روستاییان فدافن کاشمر خونخواهان حسین (ع)

به گزارش خبرنگار مهر در کاشمر، مراسم نخل گردانی در کاشمر، همه ساله طبق سنتی دیرینه، عصر روز دوازدهم محرم توسط هیئت عزاداری روستای فدافن این شهرستان با شکوهی خاص به انجام می رسد.

بعد از ظهر این روز تمامی هیئت عزاداری روستای فدافن با عنوان دسته بنی اسد به سمت شهر کاشمر حرکت می کنند و با حرکت در سطح شهر به سمت باغمزار به راه می افتند.

در این مراسم، آیینهای مختلفی از جمله نخل گردانی به نمایش گذاشته می شود و عده ای بیل به دست، به نشانه مردان قبیله بنی اسد که جهت دفن پیکرهای مطهر شهدا به کربلا آمده بودند در بین جمعیت دیده می شوند.

این مراسم جزئی از میراث فرهنگی کاشمر به حساب می آید که حداقل در سطح استان خراسان رضوی کم نظیر است و قابلیت پرداختن به آن در بحث گردشگری مذهبی کاملاً وجود دارد.

بررسی ابعاد مختلف آئین نخل گردانی در کاشمر

حمیدرضا بی تقصیر یکی از پژوهشگران فرهنگ بومی کاشمر با بیان اینکه تعزیه‌ با نمادهای‌ مختلف‌، وقایع‌ دینی و مذهبی این‌ ملت را به نمایش‌ می‌گذارد، گفت: از جمله این‌ موارد می‌توان به برپایی‌ نخل‌ و حرکت آن با آیین خاصش‌ اشاره کرد.

وی ادامه داد: برابر اسناد باقی مانده نخل گردانی در کاشمر حداقل سابقه ای 200 ساله دارد و در حال حاضر فقط در روستای فدافن از توابع بخش مرکزی کاشمر شاهد برگزاری این آیین هستیم.

وی گفت: معمرین می گویند آبادی های بزرگ کاشمر در صد سال گذشته دارای نخل بوده اند و شاید یزدی های مهاجر این آیین را به کاشمر آورده باشند، شاید هم از ویژگی های حاشیه نشینان کویر باشد، اما در خراسان رضوی ظاهراً فقط در کاشمر و فردوس و شاید گناباد شاهد این آیین باشیم.

معروفیت نخل فدافن بین کاشمریها ضرب المثل است

وی افزود: معروفیت نخل فدافن به حدی است که در باور مردم کاشمر به صورت ضرب‌المثل نفوذ کرده است نخل فعلی از نخل قبلی بسیار کوچکتر است.

بی تقصیر گفت: بقایای نخل قبلی تا همین چند سال قبل موجود بود، دو سال پیش نخل فدافن تا اولین دوره مسابقات آیینهای عاشورایی منعقد در تهران هم رفت و مقام اول را کسب نمود. خود شهر کاشمر هم حداقل تا ۸۰ سال قبل دارای نخلی بزرگ بوده است.

بی تقصیر افزود: وجود مراسم‌ نخل‌بندی‌ و مراسم‌ مربوط‌ به آن، به حدی‌ سابقه‌ دارد که‌ در فرهنگ‌ مردم کاشمر نیز‌ به صورت‌ ضرب‌‌المثل‌ در آمده است، به عنوان مثال مردم زمانی که شاهد‌ ترس‌ کسی‌ از انجام‌ کاری سخت‌ است‌، این ضرب‌المثل‌ را به کار‌ می‌برند : "مگه‌ میی‌ (می خواهی )، نخل فدافن‌ ‌ره حرکت بدی" و یا در نفرین‌های محبت‌آمیز‌ مادران نسبت به‌ فرزندان‌ پسر‌ شاهدیم‌ که می‌گویند: "الهی‌ ننه‌، بری که از روی‌ نخل فدافن، بُفتی به ته".

وی در ارتباط با مقدمات برپایی این مراسم خاطرنشان کرد: در روستای‌ فدافن، زمانی که دست اندرکاران‌ هیئتهای سینه‌زنی روستا‌ تصمیم‌ به آذین‌ نخل می‌گیرند‌، این اهالی‌ روستا هستند‌ که از جان‌ و دل، ساز و برگ‌ کا‌ر را فراهم می‌سازند،‌ اکثر امور‌ مربوط‌ به این‌ مراسم‌ به صورت‌ موروثی‌ است.

وی افزود:‌ نخل‌ شبکه‌ای ‌از چوبهای‌ به هم‌ متصل‌ است که‌ فرمی‌ و شکلی‌ شبیه‌ خانه‌ای‌ متحرک‌ با سقف‌ شیروانی‌ دارد، این مجموعه‌ چوب‌ به‌ هم متصل، وزنی‌ قریب‌ پنج تن‌ دارد.‌ برای بلند‌ کردن آن به افراد‌ زیادی‌ احتیاج‌ است و این سوای‌ افراد پیرامون‌ آن است.

نخل فدافن استوار بر چهار پایه

بی تقصیر گفت: نخل‌ بر دوش 40‌ مرد قرار می‌گیرد، مردانی‌ که از سر اخلاص‌ متحمل‌ وزن‌ نخل می‌گردند این جمعیت جلو‌داری‌ دارند‌ و بر یمین‌ و یسار‌ و عقبه‌ جمعیت‌ هم‌ افرادی‌ معین ناظرند، این افراد‌ مستقر در هر سمت، کار خود را از پدر‌ به ارث‌ برده‌اند‌ و سمتش، موروثی‌ است.‌ گاهی، اسبی‌ سفید و خون‌ آلود به همراه رکاب‌ داری‌ در پیش جمعیت قرار‌ می‌گیرد، این اسب اشاره به ذوالجناح امام‌حسین(ع) دارد.

بی تقصیر با تأکید بر اینکه در کلیت‌ این آیین نذر‌ و اعتقادات‌ مردم‌ جایگاه‌ خاصی‌ دارد، افزود: مردی‌ اسب را می‌آورد، دیگری شمشیر‌ را و آن دگر‌ رکابدار‌ می‌گردد‌ و این همان‌ میراث‌ به ارث‌ رسیده از اجداد است. جمعیت حاضر‌ هم با نخل‌ حرکت‌ می‌کنند، ذکر یاحسین‌(ع) و بیان‌ مظلومیت‌ او و یارانش‌ در فضا‌ پخش‌ می‌شود، برای نخل‌ چهار سمت ذکر‌ شده، هر سمت، چهار‌ نفر‌ مهار‌ نخل قرار‌ گرفته‌ بر دوش‌ 40‌ مرد دیگر‌ را بر عهده دارند.‌ اینان‌ مسیر‌ حرکت‌ را معین می‌کنند‌. جمعیت‌ برای این‌ چهار‌ تن‌ مستقر‌ در هر سمت‌ احترام قائلند‌ اینان‌ بزرگان قوم و راهبران‌ تکیه هستند.

این پژوهشگر فرهنگ بومی نخل را نمادی از تابوت سیدالشهداء دانست و گفت: اهالی فدافن‌ را اعتقاد‌ بر این است‌ که نخل‌ نمادی‌ است از تابوت‌ امام حسین‌بن‌علی(ع)، تابوتی‌ که از حجم‌ یک تابوت‌ بیشتر‌ گشته است‌ و به خود شکوه‌ و جلالی‌ خاص گرفته، شکوهی‌ که‌ بیان‌ عظمت‌ و جلالت‌ شخص حسین ‌بن‌علی(ع) آمده‌ است. نخل‌ بر دوش‌ مردم در نوسان‌ است.‌

وی افزود: آذین‌ آن در نظر مردم بسیار ثواب‌ دارد و آذینی از مهر و صفای‌ مردم‌ و شوق‌ و ذوق آنان با پارچه‌های کشمیری‌ رنگارنگ‌ و تمثالی‌ از بزرگان‌ دین و آینه‌هایی‌ در طرفین و جابجا‌ رنگ سیاه سوار بر سایر رنگها به نشانه عزای شاه دین.

بی تقصیر ادامه داد: در قدیم مردی بر فراز نخل می‌رفته و نوحه سر می‌داده ولی اکنون فقط آوای جمعیت است و بهم خوردن بیل، بیل زنها 12 تن هستند و همگی  پا برهنه‌اند. اهالی را اعتقاد آنست که بیل زنها جاده صاف کن نخلند، اگر جوی آبی، گودالی در مسیر باشد آنان برای سهولت حرکت جمعیت آنرا هموار می‌کنند و اگر برآمدگی یا دیواری در پیش روی باشد، آن را از بین می‌برند. اینان کارشان موروثی نیست ولی مردم به بیل زنهای سال قبل احترام می‌گذارند و آنان، بیل زنان سال دیگر هم می‌شوند مگر به علتی از قبیل لزوم ادای نذر دیگران جای خود را به دیگری بدهند.

بی تقصیر با بیان اینکه در مسیر حرکت، نخل گاهی با هدایت مهار بدستان، مکرر بر دور خود می‌چرخد، تصریح کرد: منظره حاضر، بسیار دیدنی است دَوَرانی از سرعشق و بی‌قراری و عظمتی از تلألو رنگها با غلبه سیاهی که نمادی از تعزیه کربلائیان است.

وی ادامه داد: شباهت نخل به کجاوه هم قابل توجه است و شاید که اشارتی به اسیران کجاوه نشین باشد، کجاوه‌های قبل از کربلا که بعد از مصیبت به شترانی بی‌زین و یراق تبدیل می‌شده‌اند، شاید آن شباهت به کجاوه، طعنه به دنیاطلبی دنیویان دنیا خواه باشد. به هر صورت به تعبیر اهالی، مراسم نخل برداری اشارتی به حضور مردم در میان یک واقعه حماسی و مذهبی است.

وی افزود: مهارگران هر سمت، سوای هدایت کلیت مراسم، مراقبند که نخل از دوش مردم بر زمین نیفتد و به تعبیر اهالی روستا شیوه نگردد. فردی در میانه نخل زنگی را بدست‌ دارد که صدایش، برای افراد پیرامون نخل، بیان حضور و اخطار است.

بی تقصیر در خصوص دلیل استفاده از نام نخل هم گفت: نخل در عربی به معنای درخت خرما است، درختی با شکوه و جبروت، پس بر تابوتی به این عظمت و شکوه را، نامی اینگونه سزاست که بیان آن جلال و شکوه باشد.

وی افزود: نخل را در روز عاشورا و اکثراً روز یازدهم محرم به حرکت در می‌آورند و در روز دوازدهم نیز طی مراسم ویژه ای با عنوان دسته بنی اسد به نشانه برگزاری مراسم تشییع امام حسین (ع) راهی شهر کاشمر شده و به سمت باغمزار و جوار امامزاده سیدحمزه(ع) حرکت می کنند.

وی در رابطه با علت برگزاری این مراسم باشکوه در کاشمر خاطرنشان کرد: چون بدن مطهر و مقدس سالار شهیدان کربلا، حضرت امام حسین (ع) را بدون تشییع به خاک سپرده اند، شیعیان همه ساله به جبران، رسم نخل گردانی را تکرار می کنند و به خاطر اینکه آن حضرت، بزرگوار است، تابوتش را بزرگ و حجیم در نظر می گیرند. حجیم بودن نخل بیانگر عظمت صاحبش است و نیز گویند بزرگی نخل همراه با فریاد یا حسین (ع) آنهایی را که نخل را حمل می کنند، در افراد تهییج ایجاد می کند.

بی تقصیر افزود: تزئین نخل گاهی تا چهار روز به طول می کشد اسباب و ادوات و تدارکات مربوطه، بستگی به نذر و نیازهای مردم دارد. برای جایگزین کردن افرادی به جای حاملین نخل، نیروی ذخیره وجود دارد. هر فرد حامل به هنگام نخل، باید بر روی شانه‌اش چادر شبی و یا بالشی قرار دهد. حاملین پا برهنه‌اند که این نمایش اخلاص است.

وی گفت: در مراسم نخل برداری، افراد زیر 18 سال را دخالت نمی‌دهند و به هنگام حرکت نخل، زنجیر زنان پیرامون آن زنجیر می‌زنند و همراه با دیگران عزاداری می‌کنند، افراد هر هیئتی طی دو دور بر گرد نخل، بر سر و سینه می‌زنند و حسن و حسین می‌گویند.

وی در ارتباط با گروه های مختلفی که در این مراسم حاضر هستند، گفت: ترتیب حرکت گروهها به هنگام نخل‌گردانی، در راه رسیدن به مکان اجرای تعزیه به شکل است که ابتدا گروه اشقیاء که با اسب به تاخت می‌روند، سپس ذوالجناح، اسب سفیدی که آن را با بستن پارچه‌های رنگی و زرین به گردنش، گوی نقره بر دمش، آینه‌ای برپیشانی‌اش، شمشیر دو سر به شکل کمان بر روی گردنش و زدن سیبهای سرخ بر دو سر شمشیر تزئین می‌کنند. به هنگام حرکت، ذوالجناح را هفت نفر مشایعت می‌کنند.

وی ادامه داد: دو نفر رکابدار در دو طرف، دو نفر افسارگیر، یک نفر جلو‌دار، یک نفر عقبه دار و یک نفر راه باز کن بین جمعیت. این افراد، این پستها را از پدرشان به ارث برده‌اند در مرحله سوم حرکت اهل بیت به دنبال ذوالجناح با کاروانی از اشتران با باری از ظروف مسی و سپس حرکت سینه زنها که دائماً، حسین، حسین می‌گویند انجام می شود.

بی تقصیر گفت: در مرحله پنجم حرکت عماری که وسیله‌ای چوبی و مخروطی شکل است و به وسیله پارچه‌‌های مخملی پوشانیده شده است روی مخملها را آینه می‌بندند و بر نوک عماری دسته گل دیده می‌شو بعد حرکت کتل‌ها و حرکت گروه بیل دار و در پایان حرکت نخل که در مسیر حرکت، دائماً از زیر آن و اطرافش، صدای علی علی به گوش می‌رسد.

و این است مراسمی که در روز دوازدهم محرم به یاد امام حسین (ع) و 72 تن از یاران و اهل بیتش در فدافن کاشمر برگزار می شود.