پایداری شبکه بانکی ایران در جنگ رمضان و آزمونی سخت برای مدیریت اقتصادی

به گزارش خبرگزاری مهر، شبکه بانکی هر کشور یکی از مهم ترین ستون های ثبات اقتصادی و اجتماعی محسوب می شود و در شرایط بحران های امنیتی و جنگی نقش آن حتی برجسته تر می شود زیرا بخش قابل توجهی از فعالیت های روزمره مردم و بنگاه های اقتصادی به گردش مالی و دسترسی به خدمات بانکی وابسته است از پرداخت حقوق و انجام معاملات گرفته تا تامین مالی فعالیت های تولیدی و خدماتی به همین دلیل تجربه بسیاری از کشورها نشان می دهد که در زمان جنگ شبکه بانکی یکی از نخستین بخش هایی است که در معرض فشار قرار می گیرد زیرا هرگونه اختلال در آن می تواند به سرعت به بحران اقتصادی و اجتماعی تبدیل شود

در جنگ رمضان که از نهم اسفند آغاز شد نیز یکی از اصلی ترین پرسش ها در افکار عمومی این بود که آیا شبکه بانکی کشور قادر خواهد بود در شرایط تهدیدهای نظامی و سایبری خدمات مالی را ادامه دهد یا نه این نگرانی بی دلیل نبود زیرا در بسیاری از نمونه های تاریخی حمله به زیرساخت های مالی و بانکی یکی از ابزارهای اصلی جنگ های مدرن به شمار می رود با این حال آنچه در ایران رخ داد نشان داد که مجموعه ای از تصمیم ها و هماهنگی های مدیریتی توانست از بروز اختلال گسترده در این بخش جلوگیری کند

در روزهای نخست جنگ وزارت امور اقتصادی و دارایی با تشکیل یک اتاق عملیات ویژه تلاش کرد نظارت مستمر بر وضعیت بانک ها بیمه ها و سایر نهادهای مالی را در دستور کار قرار دهد این اتاق عملیات به نوعی مرکز فرماندهی مدیریت بحران مالی کشور در آن مقطع محسوب می شد و وظیفه داشت گزارش های روزانه از وضعیت خدمات بانکی دریافت کند و در صورت بروز اختلال تصمیم های لازم را برای رفع مشکلات اتخاذ کند

در همین چارچوب بانک های دولتی و زیرمجموعه وزارت اقتصاد با الگوی فعالیت محدود اما مستمر به کار خود ادامه دادند بر اساس اعلام های رسمی این بانک ها در تهران با حدود پنجاه درصد ظرفیت و در سایر استان های کشور با حدود سی درصد ظرفیت فعال بودند این مدل فعالیت که در شرایط بحران به عنوان حضور حداقلی اما موثر شناخته می شود چند هدف مهم را دنبال می کرد نخست آنکه به مردم اطمینان دهد شبکه بانکی همچنان فعال است و دسترسی به خدمات مالی به طور کامل قطع نشده است دوم آنکه امکان انجام تراکنش های ضروری برای خانوارها و کسب و کارها فراهم بماند و سوم آنکه از شکل گیری هجوم بانکی و افزایش ناگهانی تقاضا برای برداشت نقدی جلوگیری شود

در روزهای جنگ اگرچه برخی شهروندان با محدودیت هایی مانند ازدحام در شعب کشیک یا اختلال های مقطعی در برخی سامانه ها مواجه شدند اما در مجموع چرخه اصلی خدمات بانکی متوقف نشد خودپردازها در بخش زیادی از کشور فعال بودند پرداخت حقوق کارکنان دولت و بسیاری از شرکت ها انجام شد و تراکنش های غیرحضوری از طریق سامانه های الکترونیکی ادامه یافت این وضعیت در مقایسه با برخی تجربه های جنگی در دیگر کشورها که در آنها شبکه بانکی برای مدتی از کار افتاده است نشان می دهد که مدیریت عملیاتی بانک ها در ایران توانسته تا حدی از بروز بحران جلوگیری کند

نقش اتاق عملیات وزارت اقتصاد در این میان اهمیت ویژه ای داشت زیرا هماهنگی میان بانک های مختلف بدون وجود یک مرکز تصمیم گیری مشترک دشوار بود در این اتاق عملیات گزارش هایی از وضعیت شعب میزان فعالیت خودپردازها عملکرد سامانه های پرداخت و نیازهای فوری بنگاه های اقتصادی بررسی می شد و بر اساس این گزارش ها تصمیم های لازم برای حفظ جریان خدمات اتخاذ می شد

وزیر امور اقتصادی و دارایی نیز در گفت وگوهای رسانه ای به این موضوع اشاره کرد که از نخستین روزهای جنگ نظارت مستمر بر زیرمجموعه های این وزارتخانه آغاز شده است و گزارش های روزانه مبنای تصمیم گیری قرار گرفته است او همچنین تاکید کرد برای بنگاه های اقتصادی که در جریان حملات دچار خسارت فیزیکی شده اند تسهیلات ویژه ای در نظر گرفته شده است تا فعالیت آنها به طور کامل متوقف نشود

در کنار مدیریت متمرکز وزارت اقتصاد بانک های مختلف نیز اقدام هایی را برای کاهش فشار مالی بر مردم و فعالان اقتصادی اجرا کردند این اقدام ها در حوزه های مختلفی از جمله تسهیلات خرد خدمات کارت های بانکی افزایش سقف تراکنش ها و تسهیل مقررات مربوط به چک های برگشتی انجام شد

بانک صادرات ایران از جمله بانک هایی بود که در این دوره مجموعه ای از تصمیم های حمایتی را به اجرا گذاشت این بانک تاریخ انقضای سپهرکارت های مشتریان را به مدت سه ماه تمدید کرد تا در شرایط جنگی نیاز به مراجعه حضوری برای تعویض کارت کاهش یابد همچنین سقف برداشت از دستگاه های خودپرداز به پانصد هزار تومان افزایش یافت اقدامی که در شرایط افزایش تقاضا برای پول نقد اهمیت زیادی داشت

از سوی دیگر بانک صادرات جریمه تاخیر در بازپرداخت تسهیلات خرد را برای برخی وام ها از جمله وام ازدواج فرزندآوری و ودیعه مسکن بخشید این تصمیم برای بسیاری از خانوارها به معنای ایجاد یک فرصت تنفس مالی کوتاه مدت بود علاوه بر این سقف خرید اینترنتی با رمز دوم ثابت نیز افزایش یافت تا انجام تراکنش های غیرحضوری آسان تر شود

بانک تجارت نیز در مدیریت شرایط بحران نقش قابل توجهی ایفا کرد این بانک با فعال سازی کمیته پدافند غیرعامل تلاش کرد ریسک های ناشی از تهدیدهای فیزیکی و سایبری را مدیریت کند یکی از اقدام های مهم این بانک پذیرش خدمات پرداخت حقوق حدود هشتصد هزار حقوق بگیر بانک سپه بود اقدامی که نشان دهنده همکاری عملیاتی میان بانک ها در شرایط اضطراری بود

همچنین سامانه پایا که یکی از مهم ترین سامانه های انتقال وجه بین بانکی محسوب می شود در روزهای پایانی سال فعال نگه داشته شد این موضوع از آن جهت اهمیت داشت که در بسیاری از کشورها در شرایط بحران چرخه های تسویه بین بانکی به طور موقت متوقف می شود علاوه بر این بانک تجارت محرومیت های ناشی از چک های برگشتی را برای مدتی تعلیق کرد تا فعالان اقتصادی در شرایط جنگی با محدودیت های شدید مالی مواجه نشوند

در حوزه مسکن نیز بانک مسکن نقشی ویژه در حمایت از خانوارهای آسیب دیده ایفا کرد این بانک تسهیلات قرض الحسنه ای با عنوان ودیعه مسکن موقت جنگ رمضان طراحی کرد که سقف آن بسته به منطقه بین سیصد تا هفتصد میلیون تومان تعیین شد هدف از این تسهیلات کمک به مالکان و مستاجرانی بود که واحدهای مسکونی آنها در جریان حملات آسیب دیده بود

علاوه بر این بانک مسکن دو هزار میلیارد تومان اعتبار داخلی برای اجرای این طرح اختصاص داد و همزمان تلاش کرد پرداخت تسهیلات به پروژه های نهضت ملی مسکن متوقف نشود در همین چارچوب بیش از دو و چهار دهم همت تسهیلات به پیمانکاران این طرح در ایام جنگ پرداخت شد تا فعالیت پروژه های ساختمانی ادامه یابد.

یکی دیگر از ابعاد مهم مدیریت بحران در شبکه بانکی اطلاع رسانی و ارتباط با مشتریان بود زیرا در شرایطی که شایعات و اخبار غیررسمی به سرعت در شبکه های اجتماعی منتشر می شود نبود اطلاع رسانی شفاف می تواند نگرانی عمومی را افزایش دهد

در این زمینه بانک سپه برنامه گسترده ای برای اطلاع رسانی رسمی اجرا کرد این بانک از ابتدای جنگ بیش از صد محتوای خبری و اطلاعیه در رسانه های مختلف منتشر کرد و تلاش کرد وضعیت شعب کشیک و سامانه های خدماتی را به طور مستمر به اطلاع مردم برساند همچنین مرکز ارتباط با مشتریان این بانک با شماره ۱۵۵۷ به صورت شبانه روزی فعال بود تا پرسش های مشتریان را پاسخ دهد

بانک سپه همچنین تعامل گسترده ای با رسانه ها برقرار کرد و گزارش های متعددی درباره روند خدمت رسانی منتشر شد این نوع اطلاع رسانی در مدیریت فضای روانی جامعه نقش مهمی داشت زیرا نشان می داد شبکه بانکی همچنان در حال فعالیت است

در کنار این بانک ملت نیز با تمدید خودکار کارت هایی که تاریخ انقضای آنها در اسفند ۱۴۰۴ بود تلاش کرد از مراجعه غیرضروری مشتریان به شعب جلوگیری کند بانک قرض الحسنه مهر ایران نیز با فعال نگه داشتن شعب کشیک و ارائه خدمات قرض الحسنه به اقشار مختلف جامعه در تامین نیازهای مالی خرد نقش داشت

با وجود این اقدام ها یکی از مهم ترین چالش های شبکه بانکی در جریان جنگ ۱۴۰۴ تهدیدهای سایبری بود در جنگ های مدرن حمله به زیرساخت های دیجیتال یکی از ابزارهای اصلی فشار محسوب می شود و شبکه بانکی به دلیل وابستگی گسترده به سامانه های الکترونیکی در معرض این تهدید قرار دارد

در گزارش های منتشر شده از حملات سایبری به برخی بانک های کشور سخن گفته شد حملاتی که تلاش می کردند با نفوذ به پورت های ارتباطی و دسترسی به سرورها عملکرد سامانه های بانکی را مختل کنند در این شرایط بانک مرکزی و مجموعه وزارت اقتصاد با فعال سازی پروتکل های اضطراری امنیتی تلاش کردند از گسترش این حملات جلوگیری کنند

تقویت فایروال ها محدودسازی دسترسی به برخی پورت ها و پایش مداوم ترافیک شبکه از جمله اقدام هایی بود که برای افزایش امنیت سامانه ها انجام شد این اقدامات باعث شد اختلال های ایجاد شده در مدت نسبتا کوتاهی کنترل شود و خدمات اصلی بانکی به حالت پایدار بازگردد

در عین حال محدودیت مقطعی اینترنت که در برخی مقاطع به عنوان اقدام دفاعی در نظر گرفته شد خود چالشی برای دسترسی به خدمات دیجیتال ایجاد کرد زیرا بخش قابل توجهی از تراکنش های بانکی به صورت آنلاین انجام می شود با این حال توسعه بانکداری الکترونیک در سال های گذشته به شبکه بانکی کمک کرد تا حجم زیادی از خدمات بدون مراجعه حضوری ارائه شود

بر اساس برخی برآوردها بخش عمده تراکنش های مالی در جریان جنگ ۱۴۰۴ از طریق ابزارهای غیرحضوری مانند همراه بانک اینترنت بانک و درگاه های پرداخت انجام شد این موضوع باعث شد فشار بر شعب فیزیکی کاهش یابد و امکان مدیریت بهتر منابع انسانی و زیرساختی فراهم شود

با وجود این دستاوردها باید توجه داشت که نظام بانکی ایران سال هاست با مشکلات ساختاری متعددی مواجه است از جمله حجم بالای مطالبات غیرجاری وجود دارایی های منجم

د در ترازنامه بانک ها و وابستگی قابل توجه برخی بانک ها به منابع بانک مرکزی این مشکلات در شرایط عادی نیز چالش هایی برای نظام مالی ایجاد می کند و در شرایط جنگی می تواند به سرعت تشدید شود

کارشناسان اقتصادی هشدار می دهند که در یک سناریوی جنگی طولانی مدت احتمال افزایش مطالبات غیرجاری کاهش ارزش وثایق و افزایش فشار بر نقدینگی بانک ها وجود دارد چنین وضعیتی می تواند توان وام دهی بانک ها را کاهش دهد و حتی در مواردی خطر بروز بحران سیستمی را به همراه داشته باشد

از این منظر پایداری نسبی خدمات بانکی در جنگ دوازده روزه ۱۴۰۴ را می توان نتیجه ترکیبی از مدیریت بحران هماهنگی نهادی و تجربه های پیشین در توسعه خدمات دیجیتال دانست این پایداری البته به معنای حل مشکلات ساختاری نظام بانکی نیست بلکه نشان می دهد در شرایط اضطراری امکان جلوگیری از تشدید سریع بحران وجود دارد

در مجموع تجربه جنگ ۱۴۰۴ برای شبکه بانکی ایران نوعی آزمون عملی به شمار می رود آزمونی که در آن ظرفیت های مدیریتی فناوری های بانکی و میزان هماهنگی میان نهادهای اقتصادی کشور در شرایط واقعی سنجیده شد نتایج این تجربه نشان می دهد که حفظ فعالیت شعب با ظرفیت محدود تداوم سامانه های پرداخت اجرای بسته های حمایتی و اطلاع رسانی مستمر توانست از شکل گیری بحران فوری مالی جلوگیری کند

با این حال بسیاری از کارشناسان معتقدند که برای افزایش تاب آوری نظام بانکی در برابر بحران های بزرگ تر باید اصلاحات ساختاری در این بخش ادامه یابد تقویت سرمایه بانک ها کاهش دارایی های منجمد توسعه زیرساخت های امنیت سایبری و بهبود نظام نظارتی از جمله اقدام هایی است که می تواند توان شبکه بانکی را برای مواجهه با بحران های آینده افزایش دهد

جنگ دوازده روزه سال ۱۴۰۴ نشان داد که شبکه بانکی کشور با وجود فشارهای کم سابقه توانست بخش مهمی از خدمات حیاتی مالی را فعال نگه دارد و از بروز یک بحران بانکی فوری جلوگیری کند تجربه ای که در کنار نقاط قوت خود یادآور این واقعیت نیز هست که تاب آوری بلندمدت نظام مالی نیازمند برنامه ریزی و اصلاحات عمیق تر در سال های آینده خواهد بود