خبرگزاری مهر- گروه استان ها: این روزها بمی ها در تلاش برای برداشت خرما هستند، اما این اقتصاد پر رونق مردم بم یک رمز بقا دارند و آن قنات است.
این شهر بر مبنای جاری بودن صدها قناتی رونق دارد که هزاران لیتر آب را در این نخلستان ها جاری می کند و به همین دلیل هم بم نخستین باغ شهر ایران بر مبنای نخلستان محسوب می شود که ثبت جهانی نیز شده است.
در واقع هر نخل این شهر جزوی از پرونده ثبت جهانی بم است و برخی از قنات های معروف این شهر تاریخی نیز در کنار ارگ تاریخی بم ثبت جهانی هستند و آثار تاریخی دوران هخامنشی در آنها کاووش شده است.
در دل کویر پهناور شرق کرمان، جایی که گرما و خشکی هرگونه حیاتی را به چالش میکشد، شهرستان بم همچون نگینی سبز بر گستره شنزار میدرخشد.
راز این طراوت و پایداری، نه در رودخانههای پر آب، که در شبکه شگفتانگیزی از قناتها نهفته است؛ سازههایی که مردمان این دیار با نبوغی بینظیر، قرنها پیش برای مهار آبهای زیرزمینی و زنده کردن دل کویر احداث کردند.
قناتهای بم، نه تنها شاهرگ حیاتی کشاورزی و اقتصاد این منطقه به شمار میروند، بلکه گواهی ماندگار بر همزیستی هوشمندانه انسان با طبیعت در خشنترین شرایط جغرافیایی هستند.
تمدن قناتی بم؛ میراثی از دل تاریخ
پیشینه قناتسازی در بم به دوران هخامنشی بازمیگردد و کشف لوحی با خط میخی بر دیواره یکی از قناتهای این منطقه، نشان از قدمتی ۲۵۰۰ ساله برای این فناوری پیشرفته دارد.
دشت بم از نظر تعداد قناتها، یکی از دشتهای مهم کشور محسوب میشود، به گونهای که تعداد قناتهای آن به ۳۷۰ رشته میرسد.
عمق مادر چاههای این قناتها بین ۶۹ تا ۱۲۷ متر متغیر است و آبدهی آنها از یک لیتر در ثانیه در کمآبترین حالت تا ۱۸۰ لیتر در ثانیه در پرآبترین آنها متغیر بوده است.
در محدوده ثبت جهانی بم، ۵۲ رشته قنات شناسایی شده است که از میان آنها، دو قنات «اکبرآباد» و «قاسمآباد» در شمال شهر بروات، به عنوان نماد و نماینده سایر قناتهای منطقه در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیدهاند.
این دو قنات که به «قناتهای دوقلو و جوان» شهرت دارند، طولی نزدیک به پنج کیلومتر داشته و اراضی شمال بروات را سیراب میکنند؛ هر یک از آنها حدود ۳۰۰ هکتار از این اراضی را زیر کشت میبرند.
مجموع دبی دو قنات قاسمآباد و اکبرآباد حدود ۲۰۰ لیتر در ثانیه است که نقشی حیاتی در تأمین آب کشاورزی و پایداری سکونت در منطقه ایفا میکند.
رئیس جهاد کشاورزی بم در گفتگو با مهر از نقش تاثیر گذار قنات های این شهرستان در رونق کشاورزی و حتی تامین آب شرب سخن گفت و عنوان کرد: نمونه بارز آن قنات های اکبرآباد و قاسم آباد است و همچنین طی روزهای اخیر قناتی با ۸ قرن قدمت در شهرستان بم لایروبی و بعد از ۱۰ سال خشک شدن مجدد جاری شده است.
عباس درخشان، وجود هر رشته قنات در بم را دلیل حیات در ده ها روستا و حتی شهر بم دانست و گفت: نمونه بارز آن قنات روستای سروستان است که با خشک شدن آن روستا هم از رونق افتاد، اما با تخصیص اعتیار و لایروبی قنات مجدد در سال جاری قنات جاری شد و هزاران هکستار مزرعه زیر کشت رفتند و مردم نیز به روستا برگشتند.
وی افزود: این قنات ۸۰۰ سال قبل توسط مردم بم در این منطقه حفر شده و همچنان در قلب کویر جاری است.
درخشان، ادامه داد: شهرستان بم با دارا بودن ۱۰ هزار هکتار نخیلات، سالانه بین ۱۰۰ تا ۱۲۰ هزار تن خرما تولید میکند و با ۱۱۸۴ هکتار مرکبات، ۲۵۰۰ هکتار پسته، ۶۰۰ هکتار درختان سردسیری و ۶۱۵۰ هکتار زمین زیر کشت، یکی از قطبهای اصلی کشاورزی کشور محسوب میشود.
وی با بیان اینکه در دل این چشم انداز سبز، پرآبترین قنات جهان نیز خودنمایی میکند افزود: قنات قنبرآباد شیخی در بم، با دبی بالغ بر ۴ متر مکعب در ثانیه به یک رودخانه تمامعیار تشبیه شده است که آب حیات را به هزاران نخلستان هدیه میدهد.
قناتها؛ موتور محرکه اقتصاد و کشاورزی بم
وی گفت: اقتصاد بم بر پایه کشاورزی و دامپروری استوار است و برخی از فرآوردههای کشاورزی آن جنبه تجاری و صادراتی دارند.
در این میان، قناتها نقشی بیبدیل در پایداری و رونق این اقتصاد ایفا میکنند؛ هرچند آمار دقیقی از سهم مستقیم قناتها در تولید ناخالص کشاورزی بم در دسترس نیست، اما بررسیهای تطبیقی در سایر مناطق نشان میدهد که بهرهوری آب در سیستمهای مبتنی بر قنات به طور قابلتوجهی بالاتر از سیستمهای چاهمحور است.
این یعنی قناتها با هدر رفت حداقلی، بیشترین بازدهی را برای کشاورزان به ارمغان میآورند.
با این حال، این میراث ارزشمند در دهههای اخیر با آسیبهای متعددی روبهرو بوده است.
تغییرات اقلیمی و خشکسالیهای پیدر پی، از یک سو و بی توجهی به نگهداری و مرمت قناتها، از سوی دیگر، این شریانهای حیاتی را در معرض تهدید جدی قرار داده است.
بر اساس گزارشها، در جریان بارندگیهای اخیر، حدود ۳۰ رشته قنات دچار آسیب شده و نزدیک به ۱۰۰ هکتار از باغات کشاورزان به دلیل ورود سیلاب و گلولای دچار مشکل شدهاند که نیاز به عملیات پاکسازی و بازسازی دارند.
لزوم مرمت و حفاظت دائمی قنات های بم
مدیر پایگاه جهانی قناتهای اکبرآباد و قاسمآباد بم در گفتگو با مهر با اشاره به غنای میراث آبی منطقه، هشدار داد که ساختوسازهای شهری قناتهای واقع در محدوده بافت شهری را در معرض آسیبهای جدی قرار داده و نیاز به نقشهبرداری دقیق از تمامی قناتها برای حفاظت از آنها امری ضروری است.
منیره ستارزاده، با اشاره به هزینههای بالای نگهداری قناتها با تکنولوژی امروزی و نبود بودجه کافی، بر لزوم توجه ویژه رسانهها و نهادهای متولی به این میراث ارزشمند تأکید کرد.
وی بر لزوم نقشه برداری دقیق از این سازه های آبی تاکید کرد و افزود: بسیاری از آنها زیر شهر بم جاری هستند و نباید با ساخت و سازهای غیر اصولی به این قنوات آسیب وارد شود.
مدیر پایگاه جهانی این قناتها، با اشاره به جایگاه بینظیر این سازههای آبی، نسبت به آینده آنها هشدار داده است.
ستارزاده، قناتهای بم را شاهرگهای حیاتی باغ شهر جهانی بم و منظر فرهنگی آن توصیف کرده و بر نقشی که مقنیان با تجربه در چرخه حیات این سازهها ایفا میکنند، تأکید دارد.
او با اشاره به ویژگیهای منحصر به فرد قناتهای دشتی شهرستان بم از جمله طول زیاد، عمق زیاد، شیب کم و آبدهی بالا، تصریح کرد: در هیچ نقطه دیگری از جهان، این تعداد قنات با چنین آبدهی بالا در یک نقطهی جغرافیایی متمرکز نیست؛ زیرا در محدودهی ثبت جهانی بم، ۵۲ رشته قنات وجود دارد که هر یک، علاوه بر ویژگیهای مشترک، دارای قابلیتهای گردشگری منحصربهفردی هستند.
مدیر پایگاه جهانی قناتهای بم تأکید کرد که ساختوسازهای شهری، قناتهایی که در محدوده بافت شهری قرار گرفتهاند را در معرض آسیبهای جدی قرار میدهد؛ از این رو، او بر ضرورت نقشهبرداری دقیق از تمامی قناتها برای حفاظت از آنها در برابر این تهدید تأکید کرده است.
وی گفت: همچنین، کمبود نیروی متخصص (مقنی) و انجام مرمتهای نادرست از دیگر چالشها می باشد و نبود نیروی جوان و ماهر برای لایروبی و مرمت، آینده این سازههای کهن را با خطر جدی روبهرو کرده است.
ستارزاده، برای مقابله با این تهدیدات، راهکارهایی را پیشنهاد کرده و بر لزوم همکاری همه دستگاههای اجرایی تأکید کرد.
وی افزود: از جمله اقدامات انجام شده، میتوان به آغاز کلاسهای آموزشی برای تربیت نیروی ماهر مقنی و انجام مطالعات میدانی اولیه بر روی تمامی قناتهای منطقه اشاره کرد.
وی ادامه داد: همچنین، تدوین کتابی جامع در مورد قناتهای واقع در محدودهی ثبت جهانی و بررسی منظر فرهنگی آنها در دست انجام است.
لزوم تخصیص اعتبارات ویژه
با این حال، آنچه بیش از هر چیز ضروری است، تخصیص اعتبارات ویژه برای نقشهبرداری، مستندسازی، حفاظت و مرمت قناتهاست.
ستارزاده، با اشاره به تعامل خوب پایگاه با ادارات دولتی از جمله شهرداری بروات، ابراز امیدواری کرده است که با ساماندهی محوطهی این قناتها، شاهد تحولات مثبتی در این زمینه باشیم.
باید گفت بم امروز در آستانه تحولی بزرگ قرار دارد.
برنامهریزیها برای ثبت این شهرستان به عنوان شهر جهانی قنات در دست اجراست و جشنوارههایی مانند «روز روستا و عشایر» با هدف شناساندن هرچه بیشتر ظرفیتهای تاریخی و آبی قناتها و آمادهسازی زیرساختهای لازم برای این ثبت برگزار میشوند.
این اقدام، نه تنها میتواند جایگاه بم را در نقشه گردشگری جهانی تثبیت کند، بلکه با جلب توجه بیشتر به این میراث ارزشمند، زمینهساز تخصیص اعتبارات بیشتر برای مرمت، حفاظت و احیای قناتها خواهد شد.
قناتهای بم، رگهای حیاتی این تمدن کویری، امروز بیش از هر زمان دیگری به مراقبت و توجه نیاز دارند.
این سازههای شگفتانگیز که قرنها اقتصاد و معیشت مردم این دیار را تضمین کردهاند، شایسته آن هستند که با همان نبوغ و همتی که نیاکان ما در احداث آنها به کار بستند، مورد حفاظت و احیا قرار گیرند تا همچنان آب حیات را به نخلستانها و باغهای بم هدیه دهند و این کهنشهر کویری، برای نسلهای آینده نیز سبز و پایدار بماند.
نظر شما