداختن به خلاقیت خواهد داشت.
کاتب با اشاره به اهمیت فرایند تمرین در فعالیت هنری اظهار کرد: وظیفه ما هنرمندان تمرین کردن است. گاهی این تمرین با دیگران به اشتراک گذاشته می‌شود و به شکل کنسرت یا اجرا درمی‌آید؛ گاهی نیز صرفاً برای خودمان انجام می‌شود. بخش مهمی از فعالیت هنری، لذت بردن از فرایند خلق و تمرین است. من ترجیح می‌دهم در خلوت خودم از ابزاری استفاده کنم که نزدیک شدن به خلاقیت را برایم آسان‌تر کند.
این نوازنده و آهنگساز در ادامه با اشاره به تجربه استفاده از فناوری‌های دیجیتال در تولید موسیقی فیلم گفت: زمانی که موسیقی فیلم مدار صفر درجه تولید می‌شد، ارکستر سمفونیک تهران را برای ضبط به استودیو آوردیم. پس از ورود فناوری‌های وی‌اس‌تی و نمونه‌های دیجیتال سازها، نگرانی‌هایی میان برخی نوازندگان ایجاد شد؛ به‌ویژه درباره سازهای خاصی مانند فاگوت و کنترباس که جایگاه مشخصی در بافت ارکستر دارند.
وی افزود: با ورود این فناوری‌ها، نگرانی‌هایی درباره جایگزینی سازهای واقعی با نمونه‌های دیجیتال به وجود آمد. این تجربه نشان می‌دهد که ورود ابزارهای جدید به موسیقی همواره با پرسش‌هایی درباره آینده فعالیت حرفه‌ای نوازندگان همراه بوده است.
کاتب با اشاره به نحوه مواجهه جامعه با فناوری‌های نوظهور بیان کرد: تجربه من نشان می‌دهد که بسیاری از پدیده‌هایی که بعدها جدی می‌شوند، در ابتدا موضوع شوخی قرار می‌گیرند. پس از مدتی، ابعاد واقعی و کاربردهای آن‌ها آشکار می‌شود. به نظر من، هوش مصنوعی نیز هنوز در مراحل ابتدایی این مسیر قرار دارد و در آینده اتفاقات بیشتری در این حوزه رخ خواهد داد.
وی ادامه داد: امروز ممکن است برخی کاربردهای هوش مصنوعی در موسیقی بیشتر جنبه سرگرمی یا تولید محتوای بازاری داشته باشند؛ اما این به معنای محدود بودن ظرفیت‌های آینده آن نیست. مسیرهای زیادی برای توسعه این فناوری باقی مانده است. اگر هنرمندان تحولات را نپذیرند، ممکن است به‌تدریج از جریان اصلی تغییرات فاصله بگیرند و منزوی شوند.
این آهنگساز با تأکید بر ضرورت توجه هنرمندان به علم و فناوری گفت: باید به دانش و دستاوردهای علمی بشر احترام گذاشت. هنرمندان در طول تاریخ از فناوری‌های مختلف استفاده کرده‌اند و بهتر است با ذهنی بازتر به این تحولات نگاه کنند. این نشست نیز می‌تواند مقدمه‌ای برای گفت‌وگوهای جدی‌تر درباره موضوعی باشد که هنوز ظرفیت فراوانی برای بررسی دارد.
هوش مصنوعی تولید موسیقی را آسان‌تر می‌کند، اما جایگاه دانش موسیقایی همچنان پابرجاست
ایدا الفت، موسیقیدان و فعال حوزه موسیقی، با اشاره به دسترسی آسان به ابزارهای تولید موسیقی مبتنی بر هوش مصنوعی گفت: امروز هر علاقه‌مند به موسیقی، خوانندگی یا آهنگسازی می‌تواند با استفاده از یک یا چند ابزار هوش مصنوعی، حتی ابزارهای رایگان، محتوای صوتی تولید کند. در برخی موارد، امکان ساخت محتوای تصویری یا موزیک‌ویدئو برای این آثار نیز وجود دارد.
الفت با طرح پرسش‌هایی درباره کیفیت آثار تولیدشده با این ابزارها افزود: مسئله این است که آیا چنین آثاری می‌توانند کیفیت لازم را حفظ کنند و آهنگسازانی را که سال‌ها در این حوزه تحصیل کرده‌اند، آموزش دیده‌اند یا به تدریس پرداخته‌اند، راضی کنند؟ آسان‌تر شدن تولید محتوا لزوماً به معنای تضمین کیفیت آن نیست.
وی با اشاره به تجربه فعالیت در حوزه استودیوهای موسیقی اظهار کرد: مدیریت استودیو شهر صدای پارسیان را برعهده دارم؛ مجموعه‌ای چندمنظوره که شامل سه استودیو و مؤسسه مهندسی صداست. در سال‌های فعالیت در این حوزه، با آهنگسازان و نوازندگانی مواجه بوده‌ام که برای تولید آثار خود به استودیو مراجعه می‌کنند.
این موسیقیدان با تأکید بر نقش انسان در توسعه فناوری بیان کرد: هوش مصنوعی نیز مانند بسیاری از فناوری‌های دیگر، ساخته بشر است و دلیلی برای ترسیدن از آن وجود ندارد. نکته مهم این است که چه کسی و با چه میزان دانش از آن استفاده می‌کند. اگر فردی آگاه و متخصص از این ابزار بهره بگیرد، می‌تواند از ظرفیت‌های آن استفاده کند.
الفت درباره تأثیر هوش مصنوعی بر فرایند آهنگسازی و فعالیت استودیوها گفت: به نظر من، این فناوری به‌سرعت جایگزین فرایندهای اصلی آهنگسازی نمی‌شود؛ زیرا داستان خواننده و آهنگساز با تولید یک محتوای ساده تفاوت دارد. بسیاری از هنرمندان آثار خود را با انگیزه‌های شخصی و علاقه به خلق موسیقی تولید می‌کنند و حضور در استودیو، ضبط اثر و ثبت اجرای هنری برای آن‌ها اهمیت دارد.
وی ادامه داد: ممکن است در آینده ابزارهای هوش مصنوعی در تجهیزات استودیویی یا فرایندهای فنی ضبط و پردازش صدا بیشتر مورد استفاده قرار گیرند. اگر فناوری بتواند انجام کار را سریع‌تر کند، استفاده از آن منطقی است. تجهیزات استودیوها نیز می‌توانند متناسب با تحولات فناوری به‌روز شوند؛ اما این مسئله به معنای حذف نقش نوازنده، آهنگساز یا صدابردار نیست.
این فعال حوزه موسیقی در پاسخ به پرسشی درباره تأثیر هوش مصنوعی بر اقتصاد موسیقی و فعالیت حرفه‌ای فعالان این حوزه گفت: در زمینه صدابرداری و پردازش صدا، تاکنون تأثیر هوش مصنوعی را به اندازه‌ای ندیده‌ام که بتوان درباره تغییرات گسترده در این حوزه قضاوت کرد. البته باید به تفاوت‌های میان تولید موسیقی الکترونیک با استفاده از دستگاه‌ها و تجهیزات دیجیتال، تولید موسیقی با هوش مصنوعی و ساخت آثار مبتنی بر موسیقی اصیل ایرانی توجه داشت.
الفت با اشاره به پیچیدگی‌های ادراک صوتی افزود: هنوز درک کاملی از چگونگی پردازش صدا توسط گوش انسان وجود ندارد. در حوزه تصویر، دوربین‌ها و ابزارهای تصویربرداری امکان ثبت و شبیه‌سازی جنبه‌های مختلف تصویر را فراهم کرده‌اند؛ اما در حوزه صدا، پیچیدگی‌های بیشتری وجود دارد. از این منظر، به نظر من گسترش کاربردهای هوش مصنوعی در حوزه صدا ممکن است با روند متفاوتی نسبت به تصویر همراه باشد.
وی در پایان با تأکید بر ضرورت یادگیری فناوری‌های جدید گفت: هوش مصنوعی به دست انسان ساخته شده است و نباید از آن ترسید. مهم این است که یاد بگیریم چگونه از این ابزارها استفاده کنیم و با تحولات جدید آشنا باشیم. خودم نیز علاقه دارم در این زمینه بیشتر یاد بگیرم؛ زیرا لازم است برای نسل آینده بدانیم چه اتفاقاتی در حال رخ دادن است. شناخت فناوری و نحوه استفاده درست از آن، اهمیت بیشتری از ترسیدن در برابر آن دارد.
دیدگاه‌های مطرح‌شده در نشست هوش مصنوعی در موسیقی نشان داد که مسئله اصلی در مواجهه با این فناوری، تنها امکان تولید سریع‌تر آثار یا جایگزینی بخشی از فرایندهای فنی نیست؛ بلکه چگونگی استفاده از ابزارهای جدید، نقش دانش تخصصی، کیفیت خروجی و نسبت فناوری با تجربه و خلاقیت هنرمند نیز در کانون بحث قرار دارد. در این میان، مرادی بر ضرورت عبور خروجی هوش مصنوعی از فیلتر دانش هنری تأکید کرد، کاتب تسهیل مهارت‌های فنی را فرصتی برای پرداختن بیشتر به خلاقیت دانست و الفت بر اهمیت کیفیت موسیقی، نقش متخصصان و ضرورت یادگیری فناوری‌های نوین تأکید گذاشت.
نظر شما