به گزارش خبرنگار مهر در قم، موزه آستانه مقدسه قم با ساختمانی آجر نما و سر در کاشیکاری بسیار ساده با عنوان «موزه آستانه مقدسه قم، افتتاح دوره جدید، فروردین ماه 1361 » در میدان آستانه و در میان مغازههای سوهان فروشی جنب حرم مطهر حضرت معصومه(س) آرام و بی صدا و خیلی غریب، جای گرفته است.
هیچ مشخصه خاصی که باعث جلب توجه شهروندان قمی و یا زائرانی که در میدان آستانه و در مجاورت حرم حضرت معصومه(س) در رفت و آمد هستند در این بنا دیده نمیشود.
از در ورودی فلزی نردهای شکل و سپس درب شیشهای ساختمان موزه که میگذری، با نگهبان موزه برخورد میکنی که شما را برای ورود به داخل راهنمایی میکند. سکوت سنگینی در جای جای موزه سایه افکنده است و به جز پنج شش نفری که در حال گشت زنی و بازدید از آثار موزه هستند، موزه بازدید کننده دیگری ندارد.
به دور و اطرافت که مینگری و نام آثار به همراه دورههای مختلف قاجاری، صفوی، تیموری، ایلخانی، تیموری و ... را بر روی تابلوی کوچکی که در کنار هر اثر گذاشته شده میبینی، ناگهان حال و هوایت عوض میشود انگار که چند قرن به عقب برگشتهای و خود را در میان روزهای قرون گذشته پیدا کردهای؛ صدای قدمهایت را میشنوی و گویی بر روی خاطرههایی جا مانده در گذشته گام بر میداری.
به بالا که نگاه میکنی متوجه دوربینهای مدار بستهای میشوی که سر تا پای تو و اشیاء موزه را بر انداز میکنند. گوشه و کنار موزه را بنگری، آثاری که از پس گرد و غبار سدهها و دورههای کهن تاریخ جسته و حالا تمام قد و آراسته در جلوی دیدگان بازدیدکنندگان ایستادهاند را خواهی دید.
برای اینکه به زوایای پیدا و پنهان تاریچه آثار موزه پیببری، نیازمند این هستی که شخصی دست تو را بگیرد و تا عمق تاریخ پیش ببرد، یک کارشناس موزه میتواند مناسبترین گزینه باشد. برای دیدن کارشناس موزه آستانه مقدسه باید از پلهها بالا بروی تا به اتاقی که پنجرههای شیشهای آن به قسمت اعظمی از موزه اشراف دارد، برسی.
بعد از اجازه و ورود به اتاق، کارشناس موزه آستانه مقدسه با روی بازی استقبال میکند و خود را بهزاد یوسفزاده، کارشناس موزه آستانه مقدسه که در حدود بیست سال است در این موزه در حال فعالیت میباشد معرفی میکند.
وی در خصوص تاریخچه شکل گیری این موزه میگوید: از گذشتههای دور افرادی که برای زیارت مرقد مطهر حضرت معصومه(س) به قم میآمدند در کنار اظهار ارادت قلبی خود به آن حضرت، هدایا و نزوراتی نیز به این حرم مقدس تقدیم میکردند که در بین آنها آثار نفیس از جمله قرآنهای خطی، مسکوکات تاریخی، پارچهها و قالیچههای دستباف و ... وجود داشته است که به مرور زمان با افزایش تعداد آنها ضرورت تشکیل مکانی به عنوان موزه احساس شد.
وی اضافه کرد: به این ترتیب بود که موزه آستانه مقدسه در آبانماه سال 1314 ه.ش ابتدا در محوطه داخلی حرم مطهر و در محل فعلی مسجد شهید مطهری افتتاح گردید و سپس در سال 1361 ه.ش به مکان کنونی واقع در میدان آستانه انتقال یافت.
کارشناس موزه آستانه مقدسه در خصوص مساحت و قسمتهای مختلف موزه بیان داشت: ساختمان فعلی موزه با مساحتی در حدود یک هزار متر مربع و شامل دو طبقه و دارای دو تالار نمایش آثار و همچنین بخشهای اداری، موزه داری، مخزن آثار، کارگاه ویژه تعمیر و مرمت نسخ خطی و آثار هنری و ... میباشد و هم اکنون بیش از چندین هزار قلم اثر نفیس تاریخی و هنری متعلق به ادوار اسلامی، ادوار پیش از اسلام و حتی پیش از میلاد مسیح، در آن نگهداری میشود.
یوسفزاده در این خصوص اضافه میکند: البته فضای کنونی موزه با توجه به کثرت آثار جوابگوی نیاز نبوده و لزوم توسعه و احداث موزه جدید در سالهای اخیر مورد توجه و پیگری قرار گرفته که بحمدالله با حمایتهای مسئولین و خصوصا تولیت آستانه مقدسه، آیت الله مسعودی خمینی این امر در طرح توسعه ضلع شرقی حرم مطهرحضرت معصومه(س) گنجانده شده و فضای مناسبی در حدود هفت هزار متر مربع جهت ساختمان جدید موزه آستانه مقدسه اختصاص یافته که مراحل اجرایی و ساخت آن در حال انجام است.
وی همچنین از بخشهای متنوع آثار موزه گفت و بیان داشت: آثار موزه دارای 15 بخش قرآنهای نفیس خطی از قرن دوم تا دوره معاصر که در بین آنها آثار نفیسی به خط میرزا احمد نیریزی، غیاث الدین خلیلی تبریزی، سید ابوطالب نیریزی، احمد وقار شیرازی، خانم ضیاء السلطنه و ام سلمه از دختران فتحعلیشاه قاجار وجود دارد، تابلوهای خط و تذهیب، انواع مسکوکات ادوار اسلامی و پیش از اسلام، آثار فلز کاری با تزئینات قلم زنی، تابلوهای نقاشی و شمایل مینیاتوری، ظروف سفالینه متعلق به هزاره اول و دوم قبل از میلاد مسیح و ادوار اسلامی، کاشیهای زرین فام با طرحها، نقوش و کتیبههای زیبا مربوط به قرون ششم تا هشتم ه.ق، قالی و قالیچههای دستباف دورههای صفوی و قاجار، آثار چوبی خاتم کاری و منبت کاری، آثار حجاری، احجار کریمه و سنگهای قیمتی، ظروف چینی، شیشهای و بلورین میباشد که در هر بخش آثار فاخر هنری وجود دارد.
به گفته یوسفزاده، موزه دارای بخشی با عنوان کارگاه ویژه تعمیر و مرمت آثار هنری و نسخ خطی است، وی در این خصوص میگوید: تا به حال بسیاری از آثار توسط تیمی از اساتید مجرب در طول مدت 20 سال، مورد مرمت و تعمیر قرار گرفته و به این ترتیب از خطر نابودی حتمی محفوظ ماندهاند همچنین در این کارگاه آثار هنری جدید و بسیار نفیسی از جمله نمونههایی از جلد طلاکوب، جلد روغنی با نقوش گل و مرغ، قطعهسازی آیات مختلف قرآن کریم، تابلوهای خط و تذهیب و... تولید شده است که ازمیان هنرمندان فعال در زمینه مرمت و تولید آثار هنری میتوان از استاد مسعود هنرکار، سید عبدالحسین نجومی، حجت الاسلام سید جعفر حجت کشفی، اردشیر مجرد تاکستانی، محمد سهرابی، رضا بید آبادی، جواد سبتی و نورالله فرجی نام برد.
کارشناس موزه در ادامه بیان داشت: عموم مردم نیز همواره عشق و ارادت خاصی به بارگاه حضرت معصومه(س) دارند و در این راستا بیش از دهها قلم اشیای نفیس شامل قرآنهای خطی، مسکوکات ادوار اسلامی، تابلوهای نقاشی، ظروف سفالینه، آثار دستباف و سایر آثار هنری را در سالهای اخیر به موزه آستانه مقدسه اهدا کردهاند که از جمله آنها میتوان به اهدای یک جزء قرآن خطی نفیس توسط آیت الله مرعشی نجفی، اهدای قسمتی از پرده خانه کعبه که آیاتی از سوره مبارکه حج به خط ثلث برجسته به شیوه ده یک دوزی با الیاف نقره و طلا بر آن نقش بسته توسط امام خمینی(ره)، یک جلد قرآن نفیس از سوی آیت الله یزدی، یک جلد قرآن خطی نفیس به خط کوفی دارای هشتاد ورق از جنس پوست آهو که توسط سید محمد مهدی سادات طالقانی ساکن الیگودرزو نیز مجموعهای از آثار هنری شامل دو جلد قرآن خطی و چندین نسخه کتاب خطی به انضمام 50 قطعه خط شامل انواع قطعات خوشنویسی نسخ، ثلث و شکسته نستعلیق از خوشنویسان دورههای گذشته از جمله میرزا غلامرضا، درویش عبدالمجید طالقانی، سید گلستانه و ... اشاره کرد که مجموعهای از این قطعات از آثار خوشنویسی هنرمندان معاصر از جمله استاد امیر عاملی قزوینی و مجموعه سرودههای اوست که به خط نستعلیق و ثلث به دست استاد خوشنویس سلطان آبادی نوشته شده است که این آثار توسط امیر عاملی قزوینی یکی از شاعران و هنرمندان خوشنویس ایرانی به موزه اهدا شده است.
وی در خصوص آثار حجاری موجود در موزه اظهار داشت: بخش عمدهای از آثار حجاری موزه آستانه مربوط به سنگ قبر از جنس مرمر یکپارچه متعلق به شخصیتها و حکام دوره قاجاری است که از جمله آنها میتوان به سنگ قبر فتحعلیشاه قاجار، محمد شاه قاجار، قهرمان میرزا پسر عباس میرزا، مهدعلیا مادر ناصر الدین شاه، شعاع السلطنه پسر مظفر الدینشاه قاجار و یکی از رجال قاجار به نام میرزا محمد خان اشاره کرد که این آثار از محل دفن آنها در حرم مطهر به موزه انتقال داده شده است، سنگ آب کشکولی دوره قاجاری و قطعات بزرگ و متعدد سنگ مرمر ازاره با نقوش گیاهی متعلق به دوره صفوی از دیگر آثار حجاری موزه میباشد که وجود آیات قرآنی، اسماء الهی و جملات و عبارات دینی و اسلامی جلوه آن را صد چندان کرده است و کار حجاری این آثار به همت هنرمندانی همچون سید حسین و محمد علی اصفهانی، محمد حسین حجار باشی، محمد علی و میرزا علی اکبر طهرانی به انجام رسیده، همچنین خطاطی و خوشنویسی یکی از این آثار توسط میرزا غلامرضا اصفهانی از خوشنویسان مشهور دوره قاجاری صورت گرفته است.
یوسفزاده در ادامه به ذکر چند اثر فاخر موزه برای نمونه اکتفا میکند و میگوید: موزه دارای چندین هزار قلم از آثار زیبا مربوط به دورههای مختلف اسلامی و هزاره اول و دوم پیش از میلاد مسیح است که صحبت در مورد آنها مدت زمان زیادی را خواهد گرفت اما به اختصار میتوان به چند اثر فاخر از جمله: بزرگترین قرآن خطی موزه به ابعاد یک متر و بیست سانتیمتر در هفتاد و دو سانتیمتر و به وزن 120 کیلو گرم متعلق به دوره قاجاری در 587 صفحه که متن آن به خط نسخ و ترجمه آن به خط نستعلیق نوشته شده، کوچکترین قرآن موزه در قطع جانمازی و به ابعاد 10 در 6.5 سانتی متر که به خط نسخ کتابت شده، قدیمیترین قرآن موزه به خط کوفی ایرانی مربوط به سال 198 ه . قمری همزمان با خلافت مأمون عباسی، زیارتنامه طوماری به طول سه متر و چهار سانتی متر و عرض 12 سانتیمتر مربوط به دوره قاجاری، کاشی روقبری مرقد علی بن جعفر(ع) به شکل مستطیل به ابعاد دو متر و شش در یک متر و 56 سانتمتر متعلق به اوایل قرن هشتم یا دوره ایلخانی که دارای کتبههایی به خط ثلث برجسته است اشاره نمود.
وی در معرفی آثار فاخر موزه آستانه مقدسه اضافه میکند: رحل منبت کاری و مشبک کاری دوره صفوی که توسط اعتماد الدوله وزیر شاه صفی وقف شده، قدیمیترین و بزرگترین فرش موزه فرش ابریشمی متعلق به دوره شاه عباس دوم صفوی که به شکل دو نیم دایره و مساحت هر یک حدود 30 مترمربع و ضخامت دو میلیمتر که بیانگر منتهای ظرافت در بافت این اثر نفیس است، قمه دسته استخوانی با غلاف بسیار زیبا با نقوش سراسری مینایی و نوک زمرد نشان، قدیمی ترین سکه ادوار اسلامی موجود در موزه که به سال 80 هجری قمری ضرب گردیده و از جنس نقره و متعلق به زمان خلافت عبدالملک اموی میباشد، در خاتم کاری بسیار زیبا اهدایی خانم عزت الدوله همسر میرزا تقی خان امیر کبیر، پرده ویژه پوشش مرقد مطهر حضرت معصومه(س) با کتیبههای بسیار زیبایی به خط نستعلیق و حاوی اشعاری در مدح آن حضرت که سوزن دوزی شده و حواشی آن به روش قلابدوزی به زیبایی هر چه تمام تزیین گردیده و محل بافت آن اصفهان و مربوط به دوره قاجاری است و تابلوهای رنگ روغن مربوط به سلاطین قاجار که روی بوم پارچهای در ابعاد دو در یک و نیم متر انجام شده اشاره کرد.
یوسفزاده در پایان سخنان خود بر لزوم معرفی هر چه بیشتر موزه آستانه مقدسه تأکید میکند و میگوید: در این زمینه نهادهای مختلف فرهنگی و تبلیغی از جمله صدا و سیمای مرکز استان، خبرگزاریها و مطبوعات محلی میتوانند نقش مهمی ایفا نمایند.
وقتی که باز میگردی و این بار با تأمل بیشتر به آثار موزه نگاه میکنی متوجه نشانهها و زیباییهای بیشتری در رابطه با آثار به نمایش گذاشته میشوی که شاید تا قبل از آن متوجه آنها نشده بودی ...
اما چگونه است موزهای که کوله باری از سالها قدمت و حرفهای ناگفته تاریخ را بر پشت خود حمل میکند، در گوشهای این چنین صبور و ناشناخته ایستاده است و سالها را بدون توجهی جدی و درخور آثار فاخرش پشت سر میگذارد تا شاید خود او نیز به موزه تاریخ بپیوندد.
مکان و آثار موزه مقدسه حتی برای قمیها نیز ناشناخته است
وقتی از شهروندان قمی سئوال میشود که آیا تا به حال از موزه آستانه مقدسه بازدید داشتهاند یا نه؟ تعداد زیادی پاسخشان منفی است و برخی حتی مکان موزه را هم نمیدانند، چون اساسا تبلیغی در مورد آن نمیشود.
علی رمضانی یکی از شهروندان قمی در خصوص این که تا به حال از موزه آستانه بازدید داشته است یا نه؟ به خبرنگار مهر در قم میگوید: « نه! تا به حال چیزی مرا به طرف موزه نکشانده است چون اصلا مطلبی در مورد آن نشنیدهام، شاید اگر اطلاعاتی در مورد موزه شنیده بودم و این که دارای چه آثاری است حداقل برای یکبار سری به آنجا میزدم.»
مریم صالحی، دانش آموز سال سوم دبیرستان است و او نیز در جواب این سئوال که در طول مدت تحصیلش آیا تا به حال آنها را برای بازدید از موزه بردهاند یا نه؟ میگوید:« نه ما را چندین بار سینما و مکانهای زیارتی، تفریحی و فرهنگی بردهاند ولی تا به حال موزه نبردهاند.»
معاون فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی قم نیز در جواب این سئوال که آیا تا به حال از موزه آستانه بازدید داشته است یا نه؟ میگوید: تا به حال بیش از ده بار از موزه بازدید داشتهام
حجت الاسلام محمود نجاریان زاده از ذخایر منحصر به فرد سنگ نوشتهها و چشم نوازی کتیبههای موزه و ... میگوید و این که شاید امروزه کمتر بتوان از این هنرها بهره جست و اضافه میکند: « با این که موزه میتواند آثار فرهنگی گذشتگان ما را در جلوی چشمانمان قرار دهد اما متأسفانه نسل جدید ما نسبت به این فرهنگ کم اطلاع و شاید هم بیاطلاع هستند و دست اندرکاران فرهنگی نیز سعی چندانی در ایجاد این ارتباط نکردهاند و این ممکن است به از دست رفتن فرهنگ غنی کشور بیانجامد که دیگر جای جبران ندارد.»
جایگاه موزه در قم باید تبیین شود
وی با انتقاد از کم کاری مسئولین فرهنگی استان در خصوص معرفی آثار و جایگاه موزه آستانه مقدسه بیان داشت: دستگاههای فرهنگی همچون سازمان ملی جوانان و NGO های مرتبط با آن، کانونهای هنرمندان، انجمن سینمای جوان، کانونهای مساجد، روزنامهنگاران و در رأس همه آنها ادراه کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان باید این ذخایر تاریخی مربوط به گذشتگان را به عنوان فرهنگ ماندگار به مردم و به خصوص جوانان و نوجوانان معرفی کنند.
معاون فرهنگی سازمان تبلیغات اسلامی اضافه کرد: همچنین زمینه بازدید تعداد زیادی از مردم و به خصوص دانش آموزان از موزه را فراهم کنند که این بازدیدها باید همراه با حضور کارشناسان و برگزاری جلسات توجیهی در خصوص تبیین فرهنگ کشورمان و معرفی آثار موزه باشد تا فاصله ایجاد شده بین نسلها پر شود.
جای تبلیغات در معرفی آثار موزه قم خالی است
مدیر حوزه هنری قم نیز نقش تبلیغات در معرفی جایگاه موزه آستانه مقدسه را خالی عنوان کرد و گفت: شهر قم به دلیل جایگاه دینی و مذهبی آن به خصوص وجود حرم حضرت معصومه(س) هر ساله تعداد زیادی زائر و گردشگر خارجی را به سمت خود میکشاند که باید با انجام تبلیغات مناسب از این فرصت در جهت معرفی قدمت و پیشینه تارخی آثار فاخر موزه و پیشینه فرهنگی گذشتگان استفاده کرد.
وحید فرجی اضافه کرد: باید از دانش آموزان و دانشجویان برای بازدید از موزه دعوت کرد تا آنان نیز با فرهنگ غنی و آثار فاخر ملی کشور آشنا شوند.
---------------------------------
گزارش : الهام رحیمی
نظر شما