به گزارش خبرنگار مهر، وقتی وارد حرم حضرت فاطمه معصومه(س) میشویم، آن چیزی که در نگاه اول بیشتر از همه جلب توجه میکند درخشش گنبد، کتیبههای روی آن و رنگ کاشیهای حرم میباشد. اما در پشت این زیباییها، مجموعهای از هنر و مهارت معماران ایرانی قرار گرفته است. از خوشنویسی و کاشیکاری گرفته تا قلمزنی، نقرهکاری و طلاکاری. اما این هنرهایی که در معماری حرم دیده میشود صرفا نقش تزیینی ندارند بلکه انتخاب هر کدام از رنگها، نقشها، خطوط و حتی محل قرار گرفتن یک کتیبه، مفهومی از بنا را به مخاطب منتقل میکند. بنابراین حرم حضرت معصومه (س)، علاوه بر یک مکان زیارتی چند هنر سنتی ایرانی را در خود جای داده است؛ از جمله کتیبههایی که بر گنبد و گلدسته حرم نقش بسته است.
گنبد حرم حضرت فاطمه معصومه(س) در طول قرنها بارها بازسازی و تزیین شده و در هر دوره تاریخی بخشی از هنر و معماری زمان خود را به آن اضافه کرده. اولین گنبدی که بر فراز مزار حضرت قرار گرفت در سال ۴۵۷ قمری به دستور ابوالفضل عراقی، حاکم قم در دوره سلجوقیان بود. این گنبد در دورههای بعد تغییر کرد و در عصر صفویه، گنبد دیگری با تزیینات باشکوه ساخته شد که ساختار آن به گنبد امروزی نزدیکتر است. در دوره قاجار هم توجه ویژهای به گنبد حرم حضرت معصومه(س) شد. در سال ۱۲۱۸ قمری، به فرمان فتحعلیشاه قاجار، گنبد با حدود ۱۲ هزار خشت زرین پوشانده شد؛ همان پوشش طلایی که باعث شده گنبد حرم به یکی از شاخصترین عناصر بصری این مجموعه تبدیل شود. همچنین در طراحی گنبد عدد ۱۷ نیز جایگاه ویژهای دارد و ارتفاع گنبد ۱۷ متر است عددی که به اقامت ۱۷ روزه حضرت معصومه(س) در شهر قم نسبت داده میشود.
کتیبه هنری که حالوهوای معنوی به معماری حرم میدهد
در حرم حضرت معصومه(س) هم آیات قرآن، احادیث، اشعار و نوشتههای مذهبی در قالب کتیبه روی بخشهای مختلف بنا وجود دارد. اغلب این کتیبهها با خط ثلث و نستعلیق نوشته شده که حتی انتخاب این خطوط هم اتفاقی نیست چراکه خط ثلث به دلیل فرم درشت و کشیده خود، از فاصله دور خوانایی بیشتری دارد و برای فضاهای بزرگتر مناسب است. همچنین خط نستعلیق با فرم نرم و موزونی که دارد؛ به کتیبه جلوهای متفاوتی میدهد. یکی از نمونههای قابل توجه کتیبههای حرم حضرت معصومه(س) کتیبهای منسوب به محمدرضا امامی، خوشنویس دوره صفوی، در یکی از رواقهای حرم است که سوره جمعه در آن با خط ثلث در سنگ مرمر نوشته شده. این اثر، نمونهای از پیوند خوشنویسی و معماری در هنر دوره صفوی و بخشی از میراث هنری حرم به شمار میرود.
کتیبهنگاری، از هنرهای قدیمی در معماری ایرانی ـ اسلامی است. در این هنر، نوشتهها از روی کاغذ به کاشی، سنگ یا دیگر سطوح منتقل میشوند و روی سردرها، دیوارها و محراب بناهای مذهبی قرار میگیرند. در این هنر، نوشته فقط برای خواندن نیست؛ شکل حروف، اندازه خط و ترکیب آن با نقش و رنگ، بخشی از زیبایی بنا را میسازد. در میان خطهای مختلف، ثلث جایگاه ویژهای در کتیبهنگاری دارد. حروف کشیده، فرم درشت و حرکتهای متنوع این خط باعث میشود نوشتهها از فاصله دور هم به چشم بیایند. از طرف دیگر، ساختار خط ثلث با نقوش کاشیکاری و رنگهای معماری ایرانی هماهنگی خوبی پیدا میکند. به همین دلیل، این خط در بسیاری از بناهای مذهبی برای نوشتن آیات قرآن، احادیث و متون دینی به کار رفته است. برخی خوشنویسان نیز معتقدند فرم و حالوهوای این خط با محتوای معنوی و عرفانی این نوشتهها تناسب دارد.
کاشیهایی که به معماری حرم معنا میدهد
دنیایی از گلها، برگها، پیچوتاب شاخهها و نقوش هندسی در کاشیهای حرم حضرت معصومه(س) دیده میشود. این نقشها بخشی از زبان تصویری هنر ایرانی هستند. در کاشیکاری سنتی، هنرمند، یک گل یا برگ را به شکل طبیعی و ساده در کنار نقشهای دیگر قرار میدهد تا یک ترکیب هماهنگ بسازد به همین دلیل است که وقتی به کاشیکاری صحنهای حرم نگاه میکنیم؛ تکرار زیاد ومدام نقشها به چشم میخورد. این تکرار فقط برای پر کردن فضا نیست بلکه شیوهای در هنر اسلامی است و به صورت یکپارچه شکل میگیرد.
در برخی از صحنهای حرم حضرت معصومه(س) از جمله صحن امام هادی(ع) و صحن امام رضا(ع) که از شاهکارهای معماری اسلامی است. نمونههایی از کاشیهای معرق و هفترنگ تا نقوش اسلیمی و ختایی و کتیبههای خوشنویسی را میتوان دید. در کنار طرحها و نقوش، رنگها هم نقش مهمی در تزیینات معماری حرم دارند؛ رنگهایی از جمله آبی فیروزهای، لاجوردی، زرد و طلایی. در کاشیکاری ایرانی، رنگ فقط برای زیباتر به کار نمیرود؛ ترکیب رنگها با نور و معماری بنا، حال و هوای فضای زیارتی را بیشتر میکند. برای همین است که وقتی وارد یک صحن یا رواق میشویم، مجموعهای از رنگها و نقشها را همزمان میبینیم؛ چیزی که اگر هر کدام از اجزای آن به تنهایی دیده شود، شاید معنای کاملش مشخص نباشد.
روایت هنر ایرانی در ضریح حرم
ضریح حرم حضرت فاطمه معصومه(س) در طول چند قرن بارها تغییر کرده و هر دوره، بخشی از هنر و مهارت استادکاران زمان خود را در آن به جا گذاشته است. نخستین ضریح در دوره صفوی و به دستور شاه طهماسب ساخته شد؛ ضریحی آجری که با کاشیهای هفترنگ و کتیبههای معرق تزیین شده بود و منافذی در اطراف آن داشت تا زائران بتوانند مرقد را ببینند و نذورات خود را در آن قرار دهند. چند سال بعد، ضریحی فولادی و سفیدرنگ در برابر آن قرار گرفت و بعدها نیز ضریحهای دیگری جایگزین شدند.
در دوره قاجار، توجه بیشتری به استفاده از نقره در ساخت ضریح شد. در سال ۱۲۳۰ قمری به دستور فتحعلیشاه، ضریح نقرهپوش شد و این ضریح در سالهای بعد چندین بار تعمیر و بازسازی شد. در یکی از این بازسازیها در دوره ناصرالدینشاه، نقرههای فرسوده خزانه نیز ذوب و برای ساخت ضریح جدید استفاده شد. با گذشت زمان، شکل ضریح تغییر کرد و در دورههای مختلف، هنرهای تازهای به آن اضافه شد؛ از نقرهکاری و طلاکاری گرفته تا قلمزنی، میناکاری و خوشنویسی. در بخشهایی از ضریح، کتیبههای طلایی با خط ثلث و آیاتی از قرآن دیده میشود و نقوش گل و بوته نیز در تزیینات آن به کار رفته است.
یکی از مهمترین بازسازیهای ضریح در دهه ۱۳۸۰ انجام شد. در این دوره، به دلیل فرسودگی بخشهایی از نقره و پایههای چوبی، عملیات بازسازی آن آغاز شد. برای این کار، گروهی از استادان قلمزن، طلاکار و زرگر اصفهانی به کار گرفته شدند. نقرههای قدیمی ذوب و پس از آمادهسازی دوباره به کار رفت و ورقهای نقره جدید نیز با همان سبک قبلی ساخته و قلمزنی شدند. پایههای چوبی ضریح هم با کمک استادکاران ترمیم و جایگزین شد.
این بخش از تاریخ ضریح نشان میدهد که ساخت و نگهداری آن فقط یک کار فنی نیست؛ مجموعهای از مهارتهای سنتی در آن کنار هم قرار گرفته است. نقرهکاری، قلمزنی، طلاکاری، میناکاری، خوشنویسی و کار با چوب، هر کدام بخشی از این اثر را شکل دادهاند. به همین دلیل، ضریح را میتوان یکی از نمونههای پیوند هنرهای سنتی با معماری و فرهنگ زیارت دانست؛ اثری که در طول زمان با دست و هنر استادکاران نسلهای مختلف شکل گرفته و حفظ شده است. در نهایت، در حرم حضرت معصومه(س)، تقریباً هر بخش از بنا میتواند روایتی از فرهنگ و هنر ایرانی ـ اسلامی داشته باشد؛ از رنگ و نقش کاشیها گرفته تا خط کتیبهها و درخشش گنبد. به همین دلیل، این تزیینات را نباید فقط برای زیبایی بنا دید، چرا که هر کدام بخشی از فرهنگ، هنر و باورهایی را که در طول سالها شکل گرفته و منتقل شده، با خود دارند.
نظر شما