به گزارش خبرنگار مهر، در نخستین نشست از آخرین روز همایش دو روزه امام محمد غزالی که عصر دیروز به مناسبت نهصد و پنجاهمین سالگرد تولد وی در مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران به پایان رسید، دکتر حامد ناجی اصفهانی استاد دانشگاه اصفهان با موضوع "جایگاه قلب و دانش قلبی از نظر غزالی" و سعید انواری با موضوع " تأثیر مشکاة الانوار غزالی بر اندیشه های شیخ اشراق" سخنرانی کردند.
دکتر ناجی به تشریح جایگاه قلب در نظر غزالی پرداخت و گفت: غزالی در بخش مهلکات کتاب احیاء العلوم بخش مبسوطی را به تحلیل قلب و مطالب مندرج در آن اختصاص داده و معتقد است که اگر کسی به معرفت قلبی نرسد گویی راهی به شناخت حضرت حق ندارد.
وی به پنج اطلاق غزالی بر"قلب" اشاره کرد و گفت: اطلاق اول عبارت از این است که قلب همان معنی ظاهری خود را دارد که در سینه انسان قرار گرفته و در نظر او نقش اساسی در ادراکات دارد. دومین اطلاق بر می گردد به واژه "روح" که معنی دیگر این روح "مدرک حقایق" است، اطلاق سوم "نفس" است که مقارن است با معنی قلب یعنی نفس و قلب به گونه ای یکی هستند. اطلاق چهارم بر می گردد به معنی"عقل" و غزالی در اینجا هیچ تفاوتی بین عاقل و معقول اعتبار نکرده است که در معنی دوم آن "عقل" عبارت است از مدرک حقایق؛غزالی معتقد است قلب انسان هم نفس، هم روح و هم عقل است.
به اعتقاد غزالی آغازین مرتبه کشف حقایق قلب کودک است
استاد دانشگاه اصفهان در ادامه تصریح کرد: غزالی معتقد است آغازین مرتبه کشف حقایق قلب کودک است و از رهگذر حقایق و معانی به مراتب برتر می رسد که قلب کودک دو نوع ادراک حضوری و حصولی دارد. انسان باید در طی عمر خود بکوشد تا گزاره هایی را کشف کند و از رهگذر این گزاره ها خود را توسعه دهد.
وی به معنی دیگر قلب از نظر غزالی اشاره کرد و گفت: ادراک قلبی دیگری وجود دارد که از رهگذر الهام حاصل می شود. قلب انسان مستقل در کشف حقایق نیست و در یک نقطه از تفکر خود نیاز دارد که به الهام و وحی رجوع کند. در واقع در نظر غزالی فهم وحی به طور استقلالی برای قلب انسان میسر نیست مگر اینکه او صاحب حقیقت وحی شود.
غزالی به صراحت اعلام می کند که ادراک شهودی فقط از رهگذر ادراک شخصی میسر است
دکتر ناجی این مسئله را نکته ای اساسی در برابر منکران ادراک شهودی دانست و گفت: غزالی به صراحت اعلام می کند که ادراک شهودی فقط از رهگذر ادراک شخصی میسر است. اما اگر انسان به نقطه ای برسد که قلب او دچار معاصی شده باشد نمی تواند به کشف حقایق نائل شود.
وی افزود: غزالی در باب کشف حقایق به این نکته اشاره می کند که انسان چون ادراک قلبی در باب کشف حقایق پیدا می کند قلب او به مثابه آینه می ماند که این آینه اگر به شکلی در محاظات حقیقت قرار نگیرد هیچ حقیقتی در آن منعکس نمی شود.
دکتر ناجی در ادامه به تشریح موانع پنجگانه قلب برای کشف حقایق از نظر غزالی پرداخت و گفت: یکی از چیزهایی که عقل در فهم آن مستقل نیست، فهم خود قلب است. غزالی در فهم قلب در یک فهم ابتدایی وارد می شود و در آن مانده است و نتوانسته تمایزات را به صورت دقیق بیان کند.
غزالی قلب را حقیقی می داند
استاد دانشگاه اصفهان با بیان اینکه فهم غزالی از قلب این است که وی قلب را حقیقتی می داند در محاظات نفس و عقل در صورتی که اطلاقاتی که ما داریم قلب را کاملا از حوزه عقل و نفس جدا می کند، افزود: در سنت عرفان اسلامی مرتبه قلب مرتبه نفس نیست بلکه مرتبه ای است که نفس به مرتبه عالم ملکوت رسیده و از رهگذر عالم ملکوت به کشف حقایق نایل شده یعنی انسان به صورت عادی در مرتبه قلب قرار نگرفته لذا کشف گزاره هایی را در اختیار ندارد.
دکتر ناجی در این سخنرانی ضمن بیان مسیر مراتب کمالی قلب در دو بخش علمی و نظری در نظر غزالی به مواضع کاستی آن اشاره و تأکید کرد: غزالی به واسطه عدم تکامل اصطلاحات وارد در این موضوع به نوعی میان مرتبه قلب در اصطلاح عارف و فیلسوف خلط نموده و همین امر را در تبیین دانش قلبی تسری داده و تمامی دانش های وارد در ظرف عقل را به قلب تعمیم داده است.
سعید انواری دانشجوی دکتری مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران نیز در سخنرانی خود با موضوع "تأثیر مشکاة الانوار غزالی بر اندیشه های شیخ اشراق" به مقایسه اندیشه های این دو متفکر عالم اسلام پرداخت و بر شباهتهای بسیار آرای شیخ اشراق سهروردی و غزالی تأکید کرد و نظرات این دو متفکر ایرانی را تحت تأثیر حکمت خسروانی ایران باستان دانست.
نظر شما