همتایار؛ گذار از دریافت‌کننده خدمت به کنشگر اجتماعی محله

به گزارش خبرگزاری مهر، به نقل از سازمان بهزیستی کشور،مریم خاک‌رنگین، مدیرکل دفتر امور خانواده و بانوان سازمان بهزیستی کشور،گفت: این طرح از برنامه‌های تحولی سازمان بهزیستی در حوزه پیشگیری و مراقبت اجتماعی است که با تمرکز بر ظرفیت‌های درون جامعه و مشارکت مردم، الگوی جدیدی را برای شناسایی زودهنگام، حمایت و ارجاع خانواده‌ها دنبال می‌کند.

وی افزود: همتایار را باید در چارچوب تحول رویکرد در نظام مراقبت اجتماعی دید؛ تحولی از مداخله پس از بروز مسئله به سمت پیشگیری، شناسایی زودهنگام و مراقبت مستمر در بستر طبیعی زندگی مردم.

خاک رنگین گفت:ادبیات علمی حوزه Community-Based Care و Peer Support نشان می‌دهد که وقتی ظرفیت‌های انسانی و اجتماعی خود جامعه در فرآیند مراقبت فعال می‌شوند، امکان ایجاد اعتماد، دسترسی بهتر به خدمات، تقویت خودکارآمدی و افزایش پیوند فرد با شبکه‌های حمایتی فراهم می‌شود. البته این مشارکت زمانی اثربخش است که در یک نظام مشخص، آموزش‌دیده و متصل به خدمات تخصصی تعریف شود.

وی با تأکید بر تفاوت رویکرد همتایار با ارائه خدمات تخصصی، اظهار کرد: همتایار متخصص نیست و قرار نیست جایگزین مددکار اجتماعی، روان‌شناس یا سایر متخصصان شود. نقش او ایجاد یک حلقه ارتباطی مؤثر میان خانواده، محله و نظام خدمات است؛ یعنی دیدن، شنیدن، شناسایی نشانه‌های هشدار، حمایت پایه، پیگیری و در صورت نیاز، ارجاع به‌موقع.

بهره‌گیری از ظرفیت جامعه هدف؛ وجه تمایز «همتایار»

مدیرکل دفتر امور خانواده و بانوان بهزیستی کشور با اشاره به وجه تمایز این طرح، گفت: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های همتایار، بهره‌گیری از ظرفیت جامعه هدف سازمان بهزیستی به‌عنوان یک سرمایه اجتماعی است. ما در اینجا صرفاً با یک مدل خدمت‌رسانی مواجه نیستیم؛ بلکه تلاش می‌کنیم بخشی از افرادی را که خود تجربه‌زیسته مسائل اجتماعی را دارند، پس از آموزش و توانمندسازی، به کنشگران مؤثر در شبکه مراقبت اجتماعی تبدیل کنیم.

وی ادامه داد: این تغییر نگاه بسیار مهم است؛ زیرا فرد یا خانواده‌ای که تا پیش از این عمدتاً در جایگاه دریافت‌کننده خدمت دیده می‌شد، می‌تواند در شرایط مناسب، به منبعی برای حمایت، انتقال تجربه، اعتمادسازی و تقویت تاب‌آوری اجتماعی در محله تبدیل شود.

خاک‌رنگین، افزود: این نگاه با مفهوم توانمندسازی و مشارکت معنادار جامعه همخوان است؛ یعنی به جای طراحی همه راه‌حل‌ها از بیرون، بخشی از ظرفیت حل مسئله را در خود جامعه جست‌وجو می‌کنیم.

همتایار؛ یک حلقه در زنجیره مراقبت اجتماعی

وی با تأکید بر ضرورت مرزبندی نقش‌ها، گفت: یکی از اصول اساسی طرح این است که همتایار را نباید با نیروی تخصصی اشتباه گرفت. همتایار در نقطه‌ای فعالیت می‌کند که نظام رسمی خدمات معمولاً دسترسی محدودتری به آن دارد؛ یعنی زندگی روزمره خانواده و روابط اجتماعی محله.

به گفته خاک‌رنگین، این حلقه می‌تواند فاصله زمانی و اجتماعی میان بروز یک مسئله و دریافت حمایت را کاهش دهد و موارد نیازمند مداخله تخصصی را زودتر به نظام خدمات متصل کند.

الگویی بومی با بهره‌گیری از تجربه جهانی

مدیرکل دفتر امور خانواده و بانوان بهزیستی کشور در پاسخ به این پرسش که آیا نمونه‌های مشابه این مدل در سایر کشورها وجود دارد، گفت: اصل استفاده از نیروهای جامعه‌محور و حمایت همتا در ادبیات بین‌المللی سابقه دارد و مطالعات متعددی نیز اثربخشی بالقوه این رویکردها را بررسی کرده‌اند؛ اما همتایار را نمی‌توان کپی یک مدل خارجی دانست.

وی تصریح کرد: آنچه در همتایار اهمیت دارد، بومی‌سازی این رویکرد در ساختار اجتماعی و خدماتی کشور و به‌طور مشخص، پیوند آن با ظرفیت‌های سازمان بهزیستی کشور، جامعه هدف، تسهیلگران اجتماعی، گروه‌های خودیاری و نظام ارجاع تخصصی است.

خاک‌رنگین، ادامه داد: این طرح در مرحله نخست با حضور ۳۱ استان، ۱۴۴ محله و ۲۰۰ همتایار منتخب و آموزش‌دیده وارد مرحله اجرا شده است و آموزش، پایش، ثبت اطلاعات و ارزیابی آن به‌صورت مستمر دنبال خواهد شد.

وی خاطرنشان کرد: هدف نهایی این است که مراقبت اجتماعی از یک فرآیند صرفاً سازمان‌محور فاصله بگیرد و به یک شبکه چندلایه و محله‌محور تبدیل شود؛ شبکه‌ای که در آن خانواده، همتایار، تسهیلگر، متخصص و ظرفیت‌های اجتماعی محله، هر کدام نقش مشخصی در پیشگیری و حمایت ایفا می‌کنند.

خاک‌رنگین در پایان یادآور شد: اگر بتوانیم این پیوند را به‌درستی ایجاد کنیم، همتایار فقط یک عنوان برای یک نقش جدید نخواهد بود؛ بلکه می‌تواند بخشی از یک پارادایم جدید در مراقبت اجتماعی باشد؛ پارادایمی که در آن مردم، نه صرفاً مخاطب خدمات، بلکه بخشی از ظرفیت حل مسئله جامعه خود هستند.