خبرگزاری مهر، گروه استانها - کوروش دیباج: گنبد نظامالملک مسجد جامع عتیق اصفهان، یکی از کهنترین و شاخصترین سازههای گنبدی جهان اسلام، این روزها نه با فروپاشی ناگهانی، بلکه با تهدیدی خزنده، خاموش و تدریجی مواجه است؛ رطوبت. تهدیدی که به گفته کارشناسان میراث فرهنگی، اگرچه در کوتاهمدت ممکن است به فروریزش آنی منجر نشود، اما در صورت تداوم، میتواند بنیان سازهای هزارساله را دچار اختلالات جبرانناپذیر کند.
نشست اخیر رخداده در گذر پشتی گنبد نظامالملک، شکستگی شبکه فرسوده آب و فاضلاب، پرشدن چاههای جذبی، تخریب کانالهای دفع رطوبت و بروز ترک در بخشهایی از شبستان غربی، همگی نشانههایی از بحرانی عمیقتر هستند؛ بحرانی که تنها با نگاه مقطعی یا رفع یک ترکیدگی لوله پایان نمییابد.
در همین زمینه، چهار چهره شاخص حوزه میراث فرهنگی، مرمت و معماری ایران در گفتوگوهایی هشدارآمیز، ابعاد پنهان این تهدید را تشریح کردهاند؛ گفتوگوهایی که مجموع آنها تصویری روشن از یک واقعیت نگرانکننده ارائه میدهد:گنبد نظامالملک، اگرچه هنوز ایستاده، اما در برابر تداوم رطوبت، فرونشست و سوءمدیریت زیرساختی، آسیبپذیر است.
گنبدی که وزن تاریخ را بر دوش خاک میگذارد
محمدمهدی کلانتری، دبیر پویش ملی نجات بناها، محوطهها و بافتهای تاریخی ایران در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به تجربههای میدانی خود در بناهای تاریخی کشور، تأکید میکند: خطر اصلی نه در «ترکیدگی یک لوله»، بلکه در حجم رطوبت آزادشده و مدتزمان نفوذ آن به لایههای خاک زیر بنا نهفته است.
به گفته او، رطوبت زمانی به تهدیدی جدی تبدیل میشود که بدون دیدهشدن، در خاک نفوذ کند و بهتدریج ظرفیت باربری زمین را کاهش دهد.
دبیر پویش ملی نجات بناها، محوطهها و بافتهای تاریخی ایران در ادامه تاکید میکند: گنبد نظامالملک، سازهای سبک نیست؛ وزن متمرکز آن از طریق پایهها به زمین منتقل میشود و اگر خاک زیر این پایهها به دلیل اشباعشدن از رطوبت دچار کاهش مقاومت شود، خطر فرونشست تدریجی بهوجود میآید.
کلانتری با اشاره به نمونههای مشابه در بناهای تاریخی دیگر میگوید: تجربه نشان داده که آب میتواند ماهها و حتی سالها در لایههای خاک نفوذ کند، بدون آنکه نشانهای سطحی بروز دهد. اما زمانی که رطوبت به جدارهها میرسد، در واقع بحران مدتهاست آغاز شده است.
او تأکید میکند که حتی اگر ترکیدگی لوله در بازهای کوتاه رخ داده باشد، باز هم نمیتوان بدون بررسی دقیق ژئوتکنیک، عمق نفوذ رطوبت و وضعیت خاک، خطر را منتفی دانست.
از نگاه این کنشگر میراث، رطوبت، عامل شلشدن خاک و آغاز زنجیرهای از نشستهای تدریجی است که در نهایت میتواند سازهای سنگین مانند گنبد نظام الملک را دچار اختلال سازهای و حتی فروریزش کند.
رطوبت؛ دشمن خاموش معماری آجری هزارساله
علیرضا جعفریزند، باستانشناس و کنشگر میراث فرهنگی در گفتوگو با خبرنگار مهر با تأکید بر جایگاه یگانه گنبد نظامالملک در تاریخ معماری ایران، میگوید: این گنبد نخستین نمونه موفق گذار از مسجد ستوندار به مسجد گنبددار در ایران است و از حیث فنی، سازهای کمنظیر محسوب میشود.
با این حال، جعفریزند هشدار میدهد: هیچ بنای آجری، حتی مستحکمترین آنها، در برابر رطوبت مصون نیست. او یادآور میشود که معماری سلجوقی اگرچه از نظر ایستایی و فونداسیون بسیار قدرتمند است، اما مصالح آن،آجر و ملات است که در برابر چرخههای مکرر تر و خشکشدن، بهتدریج دچار افت مقاومت میشوند.
به گفته این باستانشناس، رطوبت نهتنها به بدنه بنا آسیب میزند، بلکه به مرور زمان باعث تضعیف ملاتها، تغییر رفتار سازه و افزایش آسیبپذیری در برابر نیروهای جانبی میشود.
جعفریزند همچنین به عوامل همزمان دیگری مانند فرونشست عمومی زمین در اصفهان و عبور تونل مترو در مجاورت مسجد جامع اشاره میکند و میگوید: این مجموعه فشارها، ضرورت پایش دائمی را دوچندان میکند.
او با انتقاد از نبود سامانههای دقیق پایش ترک و نشست در مسجد جامع اصفهان میگوید: در بنایی با این درجه از اهمیت جهانی، حتی ترکهای میلیمتری نیز باید بهصورت مستمر اندازهگیری و تحلیل شوند، چرا که بیتوجهی به نشانههای کوچک، زمینهساز بحرانهای بزرگ همچون فروریزش گنبد ارزشمند نظامالملک خواهد شد.
آیا رطوبت میتواند گنبدی چنین مستحکم را فرو بریزد؟
شهریار ناسخیان، مدیر گروه مرمت دانشگاه هنر اصفهان، نگاه تحلیلیتری به مسئله دارد. او در گفتوگو با خبرنگار مهر با تأکید بر اینکه رطوبت بهتنهایی و در کوتاهمدت معمولاً منجر به فروریزش ناگهانی گنبدی مانند نظامالملک نمیشود، میگوید خطر اصلی در ترکیب رطوبت با سایر عوامل نهفته است.
به گفته ناسخیان، سازههای سنتی آجری در طول قرنها همواره با درجاتی از رطوبت مواجه بودهاند، اما زمانی این رطوبت به تهدید تبدیل میشود که با فرونشست، بارگذاری نامناسب اطراف بنا، تغییر تراز گذرها و ضعف در زیرساختهای شهری همراه شود.
او تأکید میکند: ترکها و شکافهای مشاهدهشده، لزوماً به معنای تهدید فوری فروریزش نیستند، اما بیتردید زنگ خطر محسوب میشوند و نیازمند بررسی تخصصی هستند. از نگاه این استاد دانشگاه، مدیریت بحران در چنین مواردی نه از سر اغراق، بلکه برای پیشگیری از تشدید آسیبها ضروری است.
ناسخیان بر یک اصل کلیدی تأکید دارد: بناهای ثبت جهانی همچون مسجد جامع عتیق اصفهان باید شبانهروزی رصد شوند. حتی تغییرات میلیمتری در چنین سازههایی اهمیت دارد و هرگونه سهلانگاری، میتواند پیامدهای جبرانناپذیری بهدنبال داشته باشد.
وقتی رفتار خاک تغییر میکند؛ آغاز بحران سازهای
اسکندر مختاری طالقانی، عضو شورای عالی نظارت حفظ و مرمت میراث فرهنگی کشور، در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به بروز رطوبت در محدوده پشت گذر گنبد نظامالملک مسجد جامع عتیق اصفهان تأکید میکند: مسئله اصلی، صرفاً ترکیدگی یک لوله یا یک حادثه مقطعی نیست، بلکه پیامدهای سازهای رطوبت بر بنایی است که بیش از هزار سال در تعادل کامل با بستر خود ایستاده است. به گفته او، در مواجهه با چنین سازهای، باید فراتر از علت ظاهری، به تأثیرات عمیق رطوبت بر زمین و سازه اندیشید.
مختاری با تشریح رفتار سازهای گنبدها توضیح میدهد: گنبدها به دلیل پوشش دهانههای وسیع، بار بسیار زیادی را به پایهها منتقل میکنند و این بار، بهصورت متمرکز به زمین وارد میشود. همین ویژگی باعث میشود که هرگونه تغییر در رفتار خاک زیر پایهها، اثر مستقیمی بر تعادل سازه داشته باشد. به گفته او، گنبد نظامالملک بهعنوان یکی از فاخرترین نمونههای معماری جهان، قرنها با این بستر در یک تعادل پایدار زیسته و هر عامل برهمزننده این تعادل، میتواند خطرآفرین باشد.
این کارشناس ارشد مرمت، رطوبت را عامل اصلی تغییر رفتار خاک میداند و تصریح میکند: مشکل زمانی جدی میشود که این تغییر رفتار، متوازن نباشد. اگر رطوبت بهصورت یکنواخت در کل بستر پخش شود، سازه ممکن است با تغییرات آرام و تدریجی مواجه شود، اما اگر بخشی از زیرساخت دچار اشباع و بخش دیگر خشک بماند، گسست رفتاری در خاک ایجاد میشود؛ وضعیتی که از نظر مهندسی، یکی از خطرناکترین سناریوها برای بناهای تاریخی محسوب میشود.
مختاری تأکید میکند: حتی بناهایی که با بالاترین توان فنی و اقتصادی زمان خود ساخته شدهاند، در برابر فشارهای غیرمتوازن آسیبپذیر هستند. به گفته او، گنبد نظامالملک و گنبد تاجالملک، فخر معماری جهاناند، اما این عظمت تاریخی به معنای مصونیت مطلق نیست. در صورت تداوم تغییر رفتار خاک، حتی چنین سازههای همگن و قدرتمندی نیز ممکن است دچار آسیبهای جدی شوند.
او در پاسخ به این پرسش که آیا رطوبت میتواند به فروریزش گنبدی به این استحکام منجر شود، صراحتاً میگوید: این امر کاملاً امکانپذیر است.
مختاری در ادامه توضیح میدهد: زمانی که بخشی از بستر زیر سازه، در اثر رطوبت تعادل خود را از دست میدهد، ساختمان نیز تعادل تاریخیاش را از دست خواهد داد و این آغاز یک فرآیند خطرناک است، نه یک رویداد ناگهانی.
به گفته این عضو شورای عالی نظارت، رطوبت از دو مسیر اصلی به سازه آسیب میزند. نخست، افزایش رطوبت خاک که موجب انتقال رطوبت به بدنه بنا میشود؛ در این حالت، ملاتها دچار فرآیندهای شیمیایی و فیزیکی میشوند، منبسط شده و بهتدریج مقاومت خود را از دست میدهند. چرخههای مکرر تر و خشک شدن، باعث افت مقاومت ملاتها و در نهایت کاهش مقاومت کلی سازه میشود.
مسیر دوم آسیب، به گفته مختاری، آبشستگی و خالیشدن بستر زیر ساختمان یا بخشهای مجاور آن است. این پدیده میتواند باعث ایجاد فضاهای خالی، شستهشدن خاکهای همجوار و قرار گرفتن بنا در مجاورت گودیهای ناخواسته شود. در چنین شرایطی، خاک زیر سازه شروع به لغزش میکند و با وقوع لغزش، احتمال فروریزش بهصورت جدی مطرح میشود؛ خطری که در بسیاری از بناهای تاریخی جهان سابقه داشته است.
مختاری در بخش پایانی سخنان خود، با انتقاد شدید از مدیریت چندپاره پیرامون مسجد جامع اصفهان، هشدار میدهد: رطوبت، در کوتاهمدت بنا را غیرقابل بهرهبرداری و در بلندمدت، مستعد فروریزش میکند.
او تأکید میکند: با سازهای هزارساله نمیتوان شوخی کرد و برخوردهای انکاری یا سادهسازی خطر، نادیدهگرفتن تجربه و دانش مرمت است. به اگر چنین بنایی در هر کشور دیگری قرار داشت، با حساسیتی چندین برابر از آن حفاظت میشد و بیتوجهی امروز، میتواند فردا به فاجعهای غیرقابل جبران تبدیل شود.
هشدار نهایی؛ زمان از دست میرود
آنچه از مجموع این اظهارات برمیآید، نه پیشبینی فروریزش فوری، بلکه هشداری جدی درباره آیندهای قابل پیشبینی است. گنبد نظامالملک، این شاهکار معماری رازی، اگرچه هنوز استوار ایستاده، اما تداوم رطوبت، فرسودگی زیرساختها و نبود پایش دقیق، میتواند آن را در مسیر بحرانی قرار دهد که بازگشت از آن ممکن نباشد.
کارشناسان تأکید دارند که امروز، زمان اقدام پیشگیرانه است؛ نه فردا، اصلاح کامل شبکههای آب و فاضلاب، بازنگری در تراز گذرها، پایش مستمر سازه و ایجاد مدیریت یکپارچه، حداقل اقداماتی است که میتواند از تبدیل این هشدار به یک فاجعه تاریخی جلوگیری کند.
و در پایان گنبد نظامالملک، تنها یک سازه آجری نیست؛ حافظه هزارساله معماری ایران است. و حافظه، اگر ترک بردارد، دیگر بهسادگی ترمیم نخواهد شد.
نظر شما