آمریکا برای گرجستان چه ایده‌هایی در سر دارد؟

یادداشت مهمان، احسان موحدیان: آمریکا در کنار اجرای مسیر ترامپ در جنوب ارمنستان و حمایت از ایده تکمیل کریدور جعلی زنگزور در خاک باکو احتمالا در آینده طرح هایی را برای تضعیف روسیه در گرجستان نیز به اجرا خواهد گذاشت.

تقویت روابط با گرجستان با هدف مقابله با محور روسیه و چین بسیار به نفع آمریکا خواهد بود. با وجود تاکید مقامات گرجستان بر پیشبرد یک سیاست خارجی مستقل، آمریکا برای تکمیل طرح های نفوذ خود در قفقاز جنوبی به حضور در گرجستان نیز نیاز دارد.

ممکن است ترامپ برای تکمیل روند اعمال نفوذ ایالات متحده بر مسیرهای تجاری و اقتصادی تهدیدکننده ایران، چین و روسیه مانند کریدور جعلی زنگزور برای احیای تلاش ایالات متحده برای توسعه مجتمع بندری آناکلیای گرجستان در دریای سیاه تلاش کند. موفقیت در این امر، حضور آمریکا در گرجستان را تثبیت کرده و موازنه ای در برابر نفوذ چین و روسیه ایجاد می‌کند. حضور تجاری پایدار ایالات متحده و حتی مدیریت کریدورهای اصلی زمینی و دریایی که قفقاز را به آسیای مرکزی و اروپا متصل می‌کند، یک تحول راهبردی گسترده در سراسر این مناطق ایجاد کرده و به خصوص چین را که برای حضور تجاری و نظامی در دریا با موانع ناشی از همکاری کشورهای جنوب شرق آسیا با آمریکا روبرو است در خشکی نیز به چالش می کشد.

آمریکا با مداخله ترامپ در منازعه بین ارمنستان و آذربایجان تلاش کرده تا روسیه را در حیاط خلوت قدیمی این کشور به چالش بکشد. یک هیئت آمریکایی مدتی قبل برای شروع اجرای طرح مسیر ترامپ به ارمنستان سفر کرد، طرحی که واشنگتن، باکو و ایروان در اواسط تابستان با اجرای آن موافقت کردند. این هیئت از سرمایه‌گذاری اولیه ۱۴۵ میلیون دلاری برای شروع ساخت این جاده خبر داده است و بدین ترتیب حضور واشنگتن در قفقاز بعد اجرایی به خود گرفت، امری که اگر چه به سرمایه گذاری بسیار سنگین تری نیاز دارد، اما نیاز آمریکا به دسترسی تثبیت شده به منابع انرژی و معدنی مهم قفقاز و آسیای مرکزی و پایان وابستگی به چین در این زمینه، اجرای طرح مذکور را به یک ضرورت برای آمریکای ترامپ مبدل کرده است. علاوه بر این، دولت ترامپ در حال تقویت روابط با قزاقستان و ازبکستان بوده و تلاش می کند عناصر نزدیک به آمریکا را در این کشورها تقویت کرده و آنها را برای جانشینی رهبران فعلی آماده کند که در حال و هوای شوروی سابق رشد کرده و اوج گرفته اند.

نقش بندر کلیدی آناکلیا در گرجستان

افزایش حضور آمریکا در آناکلیا، پیامدهایی بین المللی و فراتر از تأثیر احتمالی آن بر سیاست داخلی گرجستان خواهد داشت. به دلیل موفقیت نسبی ناتو و اوکراین در کاهش حضور ناوگان روسیه در دریای سیاه، روسیه بخشی از ناوگانش را از بندر سواستوپل در جنوب غربی شبه‌جزیره کریمه عقب کشیده در حال ساخت یک مرکز دریایی استراتژیک در اوچامچیرا واقع در آبخازیا است که نفوذ روسیه در گرجستان را حفظ خواهد کرد. به همین ترتیب، سرمایه‌گذاری‌های کلان چین در سراسر بنادر دریای سیاه با هدف دستیابی به نفوذ اقتصادی-سیاسی پایدار بر کل ساحل این دریا انجام می‌شود. هر دوی این فرآیندها به وضوح با هدف حذف نفوذ غرب از گرجستان و فراتر از آن انجام می‌شوند.

حضور آمریکا در آناکلیا، چالشی در برابر جاه‌طلبی‌های روسیه و چین در برابر آمریکا خواهد بود و گسترش حضور اقتصادی آنها در قفقاز و آسیای مرکزی را تهدید می کند.. از آنجایی که رشد اقتصادی و سیاسی کشورهای آسیای مرکزی به توانایی آنها در تجارت بدون مانع با غرب از طریق کریدورهای اقتصادی امن منتهی به اروپا بستگی دارد، حضور ایالات متحده در آناکلیا، همراه با اجرای مسیر TRIPP و تقویت موقعیت آمریکا در آسیای مرکزی، وابستگی اقتصادی-سیاسی کشورهای آسیای مرکزی به غرب را افزایش می‌دهد و کمربند تازه ای در خشکی در کنار کمربندی دریایی در برابر روسیه و چین شکل می گیرد.

چند سال پیش، گرجستان طرح‌هایی را که توسط یک شرکت غربی برای ساخت بندر در آناکلیا وجود داشت، رد کرد و قرارداد را به شرکت ساختمانی بزرگی در چین واگذار کرد. با این حال، علیرغم این تصمیم و این واقعیت که چین در حال ساخت بزرگراهی است که گرجستان غربی را به روسیه متصل می‌کند و کارگران چینی در حال ساخت بزرگراهی شرقی-غربی در سراسر گرجستان هم هستند، هنوز هیچ بندر بزرگ تازه ای در گرجستان تکمیل نشده است. علاقه چین به بندر آب‌های عمیق آناکلیا با حضور آن در بندر پوتی، که بخشی از یک منطقه آزاد صنعتی بزرگتر است، همزمان شده است. کشورهای غربی برای کارشکنی علیه حضور چین در مدعی فساد در اجرای طرح های اقتصادی توسط این کشور شده و می گویند این امر منجر به تأخیر در ساخت و ساز در بندر آناکلیا شده است. این در حالی است که چینی ها بعد از کنار رفتن کنسرسیوم غربی (ADC) جایگزین آن شده و می خواهند این طرح را به گونه ای اجرا کنند که به تقابل مستقیم با آمریکا در دریای سیاه کشیده نشده و به‌طور غیرمستقیم روسیه را نیز تحریک نکنند. از سوی دیگر موضع چین آن است که روند بازگشت سرمایه باید روشن باشد، دولت میزبان تضمین‌های جدی بدهد و ریسک تحریم یا تنش ژئوپلیتیک در منطقه محدود باشد. لذا اتهام زنی غرب به چین در این زمینه بی اساس است.

در این شرایط مبهم ممکن است آمریکا برای بازپس‌گیری قرارداد توسعه بندر آناکلیا در گرجستان وارد عمل شود. اگرچه این امر به یک تیم مذاکره‌کننده قوی و اهرم های فشار متنوع امنیتی و اقتصادی و تحریک افکار عمومی نیاز دارد، با این وجود این امر نه تنها برای غرب، بلکه برای متحدان اروپایی آن به خصوص در شرق این قاره نیز حیاتی است. در حال حاضر، به نظر می‌رسد ایده کریدور میانی محتمل‌ترین ابزار برای اتصال چین، آسیای مرکزی و قفقاز با اروپا باشد. اما آمریکا مسیر TRIPP را هم برای کنترل روند تجارت زمینی در این منطقه پیگیری می‌کند و عبور از آناکلیا از طریق اتصال گرجستان به کریدور میانی نیز یک گزینه دیگر خواهد بود.

موضع کشورهای آسیای مرکزی چیست؟

کشورهای آسیای مرکزی که همگی به دنبال استفاده از دریای کاسپین برای تجارت بین‌المللی گسترده‌تر با اروپا هستند، از یک گذرگاه دریایی قابل اعتماد و امن به سمت غرب سود زیادی خواهند برد و قدرت کنترل کننده این مسیر عملا نبض آسیای مرکزی را هم کنترل خواهد کرد. ازبکستان که از دو جهت محصور در خشکی است، خواستار یک پیمان جهانی برای تضمین ترانزیت و ایجاد یک مجمع لجستیک بین‌المللی برای کشورهای محصور در خشکی شده است. این کشور در حال مذاکره با همسایگان خود برای خرید کشتی و راه‌اندازی کشتی رانی در دریای کاسپین برای خرید و فروش کالا و غلبه بر تنگناهای موجود است. این کشور تا جایی که بتواند محموله‌ها را از طریق همسایگان خود در ساحل دریای کاسپین منتقل می کند، اما افتتاح یک مسیر امن و قابل اعتماد از بنادر دریای کاسپین به سمت دریای سیاه و از آنجا به سمت اروپا یا معکوس کردن این روند، محرک بزرگی برای اقتصاد این کشور و همسایگانش خواهد بود. به همین ترتیب، یک بندر با عملکرد قابل اعتماد در آناکلیا، اقتصاد گرجستان و همچنین اقتصاد ارمنستان و آذربایجان را تقویت خواهد کرد. پیوند چنین طرح هایی با مسیر TRIPP بدون شک ادغام اقتصادی آسیای مرکزی با کشورهای ارمنستان و آذربایجان را تسهیل کرده و یک مسیر تجاری دریایی قابل اعتماد از طریق آناکلیا نیز به طور مشابه به نفع گرجستان خواهد بود.

ارائه پیشنهادی از سوی آمریکا به گرجستان که نتواند آن را در مورد آناکلیا رد کند، مسلماً کار سختی است، به خصوص که دریای سیاه یک منطقه جنگی است و حزب رویای گرجستان همراهی افکار عمومی را برای پیشبرد یک سیاست مستقل به دست آورده و پس از وعده های محقق نشده غرب در مورد پیوستن آن به اتحادیه اروپا، دیگر انگیزه ای برای تبعیت کورکورانه از آمریکا ندارد. با این وجود، عدم اقدام، هزینه‌های واشنگتن و متحدانش را در تقابل با روسیه و چین در قفقاز و آسیای مرکزی افزایش می‌دهد، به خصوص پس از آنکه ترامپ با سرمایه‌گذاری در طرح TRIPP در قفقاز، حداقل روی کاغذ دستاوردی قابل ذکر به دست آورده است. اگر آناکلیا و بازوی دریایی تجارت و اتصال بین قاره‌ای از طریق قفقاز تحت سلطه رقبای آمریکا قرار گیرد، آنها از این فرصت برای تضعیف مسیر TRIPP و خنثی کردن آن استفاده خواهند کرد. این امر روند نزدیکی کشورهای قفقاز و آسیای مرکزی به واشنگتن و اروپا را نیز مختل خواهد کرد.

رقابت‌های چین و روسیه با ایالات متحده، رقابت هایی گسترده و جهانی است که محدود به تایوان، اوکراین یا حتی اروپا نیستند. مسکو و پکن در سطح جهانی، به ویژه در آسیای مرکزی و قفقاز، در حال رقابت با امریکایی هستند که به علت تضعیف موقعیت خود حوزه های نفوذ جدیدی را از جمله در آسیای مرکزی و قفقاز مورد توجه قرار داده است. بنابراین، واشنگتن و کشورهای متحد آن مجبورند در صورت وجود فرصت‌های خاص، حتی اگر این فرصت ها ریسک اقتصادی و سیاسی وجود داشته باشد، همکاری های خود را علیه روسیه و چین افزایش دهند.

کارشناس ارشد مسائل قفقاز