به گزارش خبرنگار مهر، بحران ناترازی بنزین در سالهای اخیر از یک هشدار کارشناسی به یک چالش جدی ملی تبدیل شده است. رشد فزاینده مصرف که اکنون مرز ۱۲۰ میلیون لیتر در روز را در نوردیده، پالایشگاههای کشور را در وضعیت تولید با حداکثر ظرفیت قرار داده است. در این میان، گفتمان غالب همواره بر محور «صرفهجویی» و «بهینهسازی مصرف» توسط شهروندان چرخیده است. اگرچه اصلاح رفتارهای مصرفی و ارتقای بازدهی خودروها ضرورتی غیرقابلانکار است، اما واقعیتهای اقتصادی و زیرساختی نشان میدهد که صرفهجویی به تنهایی نمیتواند شکاف عمیق میان تولید و تقاضا را پر کند.
ایران به عنوان دارنده دومین ذخایر بزرگ گاز طبیعی در جهان، با پارادوکسی عجیب روبروست: واردات بنزین گرانقیمت در حالی که ثروت عظیم گازی کشور میتواند به عنوان سوخت جایگزین، فشار را از روی گرده پالایشگاهها بردارد. حرکت به سمت سوختهای گازمحور، بهویژه CNG (گاز طبیعی فشرده) و LPG (گاز مایع)، نه یک انتخاب لوکس، بلکه یک ضرورت استراتژیک برای تضمین امنیت انرژی است. تنوعبخشی به سبد سوخت حملونقل، علاوه بر کاهش وابستگی به بنزین، امکان مدیریت بهتر منابع و کاهش هزینههای هنگفت واردات را فراهم میکند. برای رسیدن به این هدف، باید از سیاستهای تکبعدی «توصیه به صرفهجویی» عبور کرد و به سمت ایجاد زیرساختهای مشوق و در دسترس برای سوختهای جایگزین حرکت نمود. این گزارش به بررسی چرایی و چگونگی این گذار میپردازد.
CNG؛ پیشران توسعه پایدار و جایگزین هوشمند بنزین
CNG یا گاز طبیعی فشرده، سالهاست که به عنوان اصلیترین رقیب بنزین در سبد سوخت ایران شناخته میشود. ایران با داشتن یکی از گستردهترین شبکههای توزیع گاز شهری در جهان، زیرساختی بینظیر برای توسعه این صنعت در اختیار دارد. توسعه CNG به معنای جایگزینی مستقیم یک سوخت ارزان و بومی با سوختی است که تولید آن فرآیندی پیچیده و هزینهبر دارد. هر مترمکعب گاز طبیعی که در مخزن یک خودرو جای میگیرد، معادل یک لیتر بنزین از فشار تولید پالایشگاهها میکاهد.
اما چالش اصلی در این مسیر، فرسودگی بخشی از تجهیزات و کاهش انگیزه مصرفکنندگان به دلیل نزدیکی نسبی قیمتها و صفهای طولانی در ایستگاههاست. برای اینکه CNG بتواند بار سنگین بنزین را به دوش بکشد، باید از رویکرد «تبدیل کارگاهی» به سمت تولید خودروهای «پایه گازسوز» (OEM) در خودروسازیهای داخلی حرکت کرد. خودروهای پایه گازسوز نه تنها راندمان بالاتری دارند، بلکه با رفع مشکل افت توان موتور و فضای اشغال شده توسط مخزن، تجربه کاربری بهتری ارائه میدهند. علاوه بر این، دولت باید با ارائه تسهیلات برای نوسازی مخازن و احداث ایستگاههای جدید در نقاط پرتردد، دسترسی به این سوخت را به سهولت بنزین نزدیک کند. در این صورت، صرفهجویی در بنزین نه از طریق اجبار، بلکه از طریق انتخاب آگاهانه مصرفکننده صورت خواهد گرفت.
توسعه صنعت CNG همچنین میتواند به عنوان محرکی برای تکنولوژیهای نوین عمل کند. استفاده از مخازن نوع چهارم (کامپوزیتی) که وزن بسیار کمتری دارند، میتواند چالش وزن خودروهای گازسوز را حل کند. از منظر زیستمحیطی نیز، گاز طبیعی نسبت به بنزین، آلایندههای کمتری تولید میکند که این موضوع در کلانشهرهای درگیر با معضل آلودگی هوا، یک مزیت حیاتی است. در واقع، سرمایهگذاری در توسعه CNG، سرمایهگذاری در سلامت عمومی و کاهش هزینههای درمانی دولت نیز محسوب میشود.
LPG؛ ظرفیتهای مغفول ماندۀ «اتوپروپان» در حملونقل
در کنار CNG، سوخت LPG (گاز مایع یا مخلوط پروپان و بوتان) پتانسیلهای عظیمی دارد که در سالهای اخیر مورد بیمهری قرار گرفته است. در بسیاری از کشورهای پیشرفته از جمله کره جنوبی، ترکیه و ایتالیا، LPG با نام «اتوکاز» (AutoGas) به عنوان سوختی پاک و اقتصادی به وفور استفاده میشود. در ایران، سالانه مقادیر زیادی LPG تولید میشود که بخش عمدهای از آن صادر شده یا در خطوط لوله تزریق میگردد، در حالی که میتوان با استفاده از آن در بخش حملونقل، از ناترازی بنزین کاست.
مزیت اصلی LPG نسبت به CNG، تراکم انرژی بالاتر و پیمایش بیشتر با هر بار سوختگیری است. همچنین سیستمهای LPG فشار کاری بسیار کمتری نسبت به CNG دارند که این موضوع هزینههای نصب و نگهداری را کاهش داده و ایمنی را در ذهن عمومی بهبود میبخشد. استفاده از LPG بهویژه برای خودروهای بینشهری، وانتبارها و ناوگان عمومی در مناطقی که به شبکه سراسری گاز طبیعی دسترسی ندارند، یک راهکار میانبر و کارآمد است.
مانع اصلی در مسیر توسعه LPG، نبود جایگاههای رسمی و استاندارد توزیع سوخت برای خودروهاست که منجر به سوختگیریهای غیرقانونی و خطرناک در کنار جادهها شده است. با رسمیسازی مصرف LPG در سبد سوخت و احداث ایستگاههای استاندارد، میتوان این سوخت را به عنوان مکمل بنزین و CNG وارد میدان کرد. تنوعبخشی به سبد سوخت با حضور همزمان CNG و LPG، تابآوری شبکه انرژی کشور را افزایش میدهد. در شرایط بحرانی یا نقص در شبکه گاز طبیعی، وجود ناوگان LPGسوز میتواند از فلج شدن حملونقل جلوگیری کند. بنابراین، تغییر نگاه به LPG از یک «سوخت پختوپز خانگی» به یک «سوخت استراتژیک حملونقل»، گامی بلند در مسیر کاهش فشار بر تولید بنزین خواهد بود.
همافزایی اقتصادی؛ چگونه سوخت جایگزین راه را برای صادرات بنزین هموار میکند؟
نکته کلیدی در تحلیل ناترازی انرژی این است که بنزین در بازار جهانی کالایی به مراتب گرانتر و نقدشوندهتر از گاز طبیعی است. وقتی ما بنزین تولیدی خود را در داخل مصرف میکنیم، در واقع فرصت ارزآوری عظیمی را از دست میدهیم. توسعه سوختهای گازمحور نه تنها نیاز به واردات را صفر میکند، بلکه این امکان را به دولت میدهد که بنزینِ مازاد را صادر کرده و منابع ارزی حاصل از آن را صرف نوسازی زیرساختهای انرژی و توسعه حملونقل عمومی کند.
برای تحقق این هدف، باید یک بسته سیاستی جامع تدوین شود که در آن «صرفهجویی» و «توسعه سوخت جایگزین» دو روی یک سکه باشند. این بسته باید شامل مشوقهای مالیاتی برای خودروسازانی باشد که خودروهای دوگانهسوز با راندمان بالا تولید میکنند. همچنین، تعیین قیمت پلکانی برای بنزین در کنار ثابت نگه داشتن قیمت گاز برای مصرفکنندگان، میتواند انگیزه اقتصادی لازم را برای مهاجرت از بنزین به گاز فراهم کند.
علاوه بر این، تکنولوژی LNG (گاز طبیعی مایع) نیز باید در افق بلندمدت برای حملونقل سنگین مدنظر قرار گیرد. جایگزینی بنزین و گازوئیل با LNG در کامیونها و اتوبوسهای بینشهری، تحولی بنیادین در بهرهوری سوخت ایجاد خواهد کرد. واقعیت این است که مصرفکننده زمانی به سمت صرفهجویی یا تغییر سوخت حرکت میکند که گزینههای در دسترس، باکیفیت و اقتصادی در مقابل خود ببیند. صرفاً با پوستر و تبلیغات نمیتوان از مردم خواست کمتر مصرف کنند، بلکه باید با توسعه زیرساختهای CNG و LPG، راه فرار از هزینههای بالای بنزین را به آنها نشان داد. این رویکرد، اقتصاد انرژی را از یک مدل «هزینهمحور» به یک مدل «ثروتآفرین» تغییر میدهد.
نقشه راه عبور از بحران با تکیه بر مزیت نسبی گاز (حدود ۲۵۰ کلمه)
در پایان باید تاکید کرد که راه عبور از تنگنای ناترازی بنزین، از مسیر تکبعدی صرفهجویی نمیگذرد. اگرچه ترویج فرهنگ مصرف بهینه و ارتقای استانداردهای تولید خودرو ضروری است، اما بدون تنوعبخشی به سبد سوخت، همواره زیر سایه تهدید کمبود بنزین خواهیم بود. ایران به دلیل برخورداری از منابع غنی گاز، مزیت نسبی بینظیری در توسعه سوختهای گازمحور دارد. CNG و LPG نه تنها راهکارهایی برای کاهش فشار بر پالایشگاهها هستند، بلکه ابزارهایی برای تحقق عدالت اقتصادی و حفاظت از محیطزیست به شمار میروند.
گزارش حاضر نشان داد که توسعه این سوختها نیازمند یک اراده حاکمیتی برای بازنگری در ساختار توزیع انرژی است. باید با سرمایهگذاری در ایستگاههای سوختگیری، اصلاح قیمتگذاریهای تشویقی و الزام خودروسازان به تولید محصولات پایه گازسوز، بستر لازم را فراهم کرد. صرفهجویی زمانی معنادار خواهد بود که در کنار آن، گزینههای جایگزینِ مطمئن و ارزان در اختیار شهروندان قرار گیرد.
اگر امروز برای توسعه زیرساختهای CNG و رسمیسازی مصرف LPG اقدام نکنیم، هزینههای سنگین واردات بنزین و تبعات اجتماعی ناشی از ناترازی انرژی، فرصتهای توسعه اقتصادی کشور را خواهد سوزاند. تبدیل ایران به قطب سوختهای گازمحور در منطقه، نه تنها فشار تولید را از روی صنعت پالایش برمیدارد، بلکه جایگاه استراتژیک کشور را در بازار جهانی انرژی تقویت میکند. زمان آن فرا رسیده است که «گاز» را نه فقط به عنوان گرمای خانهها، بلکه به عنوان موتور محرک حملونقل ملی و ضامن امنیت بنزین کشور بازتعریف کنیم. این تغییر پارادایم، تنها راه پایدار برای پایان دادن به سریال تکراری ناترازی بنزین در ایران است.
نظر شما