به گزارش خبرنگار مهر، آیین بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی و روز پاسداشت زبان فارسی با همکاری مؤسسه میراث مکتوب و مؤسسه آیینهدار دوران و با همراهی باغموزه نگارستان دانشگاه تهران برگزار شد. این مراسم به یاد زندهیاد استاد دکتر جلال خالقی مطلق، شاهنامهپژوه برجسته معاصر، اختصاص داشت و با حضور و سخنرانی جمعی از استادان و پژوهشگران زبان و ادبیات فارسی برگزار شد. اجرای برنامه را دکتر بهرام پروین گنابادی بر عهده داشت.
در آغاز مراسم، اکبر ایرانی به ایراد سخن پرداخت و با قرائت ابیاتی از شعر خوابگاه فردوسی سروده حسین مسرور جلسه را آغاز کرد.
تأکید بر پاسداری از زبان فارسی در افغانستان و دیگر کشورهای فارسی زبان
نخستین سخنران این آیین، بسمالله شریف از افغانستان بود. وی در آغاز سخنان خود شاهنامه را نهتنها اثری ادبی، بلکه میراثی فرهنگی و هویتی برای همه فارسیزبانان جهان دانست و تأکید کرد که امروز جایگاه فردوسی در سطح جهانی مورد توجه و احترام است.
شریف با اشاره به وضعیت زبان فارسی در برخی کشورهای منطقه، بهویژه افغانستان، نسبت به چالشها و تهدیدهای پیشروی این زبان هشدار داد و پاسداری از آن را مسئولیتی مشترک برای فرهیختگان، نهادهای فرهنگی و دولتهای فارسیزبان دانست.
وی با اشاره به تحولات تاریخی یه دهه اخیر در افغانستان، از تغییر نام و جایگاه زبان فارسی و برخی محدودیتها در کاربرد آن سخن گفت و یادآور شد که زبان فارسی در بخشهایی از حوزه تمدنی خود با دشواریهایی روبهروست. او با استناد به ابیات شاهنامه، فردوسی را دینمدار و خردگرا معرفی کرد و افزود که این شاعر بزرگ با بیش از سی سال تلاش، سهمی اساسی در تثبیت و گسترش زبان فارسی داشته است.
شریف در ادامه به جنبههای اخلاقی و معنوی شاهنامه نیز اشاره کرد و این اثر را سرشار از مفاهیم انسانی، اخلاقی و دینی دانست. وی در پایان سخنان خود بر ضرورت تربیت «فردوسیهای زمانه» تأکید کرد و خواستار همکاری و همافزایی نهادهای فرهنگی در ایران، افغانستان و دیگر مناطق حوزه تمدنی ایران برای تقویت جایگاه زبان فارسی شد.
پژوهشهای ادبی و حضور زنان در شاهنامهپژوهی
در ادامه مراسم، مهری بهفر، پژوهشگر ادبیات فارسی و مصحح شاهنامه، به ایراد سخن پرداخت. وی در آغاز سخنان خود با تأکید بر اهمیت زبان فارسی و جایگاه آن در مطالعات ادبی، به حضور و نقش پژوهشگران زن در حوزه متون فارسی اشاره کرد و با یادکرد از دکتر فاطمه سیاح، از پیشگامان ادبیات تطبیقی در ایران، به جایگاه علمی و تأثیرگذاری او در گسترش این حوزه اشاره کرد. وی توضیح داد که دکتر سیاح با تسلط بر هشت زبان و آشنایی با ادبیات جهان، نقش مهمی در شکلگیری مطالعات تطبیقی در ایران داشت و پس از درگذشت او در سال ۱۳۲۶، برای مدتی کلاسهای ادبیات تطبیقی در دانشگاه تعطیل شد.
وی سپس به شیوههای بزرگداشت فردوسی اشاره کرد و اظهار داشت که میتوان از منظر ستایش زبان فارسی یا از زاویه پژوهشهای علمی درباره شاهنامه به این شاعر بزرگ پرداخت. به گفته او، پژوهشهای علمی در حوزه شاهنامهپژوهی میتواند به درک عمیقتر فرهنگ و اندیشه ایرانی کمک کند.
بهفر با گرامیداشت یاد دکتر جلال خالقی مطلق، به معرفی برخی از مهمترین آثار پژوهشی او پرداخت؛ از جمله تصحیح انتقادی شاهنامه، مقالات تخصصی درباره نسخهشناسی و دستنویسهای شاهنامه و نیز پژوهشهایی در زمینه ساختار شعر حماسی. وی همچنین به کتاب «زنان در شاهنامه» اشاره کرد که در آن نقش و جایگاه شخصیتهای زن در روایتهای شاهنامه بررسی شده است.
او در بخش دیگری از سخنان خود به جایگاه زبان فارسی بهعنوان «زبان میانجی» در گستره تاریخی ایران فرهنگی پرداخت و توضیح داد که فارسی در بسیاری از مناطق نه به دلیل اکثریت جمعیتی یا زبان حاکمان، بلکه به سبب اعتبار فرهنگی و ادبی خود به زبان دیوانی و فرهنگی تبدیل شده است؛ جایگاهی که نفوذ گسترده این زبان را از بالکان تا آسیای میانه و شبهقاره هند نشان میدهد.
بهفر در ادامه با اشاره به برخی روایتهای شاهنامه، مفهوم میانهروی و پرهیز از افراط و تفریط در فرهنگ ایرانی را مورد توجه قرار داد و داستان ایرج را نمونهای از این نگرش دانست. وی همچنین به مفهوم صلح در شاهنامه اشاره کرد و گفت که با وجود روایتهای فراوان از نبرد و کشمکش، در لایههای عمیقتر این اثر مفاهیمی چون خرد، مدارا و وفاداری به پیمان جایگاه برجستهای دارند.
او در پایان به نقش زنان در شکلگیری هویت قهرمانان شاهنامه اشاره کرد و نمونههایی چون نقش فرانک مادر فریدون، جریره مادر فرود در بازشناسی هویت او و نیز هشدارهای کتایون، مادر اسفندیار، به فرزندش را یادآور شد. به گفته وی، حضور زنان در روایتهای شاهنامه نشان میدهد که این شخصیتها در بسیاری از داستانها نقشی فعال و اثرگذار در نشان دادن اینکه که هستند و که میتوانند باشند، دارند.
احیای توجه به تصحیح متون در دو دوره تاریخ معاصر
در ادامه این آیین، پس از پخش کلیپهایی از سخنان دکتر جلال خالقی مطلق و دکتر سجاد آیدنلو، مسعود راستیپور به ایراد سخن پرداخت. وی در آغاز سخنان خود با اشاره به تاریخ پژوهشهای زبان و ادب فارسی اظهار داشت که به باور او موضوع تصحیح متون در دو دوره تاریخی بیش از هر زمان دیگری مورد توجه قرار گرفته است.
او نخستین دوره را زمان فعالیتهای علامه محمد قزوینی دانست و توضیح داد که قزوینی با تأکید بر بررسی نسخههای خطی، تعیین نسخه اساس و ثبت اختلاف نسخهها، رویکردی علمی و دقیق در تصحیح متون بنیان گذاشت؛ رویکردی که بعدها به یکی از اصول اساسی پژوهشهای متنی تبدیل شد.
راستیپور افزود که نقطه عطف دوم در این حوزه با انتشار تصحیح هشتجلدی شاهنامه به کوشش دکتر جلال خالقی مطلق در سال ۱۳۸۶ رقم خورد؛ اثری که با همکاری دکتر محمود امیدسالار و مرحوم دکتر ابوالفضل خطیبی منتشر شد. به گفته او، انتشار این شاهنامه موجب شد توجه پژوهشگران بار دیگر به شاهنامه و همچنین به علم تصحیح متن جلب شود.
وی وظیفه اصلی مصحح را فراهم آوردن متنی قابل اعتماد برای پژوهشگران دانست و تأکید کرد که هیچ تصحیحی پایان قطعی کار نیست، بلکه باید زمینهای استوار برای تحقیقات بعدی فراهم کند. او همچنین به افزایش چشمگیر مقالات و پژوهشها درباره شاهنامه در سالهای اخیر اشاره کرد و گفت که پراکندگی این منابع گاه دسترسی پژوهشگران را دشوار میکند.
راستیپور در ادامه از پروژه کتاب «ادبیات بحثبرانگیز شاهنامه» یاد کرد که با هدف گردآوری مقالات منتشرشده درباره شاهنامه از آغاز انتشار مجلات فارسی تا سال ۱۳۸۵ تدوین شده است. این طرح با همکاری پژوهشگرانی چون بهداد بنایی، پولاد اصفهانی و بیچاره کاوه و با استفاده از منابع کتابخانههایی مانند کتابخانه مجلس، کتابخانه ملی و کتابخانه دانشگاه تهران انجام شده است.
او افزود با حمایت مؤسسه میراث مکتوب افزون بر نسخه چاپی این کتاب، نسخه دیجیتال آن نیز فراهم شده و حدود ۱۸۰۰ مقاله مرتبط با شاهنامه در پایگاه اینترنتی این مؤسسه در دسترس پژوهشگران قرار گرفته است. وی در پایان ابراز امیدواری کرد که در آینده جلد دوم این اثر نیز منتشر شود و به منابع جامعتری برای پژوهشگران این حوزه دسترسی فراهم آید.
جایگاه خرد در فرهنگ ایرانی
در بخش پایانی این مراسم، بهرام پروین گنابادی درباره کتاب «مقدمه شاهنامه ابومنصوری» سخن گفت. وی با اشاره به انتشار دوباره این اثر، آن را یکی از منابع مهم برای شناخت تاریخ فرهنگی و فکری ایران دانست.
پروین گنابادی در آغاز سخنان خود تأکید کرد که این کتاب نمونهای از جایگاه برجسته خرد در فرهنگ ایرانی است. او با اشاره به دیدگاه برخی تاریخنگاران علم و ادبیات، دوره زمانی از اواخر قرن سوم هجری تا پیش از حمله مغول را از درخشانترین دورههای تاریخ علمی و فرهنگی ایران دانست؛ دورهای که در آن دانشمندانی چون ابنسینا، ابوریحان بیرونی، فارابی، خوارزمی و رازی ظهور کردند و در عرصه ادبیات نیز چهرههایی مانند فردوسی پدید آمدند.
وی سپس به تدوین شاهنامه ابومنصوری به دستور ابومنصور عبدالرزاق اشاره کرد و توضیح داد که این مقدمه، نمونهای از تلاش برای ثبت مکتوب روایتها و فاصله گرفتن از نقلهای صرفاً شفاهی دانست و به مفهوم «خرد چشممدار» اشاره کرد؛ نگرشی که بر مشاهده، سند و استناد تکیه دارد. او یادآور شد که ابوریحان بیرونی نیز در برخی آثار خود به شاهنامه ابومنصوری استناد کرده و آن را منبعی معتبر دانسته است.
وی در ادامه به شاهنامه فردوسی اشاره کرد و گفت که فردوسی نیز در اثر خود بر اهمیت خرد تأکید کرده است. به گفته او، در بسیاری از داستانهای شاهنامه شخصیتهای خردمند میکوشند پادشاهان را از تصمیمهای نادرست بازدارند؛ نمونهای از این موارد در داستان کیکاووس و لشکرکشی به مازندران دیده میشود.
پروین گنابادی در پایان تأکید کرد که شاهنامه و منابع پیشین آن بر پایه نوعی خردورزی تاریخی و فرهنگی شکل گرفتهاند و توجه به این جنبه میتواند درک عمیقتری از جایگاه این آثار در تاریخ اندیشه ایرانی فراهم کند.
قابل ذکر است که پیامهای دیگر سخنرانان این مراسم که بیرون از ایران هستند، مانند کریم اشراق از هلند، زرینه رحمت اوا از ازبکستان، عظمی زرین نازیه از پاکستان، غالیه قمبربکوا از قزاقستان، مسعود میرشاهی از پاریس، و سید علی محمودی لاریجانی در فضای مجازی موسسه میراث مکتوب منتشر میشود و در دسترس علاقهمندان قرار دارد.
در پایان این با اعلام برنامهای ویژه برای بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی در خانه هنرمندان ایران از روز بزرگداشت تا زادروز فردوسی در بهمن ماه، به آیینهای مرتبط با روز بزرگداشت فردوسی و پاسداشت زبان فارسی با مجموعهای از برنامههای فرهنگی و هنری اشاره شد. سپس مراسم نقالی و پذیرایی در فضای باز باغ نگارستان برای حاضران اجرا شد.
نظر شما