خبرگزاری مهر – گروه استانها، کوثر یاوری: در میان جاذبههای طبیعی و شگفتانگیز پهنه غربی ایران، تالاب «هشیلان» همچون نگینی فیروزهای در استان کرمانشاه میدرخشد. این اکوسیستم بینظیر که در مسیر جاده کرمانشاه به روانسر و در مجاورت روستایی به همین نام واقع شده، تنها یک آبگیر ساده نیست، بلکه میراثی ارزشمند از تنوع زیستی است. در گویش غنی و زیبای کُردی، «هشیلان» از ترکیب دو واژه «هه شی» و «لان» تشکیل شده و به معنای «لانه مارها» است؛ نامی که به خوبی بازگوکننده طبیعت بکر و زیستگاه امن این منطقه برای انواع خزندگان، مارها و گونههای متنوع جانوری و گیاهی است. شرایط اقلیمی و آب و هوای معتدل این منطقه، بهویژه در فصول سرد سال، هشیلان را به پناهگاهی امن و استراحتگاهی بیبدیل برای پرندگان مهاجر تبدیل کرده است. هر ساله با شروع فصل پاییز و برودت هوا، آسمان این تالاب میزبان دستههای بزرگی از پرندگان مهاجری است که از سرمای طاقتفرسای آسیای مرکزی به این زیستبوم پناه میآورند تا زمستان خود را در آغوش گرم این تالاب سپری کنند.
تالابها به عنوان شاهکارهای خلقت و اکوسیستمهای حد واسط میان محیطهای خشکی و آبی، نقشی حیاتی و غیرقابل انکار در حفظ تنوع زیستی، کنترل فرسایش خاک، تغذیه سفرههای زیرزمینی و تعدیل شرایط اقلیمی مناطق پیرامونی خود ایفا میکنند. با این وجود، در سالهای اخیر، نقش و اهمیت تالاب هشیلان بیش از هر زمان دیگری، آنهم در مواجهه با بحرانها، نمایان شده است. متأسفانه این بهشت کوچک در غبار نامهربانیهای طبیعت و مداخلات انسانی گرفتار شده است. کاهش متوالی نزولات جوی و خشکسالیهای پیدرپی از یک سو، و دستاندازیهای انسانی از سوی دیگر، نفس هشیلان را به شماره انداخت. توسعه کشاورزیهای بیضابطه در حریم تالاب، حفر صدها حلقه چاه غیرمجاز و برداشتهای بیرویه و مازاد بر ظرفیت از منابع آب زیرزمینی، این تالاب منحصربهفرد غرب کشور را تا آستانه مرگ و خشکی کامل پیش برد. بحرانی عمیق که پیامدهای تلخ آن به سرعت در طبیعت نمایان شد؛ از کاهش چشمگیر حضور پرندگان مهاجر تا در معرض خطر قرار گرفتن حیات گونههای ارزشمندی همچون «سمور آبی» که روزگاری در این زیستگاه جولان میدادند.
با رسیدن کارد به استخوان و نمایان شدن کابوس مرگ هشیلان، تلاشها برای احیای این پیکر نیمهجان شدت گرفت. طی سه سال گذشته، با ورود جدی دستگاههای متولی از جمله شرکت آب منطقهای استان کرمانشاه و پس از انجام مطالعات و آزمایشهای دقیق تخصصی با تأیید سازمان حفاظت محیط زیست، پروژه اورژانسی انتقال آب از رودخانه «رازآور» به بستر تالاب هشیلان کلید خورد. این اقدام حیاتی در کنار اجرای طرحهای ضربتی دیگری همچون شناسایی و انسداد چاههای غیرمجاز اطراف تالاب و الزام به هوشمندسازی برداشت از چاههای مجاز، توانست تا حد قابل قبولی از نابودی قطعی این اکوسیستم جلوگیری کند.
با این حال، این پایان ماجرا نیست و زنگ خطر هنوز به طور کامل خاموش نشده است. احیای نسبی هشیلان زیر سایه سنگین بحران آب صورت گرفته و این تالاب هنوز از منطقه خطر فاصله زیادی نگرفته است. کارشناسان و فعالان محیط زیست همواره هشدار میدهند که این بهبودی، شکننده است. تداوم حیات این لانه ماران زیبا، بیش از هر چیز به مدیریت مستمر و پایدار منابع آب، اصلاح قطعی الگوی کشت در اراضی مجاور و برخورد جدی با تخلفات وابسته است؛ در غیر این صورت، هشیلان بار دیگر در تله خشکی گرفتار خواهد شد.
تالاب هشیلان در صورت عدم مدیریت منابع آبی خشک میشود
ثریا قربانی معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی محیط زیست استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به وضعیت یکی از مهمترین اکوسیستمهای آبی غرب کشور، اظهار کرد: تالاب هشیلان یک تالاب کاملاً منحصربهفرد در غرب کشور است که به دلیل ویژگیهای خاص زمینشناسی، در این منطقه از آن به عنوان یک «سوءتفاهم طبیعت» یاد میشود. منابع تأمینکننده آب این تالاب، از جمله سراب سبزعلی، از آبخوانهای کارستی کوهستان خورین تغذیه و تأمین میشود و دقیقاً به دلیل همین ماهیت کارستی، نسبت به خشکسالیهای کوتاهمدت بسیار حساس و آسیبپذیر است.
وی در ادامه به دلایل بحران خشکی این تالاب اشاره کرد و افزود: در یک دهه اخیر با ایجاد و تداوم خشکسالیهای متمادی، شاهد کاهش شدید سطح آب تالاب هشیلان بودیم؛ اما از مهمترین عوامل تشدیدکننده خشک شدن این تالاب میتوان به سوءمدیریت منابع آب، کشاورزیهای بیضابطه در حریم تالاب، عدم رعایت الگوی کشت اصولی توسط کشاورزان منطقه و همچنین حفر چاههای غیرمجاز و برداشت بیرویه از چاههای مجاز اطراف هشیلان اشاره کرد.
معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی محیط زیست استان کرمانشاه با تشریح اهمیت این زیستبوم، تصریح کرد: تالابها به عنوان یک اکوسیستم حد واسط بین اکوسیستم آبی و خشکی، ساختاری بسیار شکننده دارند. یکی از نقشهای حیاتی تالابها جلوگیری از فرسایش خاک در منطقه است؛ به همین دلیل، یکی از مهمترین و خطرناکترین پیامدهای خشک شدن تالاب هشیلان، به دلیل مجاورت و نزدیکی به شهر کرمانشاه، ایجاد کانون ریزگرد در سطح وسیع برای این کلانشهر خواهد بود.
قربانی با ابراز تأسف از آسیبهای وارد شده به حیات وحش منطقه خاطرنشان کرد: از آنجایی که تالاب هشیلان یکی از منابع آبی مهم و پذیرنده پرندگان مهاجر آبزی و کنارآبزی در فصول مهاجرت به شمار میرود و زیستگاه گونههای مختلف جانوری و گیاهی است، هرگونه تغییر در شرایط زیستی آن اثر مستقیم بر حیات این گونهها خواهد داشت؛ به طوری که متأسفانه در سنوات گذشته به دلیل خشک شدن کامل تالاب، یکی از گونههای شاخص و مهم جانوری به نام «سمور آبی» یا «شنگ» را در این تالاب از دست دادهایم.
وی به اقدامات نجاتبخش سالهای اخیر اشاره کرد و گفت: با توجه به اهمیت بالای تالاب هشیلان و نقش زیستی آن، با همکاری مؤثر شرکت آب منطقهای استان کرمانشاه در سه سال اخیر، همواره از اواخر فصل تابستان تا دو ماه اول فصل بهار، نسبت به انتقال آب از رودخانه «رازآور» به تالاب هشیلان اقدام گردید. البته برای این منظور، پیش از انتقال آب، آزمایشهای متعدد و دقیق فیزیوشیمیایی بر روی آب رودخانه رازآور و تالاب هشیلان انجام شد و تنها پس از تأیید نهایی سازمان حفاظت محیط زیست، این انتقال حساس صورت گرفت.
معاون محیط زیست استان کرمانشاه ادامه داد: همچنین در چند سال اخیر نسبت به پایش و شناسایی چاههای غیرمجاز در اطراف تالاب اقدام جدی صورت گرفت و با همت شرکت آب منطقهای استان، بسیاری از این چاههای غیرمجاز مسدود گردید. در کنار این اقدام، بسیاری از چاههای مجاز اطراف تالاب نیز به سیستم کنترل هوشمند مجهز شدند. مجموعه این اقدامات باعث گردید تا علیرغم کاهش شدید سطح بارندگیها، از خشک شدن کامل تالاب جلوگیری به عمل آید.
تمرکز ویژه بر جلوگیری از برداشت بیرویه آب از چاههای اطراف هشیلان
قربانی در خصوص وضعیت فعلی این اکوسیستم هشدار داد: در حال حاضر سطح آب تالاب هشیلان به دلیل انتقال آب رودخانه رازآور و همچنین نزولات و بارندگیهای اخیر به سطح قابل قبولی رسیده است؛ اما باید صراحتاً اعلام کرد که در صورتی که نظارت و مدیریت لازم بر منابع آبی تالاب و برداشتهای پیرامون آن صورت نگیرد، قطعاً در تابستان پیش رو مجدداً شاهد خشک شدن تالاب خواهیم بود.
وی در بخش دیگری از این گفتگو به تشریح برنامههای آتی پرداخت و بیان کرد: از مهمترین برنامههای اداره کل حفاظت محیط زیست برای مدیریت هرچه بهتر این منطقه، پیگیری جدی برای ثبت سند تالاب به نام محیط زیست استان، رفع تخریب و خلع ید از تصرفات صورت گرفته در محدوده تالاب با تشکیل پروندههای قضایی و همچنین تمرکز ویژه بر جلوگیری از برداشت بیرویه آب از چاههای اطراف هشیلان است. افزون بر این، در صورت تأمین اعتبارات لازم، نصب دوربینهای پایشی آنلاین در اطراف تالاب هشیلان از جمله برنامههای مهم و آتی این اداره کل خواهد بود.
معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی محیط زیست استان کرمانشاه در پایان با اشاره به وضعیت پرندگان مهاجر، یادآور شد: با توجه به اینکه فصل مهاجرت پرندگان رو به اتمام است، برخلاف سالهای پرآبی تالاب، متأسفانه امسال شاهد حضور پرندگان مهاجر زیادی در این منطقه نبودیم؛ اما امیدوار هستیم با استمرار و اعمال مدیریتهای سختگیرانه زیستمحیطی بر تالاب هشیلان، وضعیت این زیستگاه برای حیات گونههای مختلف جانوری و گیاهی منطقه مساعدتر شده و در آینده شاهد افزایش دوباره تعداد گونههای وابسته به این تالاب باشیم.
۱۲۳ حلقه چاه غیرمجاز اطراف تالاب هشیلان مسدود شد
ناصر مهدیآبادی مدیر حفاظت و بهرهبرداری منابع آب شرکت آب منطقهای کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به وضعیت تغذیه و منابع آبی تالاب هشیلان اظهار کرد: بحث تغذیه این تالاب وابستگی مستقیمی به میزان بارشها دارد. متأسفانه در حال حاضر هم میزان بارشها به طور کلی کاهش یافته و هم به جز یک مورد بارش برفی قابلتوجه در چند وقت اخیر، دیگر بارش برف چشمگیری نداشتهایم. بارش برف سبب میشود تا در ارتفاعات برفگیر، این ذخایر به تدریج ذوب شوند و همین امر موجب میگردد که تالاب هشیلان یا همان سراب سبزعلی که تغذیهکننده اصلی تالاب است، تا پاییز سال آینده آب داشته باشد.
وی در خصوص دلایل تخلیه و کاهش آب تالاب افزود: چاههایی که در اطراف تالاب حفر شدهاند تأثیر بسیار زیادی بر این روند دارند؛ البته مسئله تبخیر و گرمای هوا نیز عاملی تعیینکننده است. زمانی که دمای هوا در یک محیط از حد نرمال فراتر میرود (همانطور که امسال چند بار رکورد گرما شکسته شد)، میزان تبخیر نیز به شدت بالا میرود و منابع آبی را کاهش میدهد.
مدیر حفاظت و بهرهبرداری منابع آب شرکت آب منطقهای کرمانشاه تصریح کرد: برای کمک به حیات تالاب و جبران این کمبود آب، روال بر این است که تقریباً از اوایل اسفندماه هر سال، بین ۴۵ روز تا دو ماه (بسته به میزان بارشها) آب را از رودخانه رازآور به داخل تالاب هشیلان و سراب یاوری هدایت میکنیم. اگر بارشها مناسب باشد این انتقال دو ماهه خواهد بود، اما اگر بارشها نظیر امسال باشد، حداقل ۴۵ روز یعنی تا ۱۵ فروردینماه این انتقال صورت میگیرد. میزان آب هدایتشده تقریباً یک مترمکعب بر ثانیه است که در این مدت ۴۵ روزه، حجم کلی معادل دو میلیون مترمکعب آب وارد تالاب میشود.
مهدیآبادی با بیان اینکه این اقدام به تغذیه مؤثر تالاب کمک میکند، گفت: بخشی از این آب در تالاب باقی میماند تا تراز آبی آن حفظ شود و بخش دیگر وارد سفرههای آب زیرزمینی میگردد که سطح آب را بالا میبرد؛ این امر به صورت غیرمستقیم به چاههای مجاز اطراف تالاب نیز کمک میکند.
برداشت مازاد از چاه ها
وی از انجام یک اقدام مهم و اثرگذار حفاظتی خبر داد و خاطرنشان کرد: کاری که اخیراً انجام دادیم و البته باید سال آینده تأثیرات مثبت آن را ببینیم، انسداد ۱۲۳ حلقه چاه غیرمجاز در اطراف تالاب هشیلان و نزدیک به ۱۰۰ حلقه چاه پراکنده، به ویژه در محدوده سراب یاوری بوده است. در کنار این اقدام، چاههای مجاز منطقه نیز به هیچوجه نباید اضافه برداشت داشته باشند.
این مقام مسئول ادامه داد: ما نباید اجازه دهیم آبی که بابت انسداد چاههای غیرمجاز حفظ شده و ما به آن «آب نجاتیافته» میگوییم، باعث طمع صاحبان چاههای مجاز برای برداشت مازاد شود. این چاهها باید کنترل شوند تا اضافه برداشت نداشته باشند؛ از این رو در حال نصب کنتورهای هوشمند هستیم و پروانههای بهرهبرداری آنها در زمان بهروزرسانی، منوط به نصب کنتور است. اولویت نصب کنتور نیز با چاههای مجاز اطراف سراب نیلوفر، سراب یاوری و تالاب هشیلان است. تا دو هفته پیش ۷۱۷ دستگاه کنتور هوشمند در کل استان نصب شده که نیمی از این آمار مربوط به خود شهرستان کرمانشاه است، چرا که به لحاظ آماری نیمی از تعداد چاههای استان در این شهرستان قرار دارند.
وی تأکید کرد: تمام تلاش ما این بوده است که چاههای مجاور تالاب هشیلان و سراب نیلوفر را کنترل کنیم؛ هرچند که این سیاست حفاظتیِ سختگیرانه را برای چاههای تأمینکننده آب شرب مردم کرمانشاه نیز اعمال کردهایم. برای حفاظت از آب شرب، چاههای غیرمجاز را در شعاع یک کیلومتری مسدود کرده و برای تمامی چاههای مجاز نیز کنتور نصب کردهایم.
مهدیآبادی در پایان در خصوص زمانبندی هدایت آب به تالاب توضیح داد: ما نمیتوانیم به یکباره در فصل تابستان به تالاب آب تزریق کنیم؛ زیرا از یک سو کشاورزان در آن مقطع نیازمند آب هستند و حقآبهها اجازه این کار را نمیدهد، و از سوی دیگر ممکن است ناخواسته به اکوسیستم تالاب آسیب برسانیم. زمانی که تالاب خشک یا کمآب است، وارد کردن ناگهانی آب ممکن است به تعدادی از موجودات زنده آن ضرر برساند. افزایش و کاهش ناگهانی آب تالاب تبعات خوبی ندارد، لذا آبدهی باید دقیقاً در همان فصلی که نیاز آبی اکوسیستم است، یعنی در اواخر زمستان و اوایل فصل بهار انجام شود.
تالاب منحصربهفرد «هشیلان» در کرمانشاه که به دلیل خشکسالیهای پیاپی، حفر چاههای غیرمجاز و کشاورزی بیضابطه تا مرز نابودی کامل و مرگ اکوسیستم پیش رفته بود، اگرچه اکنون با انتقال آب از رودخانه رازآور و انسداد ۱۲۳ حلقه چاه غیرمجاز به صورت نسبی و موقت احیا شده است؛ اما مقامات محیط زیست و آب منطقهای هشدار میدهند که این بهبودی بسیار شکننده بوده و در صورت عدم مدیریت قاطع منابع آبی، کنترل نشدن چاههای مجاز با کنتورهای هوشمند و تداوم برداشتهای بیرویه، این زیستبوم ارزشمند و پناهگاه پرندگان مهاجر، در تابستان پیشرو مجدداً با خطر قطعی خشکی و تبدیل شدن به کانون وسیع ریزگرد مواجه خواهد شد.
نظر شما