یادداشت مهمان- حسین شیرزاد، تحلیلگر و دکترای توسعه کشاورزی: تاکنون درگیری ژئوپلیتیکی در خلیج فارس پیامدهای عمیقی برای امنیت غذایی جهانی داشته که بسیار فراتر از صحنه درگیریهای گذشته است. طبق گزارش موسسه بینالمللی تحقیقات سیاست غذایی، منطقه خلیج فارس ۳۰ درصد از کود شیمیایی تجارت شده در سطح جهان را تولید میکند و طبق شاخص قیمت کود بانک جهانی، قیمتهای جهانی ۵۰ درصد افزایش یافته است.
پس از انسداد تنگه هرمز در هفته چهارم جنگ ، جریان نفت از تنگه هرمز از تقریباً ۲۰ میلیون بشکه در روز قبل از جنگ به تقریباً صفر کاهش یافت و این امر باعث آزادسازی ۴۰۰ میلیون بشکه ذخایر اضطراری توسط کشورهای عضو آژانس بینالمللی انرژی شده است. در نتیجه، قیمت هر بشکه نفت خام از ۶۷ تا ۷۱ دلار (۲۷ فوریه ۲۰۲۶) به ۱۰۰ تا ۱۰۱ دلار (افزایش ۵۰ درصدی) افزایش یافت و در صورت تبدیل شدن جنگ به یک بحران طولانی، انتظار افزایش قابلتوجه بیشتر و نوسانات پایدار قیمت وجود دارد.
طبق گفته آکسفورد اکونومیکس، اگر قیمت نفت به ۱۴۰ دلار در هر بشکه افزایش یابد، اقتصاد جهانی به رکود اقتصادی کشیده خواهد شد. بنابراین، جنگ فعلی بین آمریکا و ایران، پیامدهای مستقیمی بر امنیت غذایی داشته و خطراتی به دنبال دارد که بسیار فراتر از منطقه خلیج فارس خواهد بودگفته آکسفورد اکونومیکس، اگر قیمت نفت به ۱۴۰ دلار در هر بشکه افزایش یابد، اقتصاد جهانی به رکود اقتصادی کشیده خواهد شد. بنابراین، جنگ فعلی بین آمریکا و ایران، پیامدهای مستقیمی بر امنیت غذایی داشته و خطراتی به دنبال دارد که بسیار فراتر از منطقه خلیج فارس خواهد بود؛ چون تنگه یک گلوگاه حیاتی است که اختلال در آن همزمان هزینههای کود را افزایش میدهد، هزینههای عملیاتی فرآوری مواد غذایی و زنجیره سرد را بالا میبرد، حق بیمه دریایی را افزایش داده و باعث افزایش قیمت کالاهای سوداگرانه میشود. همچنین قدرت خرید خانوار را کاهش میدهد و محیطهای غذایی فیزیکی و فرهنگی-اجتماعی را به ویژه در سراسر منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا (MENA) فرو میریزد. برای تقویت یک دیدگاه منسجم، پیامدهای امنیت غذایی درگیری ایالات متحده و ایران را باید از طریق یک نظرگاه سیستم غذایی مسیرهای اختلال را در ۶ بعد بهم پیوسته «تولید، فرآوری، توزیع، خردهفروشی، مصرف و محیط غذایی» ردیابی کرد.
سیستمهای غذایی مدرن از نظر ساختاری به بازارهای انرژی پایدار، مسیرهای تجاری دریایی باز و شرایط ژئوپلیتیکی قابل پیشبینی وابسته هستند. انرژی در سیستم غذایی نقش محوری دارد و سوختهای فسیلی، شیوه آبیاری، سنتز کود، لجستیک زنجیره سرد و حملونقل کالاهای اساسی را تأمین میکنند. سیستمهای غذایی مدرن تقریباً ۱۰ کالری سوخت فسیلی به ازای هر کالری غذایی تولید شده مصرف میکنند.
تنگه هرمز که تقریباً ۲۰ درصد از نفت جهانی و یکپنجم تجارت گاز طبیعی مایع (LNG) روزانه از طریق آن ترانزیت میشود، یکی از مهمترین نقاط گلوگاهی در این سیستم است. نکته مهم این است که این تنگه نهتنها مجرایی برای انرژی، بلکه گذرگاه مطمئن برای کودهایی است که زیربنای تولید جهانی غذا هستند، به طوری که ۲۰ تا ۳۰ درصد از صادرات کود جهانی از این نقطه گلوگاهی عبور میکند.
سوابق بحرانهای غذایی گذشته
سابقه بحرانهای پیشین، این خطر را برجسته میکند. بحران جهانی قیمت غذا در سالهای ۲۰۰۷-۲۰۰۸ میلادی نشان داد که چگونه شوکهای انرژی، الزامات سوختهای زیستی، محدودیتهای صادرات و احتکار کالا میتواند باعث افزایش ۲ یا ۳ برابری قیمت غلات شود که حالا تخمین زده میشود ۱۰۰ میلیون نفر را به گرسنگی کشانده و باعث شورشهای غذایی در بیش از ۱۵ کشور شد.
همهگیری کووید-۱۹ نیز نشان داد که اختلالات همزمان چند گرهای زنجیره تأمین میتواند دسترسی به غذا را برای میلیونها نفر حتی بدون شوک انرژی از بین ببرد و کشورهایی که از قبل سیستمهای حمایت اجتماعی داشتند، در حفظ امنیت غذایی خانوار عملکرد بسیار بهتری داشتند؛ علاوهبر این، جنگ روسیه و اوکراین نشان داد که چگونه اختلال در مسیرهای کشتیرانی دریای سیاه، قیمت جهانی گندم را در مدت چند هفته پس از حمله ۵۵ درصد افزایش دادجنگ روسیه و اوکراین نشان داد که چگونه اختلال در مسیرهای کشتیرانی دریای سیاه، قیمت جهانی گندم را ۵۵ درصد افزایش داد. این اثر موجی باعث کمبود کود در کشاورزان خردهپا در سراسر کشورهای جنوب صحرای آفریقا و جنوب آسیا در مدت چند هفته شد و آسیبپذیری حاد کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا را که به شدت به گندم خود از آن کریدور متکی بودند، آشکار کرد.
در هر ۳ بحران، دولتهایی که به دنبال محافظت از منابع داخلی بودند، ممنوعیتهای صادراتی یکجانبهای را اعمال کردند که نوسانات قیمت جهانی را تشدید کرد و نتایج را برای کشورهای واردکننده خالص مواد غذایی بدتر کرد. مثالهای ذکر شده، اهمیت درک اثرات موجی جنگها و درگیریهای نظامی، به ویژه آنهایی که یکی از استراتژیکترین نقاط انسداد دریایی در سطح جهان را درگیر میکنند، بر امنیت غذایی جهانی و سیستم غذایی (شامل تولید، فرآوری، توزیع، خردهفروشی، مصرف و محیط غذایی) برجسته میکند.
صنایع غذایی و تبعات جنگ
جنگ، سیستمهای غذایی را در هر سطحی، چه در تولید، فرآوری، توزیع، خردهفروشی، مصرف و محیط زیست، مختل میکند. این تأثیرات مجزا نیستند، بلکه بهم پیوسته هستند و منعکسکننده پیوندهای پیچیده بین گرههای مختلف سیستم غذایی بوده و تجمعی هستند، زیرا قرار گرفتن مکرر در معرض اختلالات، فشارها بر سیستمهای غذایی را در طول زمان تشدید میکند و با هم ترکیب میشوند.
همچنین برخلاف شوکهای تولید محلی، شوکهای ناشی از انرژی و کود تقریباً هر مرحله از سیستم غذایی را به طور همزمان تحتتأثیر قرار میدهند و سرعت و مقیاس گسترش ناامنی غذایی را تقویت میکنند.حتی جنگ ایران کشاورزان را مجبور به جستجوی جایگزینهای کود از کود گاو گرفته تا کمپوست کرده استشوکهای ناشی از انرژی و کود تقریباً هر مرحله از سیستم غذایی را به طور همزمان تحتتأثیر قرار میدهند و سرعت و مقیاس گسترش ناامنی غذایی را تقویت میکنند.حتی جنگ ایران کشاورزان را مجبور به جستجوی جایگزینهای کود از کود گاو گرفته تا کمپوست کرده است.
کارشناسان میگویند که تغییر رویکرد به سمت استفاده از کودهای شیمیایی میتواند مزایای گستردهتری داشته باشد، زیرا تا کنون تولید و استفاده از آن باعث انتشار قابلتوجه گازهای گلخانهای شده که عامل اصلی تغییرات اقلیمی است.
در مقابل، کودهای طبیعی میتوانند کربن را در خاک جذب کنند و مشکلات کمتری مانند روانآب که میتواند آبراهها را آلوده کند، ایجاد کنند. در برزیل صادرکننده پیشرو سویا، قهوه، نیشکر، گوشت گاو و مرغ که بیش از ۸۰ درصد کود مورد نیاز خود را وارد میکند، بخش کودهای زیستی در حال رشد است. موسسه ترویجی – تحقیقی فولیو، سازمانی برزیلی که کشاورزان، دانشمندان و محققان را بهم مرتبط میکند، اعلام کرده که قیمت کود از زمان شروع جنگ ایران ۵۰ درصد افزایش یافته است. با وجود پذیرش گسترده کودهای شیمیایی در برزیل از دهه ۱۹۷۰، این کودها در آب و هوای گرمسیری کمتر مؤثر هستند زیرا بارندگی زیاد و دمای بالا باعث روانآب میشود. طبق اعلام شرکت تحقیقات کشاورزی دولتی برزیل، امبراپا، بخش کودهای زیستی در برزیل از سال ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴، بیش از ۱۵ درصد رشد داشته است و قوانین ثبت اختراع به این معنی است که کشاورزان میتوانند کودهای زیستی خود را با هزینه بسیار کمتری تولید کنند.
با این حال، در مکزیک، به دلیل یارانههای دولتی که استفاده از کودهای شیمیایی را ترویج میدهند و کمبود بودجه برای جایگزینها، پیشرفت بسیار کمی حاصل شده است. اما بحران فعلی ممکن است (کشاورزان) را مجبور کند تا سریعتر از آنچه تصور میکردند، کودهای آلی را به کار گیرند.
صدور کاهش ۵۰ درصدی مصرف کود
با شروع مرحله دوم جنگ آمریکا بر علیه ایران و کمبود کود شیمیایی در ۱۰ مه، نخستوزیر هند، نارندرا مودی «ماموریت ملی» را برای اتخاذ کشاورزی طبیعی و کاهش ۵۰ درصدی مصرف کود را اعلام کرد.
هند ۶۰ درصد از کود مورد نیازش را از خلیج فارس وارد میکند. دولت برای تأمین مواد اولیه و پایین نگه داشتن قیمتها، اقدام به پرداخت یارانه کرده استهند ۶۰ درصد از کود مورد نیاز خود را از خلیج فارس وارد میکند. دولت برای تأمین مواد اولیه و پایین نگه داشتن قیمتها، با هزینه قابلتوجهی برای دولت، به سرعت اقدام به تهیه و پرداخت یارانه کرده است.
بنابراین، منازعه با ایران یک آزمون استرس سیستماتیک برای سیستمی است که همچنان به سوختهای فسیلی بسیار وابسته است. این یک شوک ژئوپلیتیکی متعارف نیست؛ این [بحران] همزمان بر انرژی، کود و تولید مواد غذایی تأثیر میگذارد.
آیا جنگ ایران به بحران غذایی کودپایه تبدیل میشود
اولین کانال انتقال، کود است. فائو اظهار میکند که بین ۲۰ تا ۴۵ درصد از نهادههای کلیدی کشاورزی به عبور از تنگه هرمز وابسته هستند و نیچر فود استدلال میکند که تابآوری جهانی غذا نهتنها به مسیرهای غلات، بلکه به زنجیرههای تأمین کود متمرکز متصل به خلیج فارس نیز بستگی دارد. این موضوع مهم است زیرا کمبود کود بلافاصله قفسهها را خالی نمیکند؛ آنها ابتدا میزان کاربرد و کارایی تولید را کاهش میدهند، سپس عملکرد را کاهش داده و بعداً باعث افزایش قیمت مواد غذایی و کمبود عرضه میشوند. بنابراین، فائو هشدار میدهد که نهادههای ناکافی در چرخه کاشت فعلی، تولید را در اواخر سال ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ کاهش میدهد و بحران را بسیار فراتر از درگیریهای فوری گسترش میدهد. گزارش رویترز نشان میدهد که چین صادرات کود را برای محافظت از بازار داخلی خود محدود کرده و لایه دومی از کمبود را به بازاری که از قبل به دلیل اختلال در خلیج فارس تحت فشار بوده است، اضافه میکند. در نتیجه، هرچه جنگ طولانیتر شود، خطر تبدیل شدن یک شوک حملونقل به یک شوک غذایی ناشی از سیاست جهانی بیشتر میشود
دومین کانال انتقال، انرژی است. تولید کود، به ویژه آمونیاک و اوره، بسیار انرژیبر است. بانک جهانی گزارش میدهد که قیمت اوره بین فوریه و مارس ۲۰۲۶ تقریباً ۴۶ درصد افزایش یافته است، زیرا درگیریها جریان نفت و کود از طریق تنگه هرمز را مختل کرده است. افزایش قیمت سوخت همچنین هزینههای عملیاتی مزرعه، هزینههای فرآوری مواد غذایی، هزینههای حمل و نقل جادهای، هزینههای تبرید و هزینههای حملونقل دریایی را افزایش میدهد. این امر یک سرریز تورمی گسترده ایجاد میکند که حتی در صورت جلوگیری موقت از کمبودهای فیزیکی، بر واردکنندگان تأثیر میگذارد.
سومین کانال انتقال، سرایت سیاستها است. فائو صراحتاً از دولتها میخواهد که از محدودیتهای صادراتی انرژی و کودها اجتناب و در مورد الزامات سوختهای زیستی تجدیدنظر کنند، زیرا چنین واکنشهایی با ایزوله کردن بازارهای داخلی به قیمت عرضه جهانی، بحرانهای قبلی قیمت مواد غذایی را بدتر کرده است. این خطر در حال حاضر در رفتار مدیریت صادرات در جاهای دیگر قابل مشاهده است.
گزارش رویترز نشان میدهد که چین صادرات کود را برای محافظت از بازار داخلی خود محدود کرده است و لایه دومی از کمبود را به بازاری که از قبل به دلیل اختلال در خلیج فارس تحت فشار بوده است، اضافه میکند. به عبارت دیگر، هر چه جنگ بیشتر ادامه یابد، خطر تبدیل شدن یک شوک حملونقل به یک شوک غذایی ناشی از سیاست جهانی بیشتر میشود.
سخن پایانی
جنگها عواقب ناخواستهای دارند و کسانی که در بلندمدت بیشترین آسیب را میبینند، اغلب کسانی هستند که کمترین ارتباط را با خود جنگ دارند. ایالات متحده، به عنوان قدرتمندترین و ثروتمندترین کشور روی زمین، اگرچه کمترین تأثیر را از جنگ خود میپذیرد، اما مطمئناً، قیمت بنزین در پمپ بنزین برای مصرفکننده متوسط افزایش یافته است. تورم غذا بیشتر شده و پنتاگون از کنگره درخواست ۲۰۰ میلیارد دلار بودجه تکمیلی برای جایگزینی هزاران موشک و سایر مهماتی که به سمت ایران شلیک کرده است و همچنین هزینه نگهداری چنین نیروی بزرگی در خلیج فارس، کرده است.
اما در طرح بزرگتر، اقتصاد ایالات متحده میتواند روزانه ۲ میلیارد دلار هزینه شده برای یک جنگ خارجی را جذب کند. شرکتهای بزرگ نفت و گاز ایالات متحده از قیمتهای بسیار بالاتر نفت خام برنت و وست تگزاس اینترمدیت سودهای هنگفتی به دست میآورند و ایالات متحده به بزرگترین صادرکننده LNG در جهان تبدیل شده است، زیرا کشورها به دنبال جایگزینی برای منابعی هستند که هفتهها است در تنگه هرمز مسدود شدهاند و هیچ چشماندازی برای از سرگیری عبور آزاد از این تنگه وجود ندارد.
برنامه جهانی غذای سازمان ملل متحد پیش از این هشدار داده است که اگر تنگه تا ژوئن بسته بماند، ۴۵ میلیون نفر دیگر به ۳۰۰ میلیون نفری که در حال حاضر برای تغذیه خود هر روز تلاش میکنند، خواهند پیوست. در حال حاضر در سراسر آفریقا و آسیا، فقرا با گرانتر شدن و سختتر شدن یافتن کود، زمینهای خود را کمتر میکنند و با گرانتر شدن روغن پختوپز، حداقل یک وعده غذایی در روز را از دست میدهند. دلیل این امر این است که خلیج فارس نقش بزرگی در زنجیره غذایی جهانی ایفا میکند، حتی اگر ایران و همسایگان عرب آن خود صادرکنندگان بزرگ مواد غذایی نباشند
پالایشگاههای نفت آمریکا نیز با تبدیل نفت ارزان آمریکا به صادرات گرانقیمت، سودهای بادآوردهای را گزارش میدهند. ایران میتواند با حمله به پایگاهها یا داراییهای آمریکا در مجاورت منطقه خلیج فارس، تلافی کند؛ با این حال، جنگ آمریکا با ایران اکنون بار دیگر شبح بحران گرسنگی جهانی را برانگیخته است. بسته شدن تنگه هرمز (که اکنون با محاصره مضاعف ایران و ایالات متحده پیچیدهتر شده است) عمدتاً از نظر کمبود نفت و گاز و افزایش قیمت مورد بحث قرار گرفته است، زیرا حداقل ۱۱ میلیون بشکه نفت در روز نمیتواند به بازار برسد. اما تأثیر آن بر تولید مواد غذایی حتی چشمگیرتر است و در مکانهایی بسیار دور از صحنه درگیری رخ میدهد.
برنامه جهانی غذای سازمان ملل متحد پیش از این هشدار داده است که اگر تنگه تا ژوئن بسته بماند، ۴۵ میلیون نفر دیگر به ۳۰۰ میلیون نفری که در حال حاضر برای تغذیه خود هر روز تلاش میکنند، خواهند پیوست. در حال حاضر در سراسر آفریقا و آسیا، فقرا با گرانتر شدن و سختتر شدن یافتن کود، زمینهای خود را کمتر میکنند و با گرانتر شدن روغن پختوپز، حداقل یک وعده غذایی در روز را از دست میدهند. دلیل این امر این است که خلیج فارس نقش بزرگی در زنجیره غذایی جهانی ایفا میکند، حتی اگر ایران و همسایگان عرب آن خود صادرکنندگان بزرگ مواد غذایی نباشند.
منطقهای که در حال حاضر در خلیج فارس محاصره شده است، ۳۰ درصد از کود تجارت شده در سطح جهان را تولید میکند. ۲۰ درصد از گاز طبیعی مایعی که تولید و صادر میکند، جزیی کلیدی در تولید کود و روغن پختوپز است. سهم ۱۵ درصد خلیج فارس در تولید نفت جهانی به سوخت ماشینآلات کشاورزی در مزارع و توزیع مواد غذایی در بازارها کمک میکند.
در حال حاضر دو میلیون تن کود در کشتیهای متوقف شده در خلیج فارس معطل مانده است. این معادل ۱۲ درصد از کل کودی است که در سال ۲۰۲۴ از طریق تنگه هرمز حمل شده است. اگر کشتیها به زودی به مقصد خود نرسند، کود کمتری برای افزایش تولید محصولات کشاورزی در طول تابستان وجود خواهد داشت.
وقتی تنگه هرمز مسدود شد، کمتر کسی از تأثیر آن بر قیمت نفت شگفتزده شد. اما بسیاری از اهمیت این آبراه برای کالای حیاتی دیگری برای اقتصاد جهانی، یعنی کود شوکه شدند. با فرا رسیدن زمان برداشت در پاییز، بازده کاهش مییابد، قیمتها بیشتر افزایش یافته و گرسنگی به سرعت، هم در شهرها و هم در روستاها، گسترش مییابد.
نظر شما