به گزارش خبرنگار مهر، محمود فتوحی در کارگاه ادبی (متن و نظریه) چالش های نظریه ادبی و متون کلاسیک فارسی که عصر یکشنبه، در سالن صائب دانشکده ادبیات دانشگاه اصفهان برگزار شد، افزود: نزدیک به دو دهه از ورود نشریه های ادبی به مطالعات ادبی فارسی می گذرد. برخی از دوست داران ادبیات فارسی نظریه ادبی را امری فارغ از پژوهش ادبی و حتی رقیب آن می دانند. این تلقی پرسش ها و اعتراض هایی را میان دانشگاهیان هوادار ادبیات سنتی برانگیخته و برخی را نیز به تردید افکنده است.
استاد دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به اینکه نظریه ادبی چالش هایی فراتر از ادبیات کلاسیک فارسی را پدید آورده است، اضافه کرد: نظریه ادبی ذهنیت ما نسبت به فرهنگ ها و زبان های خاموش، متون بی خواننده و عتیقه های باستان را هم دگرگون کرده است. زمانی که نظریه ادبی برای پژوهش در زبان ها و متن های باستانی که خواننده ندارد چنین چالشی ایجاد می کند، نقش آن در تغییر نگاه ما به متن های زنده و پر خواننده روشن است.
وی با بیان اینکه نظریه ادبی نظامی از ایده ها و راهکارهایی درباره متن و مسایل پیرامون آن مانند معنا، شکل، خواننده، فرآیند خواندن و درک ادبی است، افزود: هر یک از نظریه های ادبی شیوه تازه ای از نگریستن را به ارمغان می آورد و بعد دیگری از پدیده ادبی را زیر ذره بین قرار می دهد پس طبیعی است که فهم ما از آثار خلاقه انسانی از سنگ نوشته ها و متون عتیق تا متون امروزی را دگرگون کند.
فتوحی با تاکید بر اینکه هر نظریه معرفتی دیگر بخشیده و امکان خوانش های دیگری از متن را فراهم کرده و بر اساس آن خوانش، متن نوسازی می شود، گفت: خوانش تازه یعنی نوسازی متن، به دلیل اینکه حیات یک متن در گرو خواندن است. بر این اساس هر قدر برای خواندن ادبیات ایده های بیشتر و راهکارهای متنوع تری داشته باشیم ابعاد بیشتری از متن ادبی برایمان گشوده خواهد شد.
وی درباره اهمیت خواندن متون ادبی در اغلب رشته های علوم انسانی تاکید کرد و ادامه داد: رشته های دیگر متن ادبی را به مثابه معدن استخراج اطلاعات مطالعه می کنند اما در رشته زبان و ادبیات فارسی ذات و ادبیات متن ادبی مورد تامل است. بنابراین متن پدیده ای ذاتا خواندنی و نظریه ادبی نظامی از ایده ها و راهکارها برای خواندن است. در این صورت متن و نظریه، دو مفهوم لازم و ملزوم یکدیگر هستند. متن کارمایه اصلی نظریه، نقد و پژوهش ادبی است. بدون متن سخن گفتن از این مفاهیم دشوار است.
استاد دانشگاه فردوسی مشهد اضافه کرد: کسانی که با استناد به ضعف نوشتارهای آموزشی و تمرینات دانشجویی در نقد ادبی فارسی کارآمدی نظریه ادبی را انکار و به امتناع از آن دعوت می کنند با ماهیت نظریه و کارکرد آن ناآشنایند این یک مغالطه است که فهم نادرست یا کاربست ضعیف یک نظام معرفتی توسط نوآموزان را به ناکارآمدی آن نظام تعبیر کنیم.
فتوحی در پایان با اشاره به اینکه نظریه ها ما را از متن و سنت ادبی دور نمی کند بلکه ما را با چشمانی مسلح به آن بر می گرداند، گفت: درک های متنوع از ادبیات، سطح تحمل اجتماعی را ارتقا داده و فرآیند ادراک و تحلیل را پویا ساخته است در واقع نظریه ادبی به متن و سنت ادبی خیانت نمی کند بلکه آنها را بر میکشد و متن را در خدمت آزادی و دموکراسی می پروراند.
بسیاری از نظریه های ادبی در ایران خنثی هستند
همچنین علیرضا نیکویی، استاد رشته زبان و ادبیات فارسی دانشگاه گیلان با تاکید بر اینکه تئوری ها باید توانایی جذب رقیب را داشته باشند، گفت: گاهی بعضی از افراد به شدت جذب یک نظریه خاص می شوند اما در واقع از بطن آن نظریه بی خبر هستند. به دلیل اینکه یک محقق واقعی نباید به محض شنیدن یا خواندن یک نظریه، نظرش به کلی تغییر کند و در برابر ناقدان جبهه بگیرد به دلیل اینکه رقیب یک نظریه در واقع درصدد نقد و اصلاح آن تلاش می کند.
وی افزود: ما در جامعه، شبکه ای از نظریه ها داریم که نظریه های ادبی نیز باید در همین شبکه پیش برود اما در کنار آن اگر ما نظریه ادبی را ببینیم اما نقدهایی که بر آن نوشته می شود را نخوانیم، جانبداری ما از آن نظریه، بی پایه و اساس خواهد بود. به علاوه هر نظریه ای دارای یک سری اصول موضوعی است و پیرامون آن اصول نظریه مطرح می شود اما اگر کسی اصول موضوعی یعنی بدیهیات را در هم بشکند مشقت های بسیاری در راه دارد تا اصل موضوعی خود را به اثبات برساند.
استاد رشته زبان و ادبیات فارسی دانشگاه گیلان در رابطه با دیدگاه خود درباره تولید انبود مقاله و پایان نامه در کشور گفت: رشد کمی میزان مقالات، پایان نامه ها و دانشجویان تحصیلات تکمیلی هر روز بیشتر می شود، چاره ای برای دفع این مشکل نیست به دلیل اینکه کشور به چنین ساختاری نیازمند است. اما از طرفی تولید انبوه مقاله و پایان نامه در حال شکل گیری است اما ماهیت و کیفیت این کارها، ناظر به چیست. یک دانشجو گاهی با پانزده نظریه در یک حوزه مواجه می شود و این تعدد نظریات برای دانشجو در روند تولید مقاله بسیار دردسر ساز است.
وی با بیان اینکه بسیاری از نظریه های ادبی در ایران خنثی هستند، ادامه داد: تمرکز صرف روی یک نظریه و نفی تمامی نقدهایی که بر آن نظریه نوشته می شود، اشتباه است و زمانی که به مسئله ای، چند منظری نگاه می کنیم، کاستی های نظریه ها پوشش داده می شود، از بین شاعران بزرگ ایران، مولوی برای بیان عقاید خود به صورت بسیار زیبا از چند منظری استفاده می کند. بدیهی است که هیچ نظریه ای بدون موضع نیست پس ما باید یک نظریه را از موضع های مختلف ارزیابی کرده و دچار تعصب نشویم.
نظر شما