خبرگزاری مهر، گروه استانها: قیام مردم قوچان در ۳۰ دی ۱۳۵۷، یکی از نقاط عطف مهم در مسیر پیروزی انقلاب اسلامی در خراسان بزرگ محسوب میشود؛ بهگونهای که این روز اکنون به نام «روز قوچان» نامگذاری شده است. این حماسه نه یک رویداد منفرد، بلکه اوج یک مبارزه مستمر و زنجیرهای بود که از تیرماه همان سال و با تشییع باشکوه شهید کافی آغاز شد و در آن، مردم شهر به طور میانگین هر ماه یک بار با برگزاری اعتراضات و قیامهای مکرر، اراده خود را علیه حکومت پهلوی به نمایش گذاشتند.
هسته مرکزی قیام ۳۰ دی، تجمع گسترده در مسجد جامع برای پایین کشیدن مجسمه شاه از میدان مرکزی شهر بود. این اقدام، نمادی آشکار از نفی کامل سلطنت بود که با هوشیاری ساواک مواجه شد. تلاشهای سهروزه انقلابیون (۲۷، ۲۸ و ۲۹ دی) برای تحقق این هدف، با مقاومت نیروهای امنیتی و بسته شدن درهای مسجد، به درگیری خونین در روز موعود انجامید و نشان داد که عزم مردم برای تغییر، با هر تهدیدی قابل خاموش شدن نیست.
متأسفانه تلاش انقلابیون برای تحقق هدفشان با واکنش شدید نیروهای پهلوی مواجه شد که منجر به تیراندازی مستقیم به سمت نگهبانان پشت بام مسجد گردید. در این تیراندازی، دو جوان مبارز، محمدحسین کریمی (که در حال عکسبرداری بود) و علی غلامیان به شهادت رسیدند و حاج هادی قربانی نیز مجروح شد. شهادت این دو نفر، عمق تعهد و پایبندی مردم قوچان به آرمانهای انقلابی را در برابر اختناق شدید امنیتی ساواک نشان داد.
قدرت و نفوذ این قیام، ناشی از اتحاد آگاهانه و اندیشه ریشهدار مردم فراتر از تفاوتهای نژادی بود که زیر پرچم رهبری روحانیت، به ویژه در سایه فداکاریهایی مانند مقاومت آیتالله بلاغی در برابر جشنهای شاهنشاهی، شکل گرفت. گزارش ساواک نیز مبنی بر اینکه اگر این روند ادامه یابد، اثری از حکومت شاه در قوچان باقی نخواهد ماند، عمق نفوذ این جنبش متحد را تأیید میکند.
قیام ۳۰ دی قوچان، در کنار قیام تربت حیدریه، به عنوان یکی از دو آغازگر اصلی جریان انقلاب در استان خراسان در سال ۱۳۵۷ شناخته میشود. این شهر با وجود پایگاه سنگین امنیتی ساواک، شجاعت بینظیری از خود نشان داد؛ از جمله آتش زدن کارخانه تأمینکننده شراب درباری و تحصن دستهجمعی علما در برابر جشنهای ۲۵۰۰ ساله، که همگی زمینهساز پیروزی نهایی ۲۲ بهمن در سطح ملی بودند.
از شهادت دو مبارز تا خیزش
علیرضا هراتی مطلق، امام جمعه قوچان در گفتگو با خبرنگار مهر ضمن تبریک «روز قوچان» که به مناسبت قیام ۳۰ دی ۱۳۵۷ نامگذاری شده، جزئیات تاریخی مبارزات مردم شهر را شرح داد؛ از جمله تجمع برای پایین کشیدن مجسمه شاه، شهادت محمدحسین کریمی و علی غلامیان و شش قیام مهم دیگر مردم قوچان از ۳۰ تیر تا ۳۰ دی همان سال، که نشان از جوشش مستمر انقلابی داشت.
امام جمعه شهرستان قوچان گفت: در روز سی دی یک هزار و سیصد و پنجاه و هفت مردم شهید پرور شهرستان قوچان در مسجد جامع این شهر تجمع کرده بودند برای یک حرکت بزرگ و آن هم پایین کشیدن مجسمه شاه خائن از وسط میدان بود.
وی افزود: ساواک موضوع را مطلع شد و مسجد را قفل کرد. انقلابیون که بالای پشت بامها نگهبانی میدادند تا حادثه مسجد جامع کرمان تکرار نشود اما هدف تیراندازی قرار گرفتند.
هراتی مطلق گفت: دژخیمان پهلوی محمدحسین کریمی که یکی از جوانان مبارز بود و بر روی پشت بام مدرسه نگهبانی میداد و عکس برداری میکرد به به شهادت رساندن و از جانب شرق مسجد هم علی غلامیان به شهادت رسید و حاج هادی قربانی هم جانباز ۳۰ دی که گلوله به پای ایشان خورد.
امام جمعه قوچان گفت: این حرکت مردم شریف شهرستان قوچان در تاریخ ماندگار شد و علاوه بر این قیامی که در سی دی داشتند، شش قیام هم قبل از سی دی داشتند؛ از سی تیر یک هزار و سیصد و پنجاه و هفت که مرحوم کافی در جاده قوچان به شهادت رسید و تشییع باشکوهی انجام دادند تا ۳۰ دی یک هزار و سیصد و پنجاه و هفت به طور میانگین ما هر ماه یک قیام داشتیم. مثلاً چهلم شهدای هفده شهریور که در همین مسجد جامع با حضور هزاران نفر برگزار شد یا مراسم هفتم شهید منوچهر رزاقی و تحصن دبیرستان امیرکبیر در اعتراض به دولت؛ اینها اقدامات و قیامهایی بود که مردم قوچان انجام دادند.
وی افزود: ما در سال یک هزار و چهارصد در شورای فرهنگی شهرستان قوچان مصوب کردیم این روز به عنوان روز قوچان نامگذاری شود تا استعدادها و مفاخر قوچانی و موقعیت جغرافیایی معرفی بشود.
هراتی مطلق گفت: کتاب «چله کلون» که حاوی برنامههای انقلاب و مبارزات انقلابی مردم شهرستان قوچان است، با اسناد ساواک مرکز اسناد انقلاب اسلامی مستند شد و استقبال بسیار خوبی از آن شد. نام کتاب برگرفته از چله زمستانی است که آن روز بزرگ و تاریخ ساز اتفاق افتاد و من این روز را به همه مردم قوچان تبریک عرض میکنم.
امام جمعه قوچان گفت: آنچه در این کتاب به نگارش درآمده است همه بر اساس اسناد انقلاب اسلامی بوده است. یکی از خاطرهها مربوط به همین تجمع در مسجد جامع بود که انقلابیون تصمیم گرفته بودند بعد از فرار شاه مجسمه او را پایین بیاورند. در ۲۷ دی ماه تشکیلات انقلابی که در راس آن ها شهید حاج محمد کریمی بود تصمیم گرفتند مجسمه را پایین بیاورند، اما نفوذی در ساواک گزارش داده بود و ارتش شاهنشاهی مستقر شده بود و با تیر هوایی آنها برگشتند. مجدداً در ۲۸ دی ماه تلاش کردند اما باز هم ساواک مانع شد. تصمیم گرفتند در روز ۲۹ دی با حضور در هیئات مذهبی و دعوت از مردم، همراه با مردم مجسمه را پایین بیاورند که درهای مسجد بسته شده بود و دو نفر از انقلابیون در آنجا به شهادت رسیدند.
وی گفت: اقدامات دیگری هم در شهرستان قوچان توسط انقلابیون انجام شده بود؛ مثلاً یکی از آن اقدامات به آتش کشیدن کارخانه نوشابه سازی «شادش» که شراب دربار از آنجا تامین میشد بود که دو سه بار تصمیم گرفتند آن کارخانه را به آتش بکشند اما آتش نشانی زودتر آمد و خاموش کرد. در بحث جشنهای دو هزار و پانصد ساله شاهنشاهی از علمای قوچان دعوت شده بود که شرکت کنند اما علما دسته جمعی شرکت نکردند و مشت محکمی به دهان نیروهای شاهنشاهی زدند. همچنین روزی که شاه خائن ترور شده بود، در برنامه شکرگزاری، مرحوم آیت الله بلاغی را از منزل با وسیله ای برای بردن به مشهد آماده کرده بودند، ایشان با حرکت قاطع از حضور شما که با قوت از این امر امتناع کرده بود و نرفته بود در برنامه شکرگزاری زیر پرچم برای وجود شاه خبیث، امتناع کرد. این ها اقداماتی بود که مردم قوچان در طی این سالها انجام دادند. یا حضور مشهدیها را ما در قوچان داریم که برای هفتم شهید منوچهر رزاقی حدودا سه هزار نفر از مشهدیها آمدند قوچان و دو هزار نفر هم مردم قوچان بودند و یک جمعیت پنج هزار نفری شکل گرفت که ساواک گزارش میدهد اگر به همین صورت وضع ادامه پیدا کند در قوچان خبری از حکومت شاهنشاهی نیست.
تحلیلی تاریخی از اتحاد، اراده جمعی و قیام تاریخی
در ادامه حجت الاسلام محمد علی لطفی یزدی، کارشناس تاریخ در گفتگو با خبرنگار مهر در ارزیابی رویدادهای تاریخی، به حرکت جمعی و حماسه ای که مردم قوچان در سال ۱۳۵۷ و در روز ۳۰دی ماه ایجاد کردند، اشاره کرد.
کارشناس تاریخ در ادامه بیان کرد: این حرکت، در مقیاس کل ایران، یک رویداد جمعی مهم محسوب میشود و شهرهایی مانند تهران و مشهد نیز در آن نقش داشتند. قوچان با تشخیص به موقع و هوشیاری در آن روز، از این جنبش عقب نماند.
وی گفت: قبل از ۳۰دی ماه، تشییع پیکر مرحوم کافی، زمینه را برای ابراز اراده مردم علیه حکومت ستمشاهی فراهم کرده بود.
لطفی یزدی بیان کرد: وقتی ارادهها در کنار هم قرار میگیرند، حرکتهای جمعی با نفوذ و اثر ایجاد میکنند.
کارشناس تاریخ با استناد به رهنمودهای رهبر معظم انقلاب، بهویژه بر اهمیت اتحاد و حساب شده برخورد با هیجانات افزود: اتحاد در این قیام، برخاسته از یک فکر، اراده و اندیشه ریشهدار بود و به همین دلیل، ماندگار شد.
وی گفت: این اتحاد، فراتر از تفاوتهای نژادی، رنگ و زبان بود و همه را در یک مسیر قرار داد.
لطفی یزدی گفت: این قیام، صرفاً یک ابراز هیجان نبود، بلکه یک انگیزه خاص داشت. روز ۳۰ دی ماه به دلیل همین انگیزه و اراده جمعی، ماندگار شد، ماندگاری حرکت قوچان، ناشی از جمع شدن یک اراده جمعی به یک تفکر واحد و اصیل بود که نفوذ و تاثیر خود را به نمایش گذاشت.
کارشناس تاریخ به شهادت دو شهید از قوچان اشاره کرد و گفت: این شهر، ۱۶۰ شهید را در راه انقلاب اسلامی تقدیم کرده است.
وی جزئیات وضعیت شهدا، از جمله جراحات سنگین و نحوه شهادت آنها، تاکید کرد: این شهادتها نشاندهنده عمق اراده و تعهد مردم قوچان به انقلاب اسلامی بود.
قیام سیام دی ماه قوچان؛ جرقه انقلاب اسلامی در خراسان
سید محمود بدیعی، مسئول کانون مرکزی بسیج حقوقدانان و فعال فرهنگی در خراسان در گفتگو با خبرنگار مهر از نقش محوری قیام مردم قوچان در ۳۰ دی ماه ۱۳۵۷ به عنوان یکی از دو آغازگر اصلی انقلاب در خراسان پرده برداشت و بر رشادت مردم با وجود پایگاه سنگین ساواک تأکید کرد. این حرکت با رهبری روحانیت و پس از تشییع پیکر شهید کافی در ۳۰ تیر ۵۷اغاز و با تقدیم دو شهید در ۳۰ دی ماه به نقطه اوج خود رسیدوراه را برای پیروزی ۲۲ بهمن هموار ساخت.
مسئول کانون مرکزی بسیج حقوقدانان و فعال فرهنگی در خراسان در تشریح وقایع منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی در استان خراسان، به اهمیت ویژهی قیام مردم قوچان در تاریخ ۳۰ دی ماه ۱۳۵۷ اشاره کرد که اکنون به نام «روز شهرستان قوچان» نامگذاری شده است.
وی گفت: گسترش انقلاب در خراسان در سال ۱۳۵۷ بر دو قیام مهم تربت حیدریه و قوچان متکی بود که آغازگر جریان انقلاب در آن سال به شمار میروند.
بدیعی افزود: مردم قوچان علیرغم آنکه این شهر به دلیل مرکزیت پایگاه ساواک از فضای امنیتی و اختناقی شدیدی برخوردار بود، نترسیدند و در ۳۰ دی ماه حرکتی را رقم زدند که به تقدیم دو شهید محمدحسین کریمی (جوان ۲۴ ساله تازه داماد) و علی غلامیان انجامید.
مسئول کانون مرکزی بسیج حقوقدانان و فعال فرهنگی در خراسان افزود: آغازگر اصلی این حرکت بزرگ که در نهایت به انقلاب ۵۷ ختم شد، مراسم تشییع پیکر شهید کافی مقابل حوزه علمیه قوچان در ۳۰ تیر ماه ۱۳۵۷ که در مسیر قوچان به چناران در صانحه تصادف ساختگی به شهادت رسیده بود دانسته میشود.
وی نقش روحانیت، به ویژه آیتالله شیخ ذبیحالله قوچانی، را در رهبری مردم و دعوت از علمای بزرگ برای استارت جریان انقلابی محوری خواند و افزود: شهیدان کریمی و غلامیان در مسجد عوَضیه (جامع قوچان) آغازگر مقاومت بودند و اجازه ندادند دستگاه امنیتی رژیم پهلوی وارد مسجد شود و با این اقدام، شجره طیبه انقلاب اسلامی را رقم زدند.
بدیعی گفت: خاطره دلاوری و غیرت مردم قوچان در مبارزه شجاعانه برای انقلاب، در تاریخ ثبت شده است و نام و یاد شهدای ۳۰ دی ماه ۱۳۵۷ همواره در خاطره مردم خراسان زنده خواهد ماند. قیام قوچان با رهبری روحانیت و نقش اساسی مردم، منشأ حرکتی بود که به انقلاب ۲۲ بهمن انجامید.
تجلی اتحاد مردمی در ۳۰ دی ۱۳۵۷
ماندگاری قیام قوچان، صرفاً ناشی از ابراز هیجان نبوده، بلکه برخاسته از جمع شدن ارادههای متعدد حول یک تفکر واحد و اصیل بود. این اراده جمعی، که توسط رهبران دینی هدایت میشد، توانست تأثیری فراتر از مرزهای محلی ایجاد کرده و الگویی از مقاومت حسابشده را در سطح استان ارائه دهد.
شهادت ۱۶۰ شهید قوچان در راه انقلاب اسلامی و بهطور خاص دو شهید ۳۰ دی، گواه عمق تعهد و هزینهای است که مردم این منطقه برای استقرار نظام جدید پرداختند. این شهادتها نه تنها واکنشی به سرکوب بود، بلکه بذری برای تداوم مبارزه در دل جامعه کاشت و موجب شد که دستگاه امنیتی نتواند به اهداف خود دست یابد.
قیام قوچان را میتوان یکی از حلقه حیاتی زنجیرهای دانست که در سطح ملی، نقاط مختلف کشور را به هم متصل کرد و با وجود تهدیدات شدید امنیتی و تلاشهای مکرر برای سرکوب، نشان داد که تشخیص به موقع و هوشیاری جمعی میتواند مسیر تاریخ را تغییر دهد و زمینهساز پیروزی نهایی انقلاب در بهمن ۵۷ شود.
نظر شما