به گزارش خبرگزاری مهر، روزنامه جامجم نوشت: اینجا «آکاز» است؛ پهنهای در شمال آشوراده که در سالهای اخیر بهواسطه تغییرات شدید سطح آب دریای خزر، چهرهاش به کلی دگرگون شده و در ادبیات رسانهای و محلی، از آن به عنوان «دومین جزیره ایرانی خزر» یاد میشود؛ پدیدهای که نه بر اثر پروژههای عمرانی بلکه بر اثر قهر طبیعت و عقبنشینی آب متولد شده است.
از تالاب تا خشکی؛ تولد یک پدیده
اواخر دهه ۹۰ خورشیدی، آکاز هنوز آن چیزی نبود که امروز شاهد آن هستیم. سطح آب به شکلی ملموس پایین رفته و بستر خلیج در بخشهایی نمایان شده بود اما وسعت خشکی محدود شده و منطقه همچنان خصلت مرطوب و باتلاقی خود را حفظ کرده بود. با گذر زمان، پیشروی خشکی شتاب گرفت. پوشش گیاهی روی آن نشست و در بسیاری از نقاط، گیاهان شورپسند و درختان گز جای نیزارها را گرفتند. آکاز دیگر صرفا بستر نمایانشده نبود؛ به پهنهای با وسعت حدود ۱۶۵۰ هکتار تبدیل شده بود که نشانههای حیات گیاهی در آن تثبیت شد.
آکاز کجاست و چه مختصاتی دارد؟
برای یافتن آکاز باید به شمال آشوراده و محدوده میان شبهجزیره آشوراده، دماغه گرگانرود و حوالی «خواجهنفس» نگریست. این پهنه که در مجاورت سواحل بندرترکمن قرار گرفته، از شمال به کانال چاپقلی و از جنوب به آراکانال (کانال آشوراده) محدود میشود. موقعیت استراتژیک آکاز باعث شده از یک سو بخشی از اکوسیستم طبیعی خلیج گرگان باشد و از سوی دیگر، فاصله اندک آن با مسیرهای دسترسی، آغوش آن را به روی مردم محلی و گردشگران باز کند. کافی است تصاویر ماهوارهای سالهای اخیر را کنار هم بگذاریم تا تغییر چهره این محدوده از یک پهنه آبی به یک خشکی پایدار ملموس شود.
روایت بومیان؛ آیا تاریخ تکرار میشود؟
اما داستان آکاز برای قدیمیهای بندرترکمن و گمیشان به چند سال اخیر محدود نمیشود. در روایات شفاهی بومیان، سخن از دورههایی است که این محدوده در گذشتههای دور نیز سر از آب بیرون آورده بود. حتی برخی از پیران منطقه از روایتهایی مبنی بر کشت و زرع در این زمینها در دهههای گذشته سخن میگویند. اگر این ادعاها با نقشههای هوایی قدیمی و اسناد تاریخی تایید شود، میتوان گفت آکاز نه یک جزیره نوظهور بلکه پدیدهای چرخشی در حیات خلیج گرگان است. با این حال، ثبت تاریخ قطعی آن نیازمند استناد به دادههای علمی و نقشهبرداریهای دقیق است تا روایتهای محلی به اسناد رسمی پیوند بخورد.
جاذبهای که بیصدا قربانی میگیرد
آکاز اکنون از دایره مباحث محیطزیستی خارج و به مقصدی تفریحی تبدیل شده است. در روزهای گرم سال، سیل گردشگرانی که به دنبال فضایی بکر و ساحل ماسهای متفاوت هستند، راهی این محدوده میشوند اما این استقبال، زنگ خطری جدی را به صدا درآورده است. آکاز نه زیرساختی برای گردشگری دارد، نه امکانات امداد و نجات و نه پهنهبندی برای فعالیتهای آبی. گزارشهای متعدد از غرقشدن افراد در این محدوده، گواه آن است که جذابیت ظاهری آکاز، خطرات پنهان بستر و جریانهای آبی آن را پوشانده. اگر این پهنه قرار است به مقصد گردشگری بدل شود، ایمنی باید خط قرمز نخست باشد.
سند ملی برای زمینی که از دل دریا سر برآورد
تحولات آکاز تنها در حوزه محیطزیست باقی نماند و پای دستگاههای دولتی را نیز به میان کشید. صدور سند مالکیت ملی برای عرصهای حدود ۱۶۵۰ هکتاری که با عنوان «قوتون» نیز شناخته میشود، اتفاقی حقوقی بود که دستکم تکلیف مالکیت آن را مشخص کرد. با این سند، این زمینها در اختیار مجموعه منابع طبیعی قرار گرفت تا از تصرفات غیرقانونی یا ادعاهای مالکیتی در امان بماند اما یک سؤال بنیادی همچنان بیپاسخ مانده: این مالکیت ملی قرار است با چه کاربریای مدیریت شود؟ حفاظت کامل، گردشگری پایدار یا مدل ترکیبی؟
فرصتی برای مدیریت هوشمندانه
آکاز در حالی به نامی شناختهشده تبدیل شده که هنوز جایگاه مشخصی در برنامههای توسعه و مدیریت سرزمین ندارد. این «بلاتکلیفی مدیریتی» هم یک تهدید است و هم یک فرصت. تهدید از آن جهت که ممکن است با بیبرنامگی دچار ساختوسازهای مخرب شود و فرصت از آن جهت که هنوز فرصت برای طراحی یک مدل توسعه پایدار وجود دارد. پیش از آنکه جادهها و تأسیسات، چهره این جزیره را برای همیشه تغییر دهند، ضرورت دارد یک مطالعه جامع از پوشش گیاهی، حیاتوحش و وضعیت جریانهای آبی انجام شود. مدیریت هوشمندانه، یعنی تعیین دقیق مرزهای حفاظتی؛ اینکه کجا گردشگر بپذیرد و کجا برای حفظ تنوع زیستی، ممنوعالورود باقی بماند. آکاز بیش از آنکه یک «جزیره» باشد، آینهای است که نحوه تعامل ما با تغییرات اقلیمی را نشان میدهد؛ انتخابی میان تخریب ناشی از بیبرنامگی یا شکوفایی بر پایه آمایش سرزمین.
نظر شما