به گزارش خبرنگار مهر، در دنیایی که کودکان از سنین پایین با تلفن همراه، رایانه و شبکههای اجتماعی آشنا میشوند، آموزش شیوه درست استفاده از فضای مجازی به یکی از دغدغههای خانوادهها و مربیان تبدیل شده است. کتاب «حواست به دمت باشه! در دنیای دیجیتال» نوشته جولیا کوک، با زبانی ساده، داستانی و طنزآمیز، یکی از مهمترین موضوعات این حوزه را برای کودکان مطرح میکند: هر چیزی که در فضای مجازی منتشر میکنیم، ممکن است مدتها بعد هم همراه ما باقی بماند.
این کتاب که برای گروه سنی ۴ تا ۸ سال نوشته شده و یکی از جلدهای مجموعه «کتابهای جولیا» است، به جای ارائه توصیههای مستقیم و پیچیده، مفهوم ردپای دیجیتال را به شکلی قابل فهم برای کودک توضیح میدهد. در مرکز داستان، یک کودک و یک کامپیوتر دانا قرار دارند؛ کامپیوتری که تلاش میکند به او نشان دهد عکسها، فیلمها، حرفها و مطالبی که در فضای مجازی به اشتراک میگذارد، برخلاف تصورش بهسادگی ناپدید نمیشوند.
وقتی اینترنت یک «دُم» بلند دارد
ایده اصلی کتاب بر یک تشبیه ساده و قابل فهم بنا شده است: هر چیزی که کودک در فضای مجازی منتشر میکند، مانند یک دُم بزرگ به دنبال او حرکت میکند. این دُم ممکن است هرجا همراه او باشد و حتی زمانی که خودش فراموش کرده چه چیزی منتشر کرده، همچنان باقی بماند.
کامپیوتر داستان با استفاده از همین تصویر تلاش میکند کودک را با پیامدهای رفتارهایش در فضای مجازی آشنا کند. اگر تصویری نامناسب منتشر شود، اگر حرفی باعث ناراحتی کسی شود یا اگر مطلبی بدون فکر در صفحهای قرار بگیرد، پاک کردن آن لزوماً به معنای از بین رفتن اثرش نیست.
این تشبیه باعث میشود مفهومی مانند «ردپای دیجیتال» که برای یک کودک خردسال میتواند انتزاعی و دشوار باشد، به تصویری ملموس تبدیل شود؛ چیزی شبیه همان دُمی که همیشه همراه آدم است.
یک کامپیوتر که نقش معلم را بازی میکند
در داستان، کامپیوتر تنها یک وسیله برای ورود به فضای مجازی نیست. این بار خودش به شخصیت داستان تبدیل شده و با کودک گفتوگو میکند. او به زبان ساده درباره چیزهایی حرف میزند که شاید کودک در هنگام استفاده از اینترنت به آنها فکر نکند.
برای مثال، ممکن است کودکی عکسی از یک مهمانی را منتشر کند و بعد متوجه شود دوستی که به مهمانی دعوت نشده، با دیدن آن عکس ناراحت شده است. شاید در همان لحظه کودک آرزو کند ای کاش میتوانست زمان را به عقب برگرداند و عکس را منتشر نکند.
اما فضای مجازی همیشه چنین فرصتی به ما نمیدهد. تصویری که منتشر شده ممکن است ذخیره یا برای دیگران ارسال شده باشد. همین موقعیت ساده، زمینهای برای طرح این پرسش است که آیا پیش از انتشار هر چیزی باید کمی بیشتر فکر کنیم؟
یکی از پیامهای اصلی کتاب این است که کودکان نباید فضای مجازی را مانند یک دفتر شخصی یا یک اتاق خصوصی تصور کنند. آنچه در این فضا منتشر میشود، میتواند از کنترل منتشرکننده خارج شود.
«حواست به دمت باشه! در دنیای دیجیتال» این مفهوم را با زبان کودکانه مطرح میکند و از کودک میخواهد قبل از انتشار عکس، فیلم یا نوشته، لحظهای مکث کند و درباره نتیجه کارش فکر کند.
این مکث کوتاه میتواند جلوی بسیاری از دردسرها را بگیرد. آیا این عکس مناسب است؟ آیا حرفی که میخواهم بنویسم ممکن است کسی را ناراحت کند؟ آیا لازم است این فیلم را برای دیگران بفرستم؟ اگر چند روز بعد از انتشار این مطلب پشیمان شوم، چه اتفاقی میافتد؟
کتاب قرار نیست برای همه این پرسشها پاسخهای پیچیده ارائه کند؛ بلکه میخواهد ذهن کودک را از همان سالهای نخست با مفهوم «فکر کردن پیش از انتشار» آشنا کند.
از یک داستان کودکانه تا آموزش سواد رسانهای
اهمیت کتاب در این است که سواد رسانهای را در قالب یک درس خشک و مستقیم ارائه نمیکند. کودک همراه شخصیت داستان وارد موقعیتی میشود که برایش قابل درک است و از خلال گفتوگو و اتفاقهای داستان، با یک رفتار درست آشنا میشود.
در سالهایی که کودکان بخش قابل توجهی از ارتباطات و سرگرمیهایشان را از طریق صفحه نمایش تجربه میکنند، شناختن فرصتها و خطرهای فضای مجازی اهمیت بیشتری پیدا کرده است. کودک ممکن است هنوز درک کاملی از پیامدهای انتشار یک تصویر نداشته باشد، اما میتواند مفهوم سادهای مانند «قبل از فرستادن فکر کن» را یاد بگیرد.
کتاب از همین نقطه شروع میکند و به کودک یادآوری میکند که فضای مجازی فقط جایی برای بازی و سرگرمی نیست؛ رفتار در این فضا نیز مانند دنیای واقعی میتواند بر دیگران و حتی خود فرد تأثیر بگذارد.
یکی از موقعیتهایی که در معرفی کتاب مطرح میشود، ماجرای عکس یک مهمانی است. شاید برای کودکی که عکس را منتشر کرده، این کار کاملاً طبیعی و سرگرمکننده باشد؛ اما دوست او ممکن است با دیدن همان تصویر احساس ناراحتی کند، چون خودش در آن مهمانی حضور نداشته است.
این مثال ساده، موضوع مهمی را پیش میکشد: هر محتوایی که برای ما عادی است، الزاماً برای دیگران نیز چنین نیست.
کودکان در سنین پایین هنوز در حال یادگیری همدلی و درک احساسات دیگران هستند. بنابراین فضای مجازی میتواند موقعیتهای تازهای برای تمرین همین مهارتها ایجاد کند. کتاب تلاش میکند کودک را وادار کند پیش از انتشار یک محتوا، تنها از زاویه خودش به آن نگاه نکند.
دُمی که ممکن است زخمی شود
تشبیه «دُم» در کتاب تنها درباره باقی ماندن محتوا نیست؛ این دُم میتواند در اثر رفتار نادرست زخمی شود. اگر کودک حرف بدی بزند یا چیزی منتشر کند که دیگران را آزار دهد، پیامد آن ممکن است رابطههای او را تحت تأثیر قرار دهد.
تصویر دُم زخمی، برای کودک معنایی روشن دارد: چیزی که با رفتار نادرست آسیب دیده، همیشه بهآسانی به حالت اول بازنمیگردد.
به این ترتیب، کتاب مفهوم مسئولیتپذیری را نیز وارد داستان میکند. کودک یاد میگیرد که در فضای مجازی هم باید مانند دنیای واقعی به احساسات دیگران توجه کند و مسئولیت حرفها و رفتارهای خودش را بپذیرد.
در بخشی از کتاب میخوانیم:
من حرف میزنم!
صبح تا شب دارم حرف میزنم.
حرفهای زیادی هم برای گفتن دارم.
اگر دکمه ارسال را بزنی و این پیام را بفرستی، هم امروزت خراب میشود و هم فردایت...!
کتاب «حواست به دمت باشه! در دنیای دیجیتال» نوشته جولیا کوک با ترجمه جواد کریمی در ۳۶صفحه از سوی انتشارات نردبان منتشر شده است.
نظر شما