خبرگزاری مهر -گروه هنر-آزاده فضلی؛ «صدای سینما» فراتر از یک عنصر صوتی به عنوان یک زبان مستقل، نقش حیاتی در شکلدهی تجربه بصری و عاطفی مخاطب ایفا میکند. از لحظات هیجانانگیز اکشن گرفته تا سکانسهای دراماتیک و دلنشین، جایگاه صدا (صداگذاری و صدابرداری) به عنوان یک هنر نامرئی، قدرت بیبدیلی در انتقال حس و حال و تعمیق روایت دارد. صدابرداری، فرآیندی است که در آن صداهای مختلف (گفتار، موسیقی، جلوههای صوتی) در حین فیلمبرداری ضبط میشوند. کیفیت صدا در این مرحله، نقشی تعیینکننده در کیفیت نهایی فیلم ایفا میکند. صداگذاری، مرحله بعدی است که در آن صداهای ضبط شده، ویرایش، میکس و با موسیقی و جلوههای صوتی دیگر ترکیب میشوند تا یک تجربه صوتی منسجم و جذاب ایجاد شود.
جلوههای صوتی؛ خلق فضاهای غیرواقعی
جلوههای صوتی، نقش مهمی در خلق فضاهای غیرواقعی و هیجانانگیز در سینما ایفا میکنند. از انفجارها و درگیریهای اکشن گرفته تا صداهای محیطی و جلوههای صوتی خلاقانه، این جلوهها میتوانند مخاطب را به دنیای فیلم نزدیکتر و تجربه بصری و صوتی او را غنیتر کنند. موسیقی متن نیز همراه روایت در سینما است و میتواند حس و حال داستان را تقویت کند. موسیقی متن مناسب، به انتقال احساسات و انتقال پیام فیلم کمک میکند و تجربه تماشای فیلم را برای مخاطب لذتبخشتر میسازد.
کیفیت صدا، نقش مهمی در تجربه تماشای فیلم ایفا میکند. صدای واضح و بدون نویز، به مخاطب کمک میکند تا به طور کامل از داستان فیلم لذت ببرد. با پیشرفت تکنولوژی، جایگاه صدا در سینما نیز در حال تحول است. استفاده از صداهای فراگیر و سیستمهای صوتی پیشرفتهتر، به خلق تجربه صوتی غنیتر و باورپذیرتر کمک میکند. همچنین استفاده از جلوههای صوتی هوشمندانه و خلاقانه، میتواند به شکلگیری فضاهای غیرواقعی و هیجانانگیز در سینما کمک کند.
صدابرداری و صداگذاری؛ ۲ روی یک سکه
۲ شاخه مهم صدا در سینما، صدابرداری و صداگذاری است که سبک صدابرداری و صداگذاری هر فیلمی متناسب با ویژگیهای هر فیلم و فیلمبرداری و ساختار آن است و با توجه به آنها باید مورد ارزیابی قرار گیرد. سینمای معاصر شاهد به کارگیری خلاقانه و نوآورانه از جایگاه صدا در آثار مختلف بوده است؛ اگر بخواهیم نمونهای از سینمای جهانی بیاوریم می توان به فیلم اسکاری «انگل» اثر بونگ جون هو اشاره کرد که استفاده از جلوههای صوتی ظریف و دقیق، به عنوان یک عنصر روایتگر، به شکلگیری فضای پرتنش و آشفته داستان کمک میکند. در این فیلم، طراحی صدا (صداگذاری) چنان دقیق انجام شده که صداها خود بخشی از معنا هستند. وقتی سکانسهای خانواده مرفه شروع میشود، صدای پرندگان و فضاهای آرام به گوش میرسد اما در بخشهای مربوط به خانواده فقیر، صداهای شلوغ، خشن و کثیف بهکار میرود. این تفاوت صوتی عمق مفهوم فیلم را افزایش داده است. چنین نگاه آگاهانهای باید در داوری معیار باشد.
در برخی از فیلمهای داخلی و خارجی نیز با استفاده از صداهای محیطی و دیالوگهای طبیعی، فضایی باورپذیر و نزدیک به واقعیت را به تصویر میکشند. همچنین، با استفاده از جلوههای صوتی خلاقانه، میتوان به نمایش حس تنهایی و انزوا پرداخت.
یکی از خبرهای جالب مرتبط با این دوره جشنواره فجر، استفاده فیلم سینمایی «اسکورت» به کارگردانی یوسف حاتمیکیا از تکنولوژی جدید صدا؛ میکس اتموس است که برای اولین بار به عنوان تکنولوژی صدای روز دنیا در داخل کشور انجام میشود. طراحی صدا و میکس اتموس این فیلم بر عهده علیرضا علویان است اما باید دید استفاده این فیلم از این تکنولوژی، سبب میشود که نگاههای داوران جشنواره فجر به سوی این فیلم کشیده شود؟
مروری بر جوایز صدا در دورههای مختلف فیلم فجر
جایزه بخش صدای سینما در جشنواره فیلم فجر، از دوره ششم تا سی و یکم این رویداد به صورت مجزا و به ۲ نفر صداگذار و صدابردار اهدا میشد. این جوایز با توجه به تشخیص هیئت داوران، به صدابرداران و صداگذاران ارائه میشد و جالب است که حتی در بیست و ششمین جشنواره فیلم فجر، برگزیدهای در بخش صداگذاری اعلام نشد و تنها سیمرغ صدابرداری به ایرج شهزادی برای فیلم «آتش سبز» اهدا شد. یا حتی در بیست و یکمین جشنواره فیلم فجر، هیچ سیمرغ و جایزهای به صداگذاران و صدابرداران اعطا نشد.
از سی و دومین دوره جشنواره فیلم فجر بود که این تفکیک جوایز بخش صدا اعمال شد و به یک جایزه و سیمرغ، تقلیل پیدا کرد و با عنوان «جایزه بهترین صدا» به یک نفر اعطا شد. این جریان غیرحرفهای اعطای جایزه صدا تا ۱۲ سال ادامه داشت تا در چهل و سومین جشنواره فیلم فجر، تفکیک جایزه صدا در فراخوان اولیه جشنواره فجر اتفاق افتاد و قرار بود که جایزه بهترین صداگذاری و صدابرداری به صورت مجزا اهدا شود اما در کمال ناباوری این جوایز در اختتامیه رویداد، به صدابردار و صداگذار فیلم سینمایی «گوزنهای اتوبان» و در قالب یک جایزه (بهترین صدا) تعلق گرفت!
انتظار میرفت که تفکیک جوایز صدا در دوره چهل و چهارم فجر نیز ادامه داشته باشد اما در این دوره، مجدداً جوایز این بخش، به یک جایزه تقلیل پیدا کرده است. برای اینکه یکطرفه صحبت نکنیم، با ۳ صدابردار و صداگذار حرفهای سینما در این رابطه گفتگو کردیم تا نظرات آنها را درباره لزوم تفکیک این جایزه مطرح کنیم که مشروح آنها را در ادامه میخوانید.
قاسمی: در صورت ادغام جایزه «صدا» امکان تضییع حق وجود دارد
آرش قاسمی طراح صدای سینمای ایران در گفتگو با خبرنگار مهر، درباره جایزه «بهترین صدا» در جشنواره فیلم فجر بیان کرد: به نظر من تفکیک جوایز صدابرداری و صداگذاری ضروری است، چون با ۲ حوزه کاملاً متفاوت روبهرو هستیم. صدابرداری یک فن تخصصی است؛ صدابردار باید صدایی شفاف، تمیز و بدون آلودگی صوتی ضبط کند. این حوزه ماهیتی فنی دارد و مهارتهای خاص خودش را میطلبد. در مقابل، صداگذاری بیشتر با طراحی صدا، فضاسازی، بالانس صداها و ایجاد حس متناسب با موقعیتهای مختلف فیلم سر و کار دارد و میتوان گفت جنبه هنری پررنگتری دارد به همین دلیل، پیشنهاد من این است که این ۲ بخش بهطور کامل از هم تفکیک شوند.
وی تصریح کرد: من همیشه نسبت به داوری مشترک این ۲ حوزه انتقاد داشتهام، چون در صورت ادغام، امکان تضییع حق وجود دارد. ممکن است صدابردار سر صحنه زحمت زیادی کشیده و صدای بسیار تمیزی ضبط کرده باشد اما در مرحله صداگذاری یا میکس، آنطور که باید کار انجام نشود و در نهایت کیفیت صدا آسیب ببیند؛ در این حالت حق صدابردار ضایع میشود. برعکس این وضعیت هم وجود دارد؛ گاهی صدابرداری به دلایل مختلف خوب انجام نشده و ناچار میشویم بخش زیادی از صدا را دوبله یا بازسازی کنیم اما در داوری نهایی، جایزه «صدای فیلم» به صدابردار میرسد در حالی که عملکرد او مطلوب نبوده است. این تناقضها نتیجه ادغام این ۲ حوزه است.
قاسمی نکته مهم دیگر را جنبه روانی و انگیزشی ماجرا دانست و گفت: وقتی جایزه صدای فیلم بهصورت یکپارچه اهدا میشود، معمولاً تعداد محدودی کاندیدا معرفی میشوند اما اگر صدابرداری و صداگذاری تفکیک شوند، میتوان برای هر بخش کاندیداهای جداگانه داشت در نتیجه افراد بیشتری دیده میشوند، تشویق میشوند و این موضوع برای فعالان این حوزه جذابتر و انگیزهبخشتر است.
وی با تاکید بر اینکه داوری در شکل ادغام صدابرداری و صداگذاری درست پیش نمیرود، توضیح داد: اگر تفکیک انجام شود، داوران صداگذاری میتوانند درباره فضاسازی، طراحی صدا و کیفیت میکس نظر بدهند و داوران صدابرداری نیز به شفافیت، تمیزی و کیفیت ضبط صدا توجه کنند. صدابرداری خوب معیارهای مشخصی دارد از جمله صدای شفاف و تمیز، نبود آلودگی صوتی، پرسپکتیو درست، جنس مناسب صدا و نبود دیستروشن بهویژه در پلانهای پیچیده، فضاهای خارجی و شرایط شلوغ، توانایی ضبط صدای مطلوب یک امتیاز مهم در صدابرداری محسوب میشود. در صداگذاری نیز معیارهایی مانند فضاسازی، ساخت بکگراند صوتی، ایجاد حس متناسب با جغرافیا و فضای فیلم، استفاده درست از صداهای خارج از قاب، مفهومسازی صوتی و در نهایت میکس تمیز و دقیق اهمیت دارد؛ میکسی که در آن دیالوگها واضح باشند، موسیقی بهاندازه استفاده شود و لِول صداها متعادل باشد.
این طراح صدای سینما تاکید کرد: این معیارها شاید در بیان ساده به نظر برسند، اما در عمل بسیار گستردهاند و درک دقیق آنها نیازمند تجربه و زمان است. داوران، بهویژه آنهایی که سابقه فنی یا کارگردانی دارند، به مرور با این ظرافتها آشنا میشوند. اینها پیشنهاد و جمعبندی من است؛ موضوعی که پرداختن کامل به آن، قطعاً بیش از چند دقیقه زمان میطلبد.
انتقاد بهروز شهامت از داوری بخش صدا در جشنواره فیلم فجر
بهروز شهامت صدابردار باسابقه سینما که صدابرداری و صداگذاری آثار سینمایی چون «بوی پیراهن یوسف»، «حماسه مجنون»، «بدوک»، «عقل سرخ» و «کار کثیف» را برعهده داشته است، در گفتگو با خبرنگار مهر، ضمن تأکید بر لزوم تفکیک قانونی میان صنف صدابرداران و صداگذاران در جوایز سینمایی کشور، توضیح داد: نداشتن شناخت دقیق تفاوت این ۲ شاخه در داوری جشنوارههای فیلم، گاه موجب دلخوری و بیعدالتی در اهدای جوایز شده است. انجمن صدای خانه سینما درصدد است تا بهصورت قانونی، تفکیکی دقیق میان ۲ صنف صدابردار و صداگذار ایجاد کند. این ۲ رشته با وجود ارتباط نزدیک، از نظر فنی و هنری کاملاً متفاوت هستند. بارها در جشنوارهها شاهد بودهایم که حق یک گروه از هنرمندان ادا نشده، زیرا جایزهای که باید برای طراحی صدا در نظر گرفته میشد، به اشتباه به صدابرداری تعلق گرفته است. در واقع باید هنگام داوری جوایز، تفاوت میان صدابرداری و صداگذاری روشن باشد. فیلمی ممکن است از نظر فضای صوتی و طراحی صدا کار فوقالعادهای انجام داده باشد و داوران به اشتباه تنها بخش صدابرداری را ببینند.
این عضو انجمن صدای سینمای ایران معتقد است که برای رفع چنین مشکلاتی، تفکیک صنفها در جشنوارهها و رقابتهای سینمایی ضروری است. وی با تاکید بر لزوم تفکیک جایزههای صدا در جشنواره فیلم فجر که مهمترین رویداد سینمایی کشور محسوب میشود، گفت: در جشنواره فیلم فجر و سایر رویدادهای مشابه اگر فقط یک جایزه کلی برای «بهترین صدا» در نظر گرفته شود، دوباره همان مشکل تکرار خواهد شد. بهتر است برای هر فیلم، جایزهای جداگانه برای صدابرداری و جایزهای مستقل برای صداگذاری اختصاص پیدا کند.
به گفته شهامت، معیار درست سنجش، کیفیت و کوالیتی صدای فیلم است؛ بهویژه رعایت پرسپکتیو صوتی، تناسب افکتها و زیباییشناسی صدا در هماهنگی با روایت تصویری. وقتی فیلمی افکتهای مناسب، تفکیک دقیق باندهای صوتی در سیستم سوراند (چپ، راست، مرکز و عقب) و عمق صدای درست داشته باشد، یعنی صداگذار با دقت و مرارت فراوان کار کرده است. این ویژگیها باید برای داوران روشن و قابل سنجش باشد. چینش بحث داوری فیلمها بهویژه در جشنواره فیلم فجر، یک کار تخصصی نیست و نمیتوان گفت که بخشهای خاص به ویژه بحث فنی به صورت کاملاً حرفهای داوری میشوند؛ به همین دلیل هیچ وقت نمیتوان پیش بینی درستی از موفقیت یک فیلم در جشنواره فیلم فجر داشت اما امیدوارم توجه به تفاوتهای میان صدابرداری و صداگذاری در جشنوارهها جدیتر شود، زیرا هر ۲ بخش در کیفیت نهایی فیلم مؤثرند اما ماهیت متفاوت دارند، چراکه یکی تکنیکی است، دیگری هنری. تفکیک این ۲ نهتنها موجب عدالت در داوری و اهدای جوایز میشود، بلکه شأن حرفهای هر ۲ گروه از هنرمندان سینما را پاس میدارد.
نجاتی: داوری مشترک صدابرداری و صداگذاری اجحاف در حق متخصصان است
مجید نجاتی صدابردار سینما نیز در گفتگو با خبرنگار مهر با انتقاد از ادغام ۲ بخش صدابرداری و صداگذاری در جشنواره فیلم فجر، این تصمیم را ناعادلانه و غیراصولی دانست و تأکید کرد که هر یک از این ۲ حوزه نیازمند ارزیابی تخصصی و مجزا هستند.
وی در توضیح دیدگاه خود گفت: ادغام جایزه صدابرداری و صداگذاری تصمیم درستی نیست، چرا که ممکن است فیلمی اصلاً صدابرداری قابلتوجهی نداشته باشد اما صداگذار آن با خلاقیت و دقت، اثری درخشان خلق کرده باشد. یا برعکس، فیلمی صدابرداری بسیار دشواری پشت سر گذاشته باشد ولی در مرحله صداگذاری کار خاصی انجام نشده باشد. در چنین شرایطی، یک داوری واحد نمیتواند بهدرستی میان این ۲ تخصص تفاوت قائل شود.
این صدابردار با اشاره به اهمیت نقش صداگذاری در سینما تاکید کرد: در ایران و حتی در خارج از کشور، صداگذاری معمولاً بخش پررنگتری در داوریها دارد، زیرا دخل و تصرف بیشتری در نتیجه نهایی دارد. اما این مسئله دلیل نمیشود که صدابرداری نادیده گرفته شود.
نجاتی عنوان کرد: سالها پیش باید برای این موضوع فکری میشد. اگر داوران نمیتوانند میان صدابرداری و صداگذاری تفکیک قائل شوند، بهتر است این بخش تخصصیتر و با حضور کارشناسان ویژه داوری شود تا عدالت در قضاوت رعایت شود.
وی با اشاره به نمونههایی از جشنوارههای داخلی توضیح داد: در جشنواره فیلم فجر یا جشنواره فیلم کوتاه تهران گاهی دیده میشود که جوایز صدا فقط به فیلمهایی میرسد که در مجموع فیلمهای خوبی هستند، نه لزوماً بهدلیل کیفیت فنی صدا. یعنی وقتی فیلمی، بهترین فیلم جشنواره فیلم کوتاه تهران میشود، لزوماً به آن معنا نیست که صدابرداری یا صداگذاری آن هم بهترین است.
نجاتی در پایان با تاکید بر اعلام معیارهای داوری جوایز مربوط به صدا در سینما، گفت: باید مشخص شود معیار داوری جوایز صدا چیست؛ سختی کار، کیفیت اجرا یا صرفاً محبوبیت فیلم؟ تا زمانی که مبنای روشنی برای این داوریها وجود نداشته باشد، جایزه دادن به یک فیلم در این بخشها ممکن است نوعی اجحاف در حق دیگر متخصصان باشد. شفافسازی در این زمینه ضروری است.
نظر شما