یادداشت مهمان- محسن محسنی کارشناس مسائل آفریقا: نشست چهارجانبه سران مصر، سودان، اریتره و سومالی که در ۴ اکتبر ۲۰۲۶ در شهر العلمین جدید مصر برگزار شد، در بستر تشدید تحولات سیاسی و امنیتی شاخ آفریقا و دریای سرخ، از اهمیت ژئوپلیتیکی برخوردار است. بحران داخلی سودان، اختلافات مصر و اتیوپی بر سر سد بزرگ رنسانس، تنش‌های روابط اتیوپی و اریتره و رقابت برای دسترسی به بنادر و مسیرهای راهبردی دریایی، مجموعه‌ای از چالش‌های به‌هم‌پیوسته را در منطقه ایجاد کرده‌اند. رؤسای جمهور مصر، اریتره و سومالی، به همراه عبدالفتاح البرهان، رئیس شورای حاکمیت انتقالی سودان، در این نشست درباره تحولات منطقه‌ای، تقویت همکاری‌های سیاسی و اقتصادی و مقابله با چالش‌های مشترک گفت‌وگو کردند. بیانیه پایانی بر احترام به حاکمیت ملی و تمامیت ارضی کشورها، حمایت از نهادهای رسمی، مخالفت با مداخله در امور داخلی، حل‌وفصل مسالمت‌آمیز اختلافات، امنیت دریای سرخ و همکاری در مدیریت آب‌های فرامرزی، به‌ویژه رود نیل، تأکید داشت.
اهمیت این نشست در آن است که چهار کشور تلاش کردند مواضع خود را در برابر تحولات منطقه‌ای هماهنگ کنند؛ تحولاتی که به دلیل پیوندهای جغرافیایی، اقتصادی و امنیتی، بر منافع ملی و ثبات یکدیگر اثر می‌گذارند.
محورهای اصلی نشست
الف- حاکمیت ملی و تمامیت ارضی
احترام به حاکمیت، استقلال و تمامیت ارضی کشورها و حمایت از نهادهای ملی، از مهم‌ترین محورهای بیانیه پایانی بود. شرکت‌کنندگان همچنین بر مخالفت با مداخله در امور داخلی کشورها و ضرورت حل اختلافات از مسیرهای سیاسی و مسالمت‌آمیز تأکید کردند. این موضع در شرایطی اهمیت دارد که بحران‌های داخلی سودان و سومالی و اختلافات منطقه‌ای با رقابت قدرت‌های خارجی پیوند خورده‌اند. از این منظر، تأکید بر حاکمیت ملی را می‌توان تلاشی برای ایجاد چارچوبی مشترک در مقابله با روندهای بی‌ثبات‌کننده منطقه ارزیابی کرد.
ب - بحران سودان و حمایت از نهادهای رسمی
بحران سودان از موضوعات مهم اجلاس بود. رهبران شرکت‌کننده بر حفظ وحدت، حاکمیت و تمامیت ارضی این کشور، حمایت از نهادهای ملی و مخالفت با ایجاد نهادهای موازی تأکید کردند. همچنین بر ضرورت ازسرگیری روند سیاسی با محوریت و مالکیت سودانی تأکید شد.
برای دولت مستقر در بندر سودان و نیروهای مسلح به رهبری عبدالفتاح البرهان، این مواضع از اهمیت سیاسی برخوردار است؛ زیرا جنگ داخلی، علاوه بر پیامدهای انسانی و اقتصادی گسترده، خطر سرایت ناامنی به کشورهای همسایه را افزایش داده است.
اتهام‌های مقام‌های سودانی درباره حمایت اتیوپی از نیروهای پشتیبانی سریع (RSF) نیز بر پیچیدگی روابط منطقه‌ای افزوده است؛ اتهام‌هایی که اتیوپی آن‌ها را رد کرده و نباید بدون شواهد مستقل، واقعیتی اثبات‌شده تلقی شوند. تداوم جنگ می‌تواند امنیت مرزها، جابه‌جایی جمعیت، مسیرهای تجاری و توازن قدرت در حوزه دریای سرخ را تحت تأثیر قرار دهد.
پ - مسئله سومالی‌لند و نگرانی‌های سومالی
حمایت از وحدت و تمامیت ارضی سومالی یکی دیگر از محورهای اصلی نشست بود. دولت فدرال سومالی، سومالی‌لند را بخشی از قلمرو خود می‌داند و با هرگونه اقدام خارجی برای شناسایی استقلال آن بدون رضایت موگادیشو مخالفت می‌کند. این مسئله در ارتباط با تلاش اتیوپی برای دسترسی به مسیرهای جایگزین دریایی اهمیت بیشتری یافته است. اتیوپی، به‌عنوان کشوری محصور در خشکی، در پی کاهش وابستگی به مسیرهای تجاری موجود، به‌ویژه بندر جیبوتی، است و بندر بربرا در سومالی‌لند می‌تواند در محاسبات راهبردی آن جایگاه داشته باشد. از دید سومالی، هرگونه توافق برای دسترسی دریایی اتیوپی از طریق سومالی‌لند، بدون رضایت دولت فدرال، می‌تواند نقض حاکمیت ملی تلقی شود. بنابراین، حمایت مصر، سودان و اریتره از تمامیت ارضی سومالی می‌تواند موقعیت دیپلماتیک موگادیشو را تقویت کند؛ هرچند حل اختلاف مستلزم سازوکارهای سیاسی و مذاکره‌ای است.
ج - امنیت دریای سرخ و آزادی کشتیرانی
دریای سرخ، خلیج عدن و تنگه باب‌المندب از مسیرهای حیاتی تجارت بین‌المللی و انتقال انرژی هستند. هرگونه اختلال در امنیت کشتیرانی این محدوده می‌تواند بر اقتصاد جهانی و امنیت کشورهای ساحلی تأثیر بگذارد. در نشست العلمین، بر آزادی و ایمنی کشتیرانی و نقش کشورهای ساحلی در مدیریت و حکمرانی دریای سرخ تأکید شد. این موضع بیانگر تمایل شرکت‌کنندگان به افزایش نقش بازیگران منطقه‌ای در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با امنیت دریایی است. رقابت قدرت‌های فرامنطقه‌ای بر سر بنادر، تأسیسات لجستیکی و مسیرهای راهبردی، ضرورت هماهنگی میان کشورهای منطقه را افزایش داده است. بااین‌حال، تحقق همکاری مؤثر مستلزم توافق بر سر تبادل اطلاعات، همکاری دریایی، مدیریت بحران و ایجاد سازوکارهای اجرایی مشترک است.
چ - اختلاف مصر و اتیوپی بر سر سد النهضه
اختلاف بر سر آب‌های نیل یکی از مهم‌ترین عوامل رقابت میان مصر و اتیوپی است و برای سودان نیز اهمیت مستقیم دارد. مصر نگران است که نحوه آبگیری و بهره‌برداری از سد بزرگ رنسانس اتیوپی، به‌ویژه در دوره‌های خشکسالی، جریان آب ورودی به پایین‌دست را تحت تأثیر قرار دهد. افتتاح رسمی سد در سپتامبر ۲۰۲۵ انجام گرفت؛ اما این رویداد به اختلافات سیاسی و فنی پایان نداد. قواعد بهره‌برداری در دوره خشکسالی، تبادل داده‌های هیدرولوژیک و توافق بر سر مدیریت آثار فرامرزی سد همچنان از موضوعات اصلی اختلاف هستند.
تأکید نشست العلمین بر حقوق بین‌الملل، اصل عدم ورود آسیب قابل‌توجه و ضرورت اطلاع‌رسانی و مشورت درباره منابع آبی فرامرزی، با منافع مصر و سودان همسو است. بااین‌حال، تأثیر عملی این مواضع به تداوم مذاکرات و دستیابی به توافق‌های اجرایی با اتیوپی وابسته خواهد بود.
ح - روابط اتیوپی و اریتره
روابط اتیوپی و اریتره، تحت تأثیر سابقه جنگ، اختلافات مرزی، رقابت‌های سیاسی و تحولات داخلی اتیوپی، همچنان یکی از متغیرهای مهم امنیت شاخ آفریقاست. وضعیت تیگرای و روابط دولت فدرال اتیوپی با بازیگران محلی نیز بر پیچیدگی این محیط امنیتی افزوده است. هرگونه تشدید تنش میان آدیس‌آبابا و اسمره می‌تواند موازنه منطقه‌ای را تغییر دهد و بر محاسبات امنیتی کشورهای همسایه اثر بگذارد. اریتره خواهان حفظ امنیت مرزهای خود است و مصر و سودان نیز تحولات اتیوپی را از منظر امنیت آب، مرزها و توازن قدرت دنبال می‌کنند. این نگرانی‌های مشترک می‌تواند زمینه رایزنی بیشتر میان چهار کشور را فراهم سازد.
اهداف راهبردی کشورهای شرکت‌کننده
مصر
قاهره در پی تقویت جایگاه خود در معادلات امنیتی دریای سرخ و شاخ آفریقا، حمایت از تمامیت ارضی سومالی و حفظ منافع آبی خود در حوضه نیل است. همکاری با کشورهای منطقه می‌تواند ظرفیت دیپلماتیک مصر را در برابر تحولات اتیوپی افزایش دهد.
سودان
برای سودان، حفظ تمامیت ارضی، حمایت از نهادهای رسمی و کاهش مداخله خارجی اهمیت اساسی دارد. همکاری منطقه‌ای می‌تواند موقعیت دیپلماتیک دولت این کشور را تقویت کند و به مدیریت پیامدهای فرامرزی جنگ کمک برساند.
اریتره
اسمره از گسترش همکاری‌های سیاسی و امنیتی با کشورهای ساحلی دریای سرخ و افزایش رایزنی درباره تحولات اتیوپی منتفع می‌شود. حفظ امنیت مرزها و جلوگیری از گسترش بحران‌های همسایگی از اولویت‌های این کشور است.
سومالی
موگادیشو در پی جلب حمایت منطقه‌ای از حاکمیت و تمامیت ارضی خود، مقابله با اقدام‌های مغایر با مواضع دولت فدرال و تقویت نهادهای دولتی است. حمایت کشورهای شرکت‌کننده می‌تواند موقعیت سومالی را در مناقشه با اتیوپی تقویت کند.
چشم‌انداز همکاری‌های منطقه‌ای
نشست العلمین را باید در درجه نخست تلاشی برای هماهنگی سیاسی و امنیتی میان چهار کشور دانست، نه نشانه قطعی شکل‌گیری یک ائتلاف نظامی منسجم. منافع مشترک در زمینه تمامیت ارضی، امنیت دریایی و نگرانی از برخی تحولات اتیوپی، زمینه همکاری را فراهم می‌کند؛ اما تفاوت اولویت‌های ملی، محدودیت منابع و پیچیدگی بحران‌های داخلی ممکن است مانع تعمیق آن شود. بحران سودان، اختلافات آبی، تنش‌های اتیوپی و اریتره، مسئله سومالی‌لند و رقابت بر سر بنادر، به‌طور فزاینده‌ای بر یکدیگر اثر می‌گذارند. ازاین‌رو، هماهنگی منطقه‌ای می‌تواند ابزاری برای کاهش خطر سرایت بحران‌ها باشد. بااین‌حال، اشتراک در نگرانی‌ها لزوماً به توافق بر سر راه‌حل‌ها منجر نمی‌شود.
نشست چهارجانبه العلمین بازتاب‌دهنده تمایل مصر، سودان، اریتره و سومالی برای افزایش هماهنگی در برابر تحولات سیاسی و امنیتی شاخ آفریقا و دریای سرخ است. حمایت از تمامیت ارضی سودان و سومالی، تأکید بر حاکمیت ملی، امنیت کشتیرانی و همکاری در مدیریت منابع آبی، مهم‌ترین محورهای مشترک این نشست را تشکیل می‌دهند. این اجلاس همچنین نشان می‌دهد که بحران‌های منطقه را نمی‌توان جدا از یکدیگر بررسی کرد. جنگ سودان، اختلافات مرتبط با اتیوپی، رقابت بر سر منابع آبی و مسیرهای دریایی، همگی بر امنیت کشورهای همسایه تأثیر می‌گذارند. با وجود این، هنوز نمی‌توان نشست العلمین را آغاز یک ائتلاف پایدار و یکپارچه دانست. موفقیت آن به توانایی کشورهای شرکت‌کننده در تبدیل مواضع سیاسی به همکاری‌های عملی، برگزاری رایزنی‌های منظم و ایجاد سازوکارهای اجرایی بستگی دارد. پیشرفت در کاهش پیامدهای منطقه‌ای جنگ سودان، تقویت امنیت دریای سرخ، حمایت از ثبات سومالی و مدیریت اختلافات آبی می‌تواند این نشست را به گامی مؤثر در جهت شکل‌گیری چارچوبی منظم‌تر برای همکاری منطقه‌ای تبدیل کند.
نظر شما