خبرگزاری مهر- گروه استانها، مریم سالاری؛ صنعت نوغانداری در خراسان رضوی دهه‌هاست که بیش از یک شغل کشاورزی ساده، شریان حیاتی زنجیره نساجی و سنتی منطقه تربت‌حیدریه و بایگ بوده است؛ سرزمینی که روزگاری نبض ابریشم‌کشی کشور را در دست داشت، اما در سال‌های اخیر زیر فشار تورم، واردات نخ‌های ارزان بی‌کیفیت و زوال نسل استادکاران قدیمی، سهم خود را کوچک‌تر از گذشته دیده است. این روزها زمزمه‌هایی از آغاز یک پروژه آزمایشی به گوش می‌رسد: شکستن مرز تک‌محصولیِ بهاره و انتقال پرورش کرم ابریشم به سرمای پاییز اقلیم خشک شرق کشور؛ تلاشی که اگرچه بر کاغذ و در گزارش‌های اداری جذاب به نظر می‌رسد، اما روی دیگر آن پرسش‌های فنی و زیست‌محیطی فراوانی است.
سابقه پرورش پاییزه در ایران همواره محصور به نوارهای مرطوب شمال کشور مانند گیلان و مازندران بوده؛ مناطقی که اعتدال پاییزی و پوشش گیاهی غنی، بقای کرم را بدون دستکاری‌های شدید محیطی تضمین می‌کند. در مقابل، اقلیم خراسان با نوسانات وحشتناک دما میان روز و شب و خشکی خزان شناخته می‌شود. اجرایی کردن چنین پروژه‌ای در استانی با تابستان‌های داغ و پاییزهای زودهنگام و خشک، پیش از آنکه یک دستاورد قطعی باشد، یک قمار ریسک‌پذیر بیولوژیک است که موفقیتش در اتاق‌های اداری تعیین نخواهد شد، بلکه در حرارت تل‌انبارها و طویله‌های روستایی سنجیده می‌شود.
علاوه بر ابعاد فیزیولوژیک کرم ابریشم، چالش بازسازی کارگاه‌های فرسوده و سرمایه انسانی آسیب‌دیده، دیواری بلند پیش روی این برنامه است. سال‌ها توقف تولید داخلی تخم نوغان و وابستگی مفرط به ارسال جعبه‌ها از شمال، مهارت پرورش لارو مولد را در نسل جوان‌تر این جغرافیا خشکانده است. حالا که مسئولان مدعی احیای تنها کارگاه تولید تخم در شرق کشور هستند، باید دید آیا بستر واقعی برای تبدیل یک ایده پایلوت به اقتصاد پایدار وجود دارد یا قرار است با پایان بودجه‌های مقطعی، پرونده آن نیز مثل ده‌ها پروژه دیگر در قفسه بایگانی خاک بخورد.
همزمان، وضعیت آشفته سایر محصولات نساجی منطقه نظیر پنبه در دشت تربت‌حیدریه زنگ خطری آشکار را به صدا درآورده است. کشاورز و نوغانداری که در منگنه افزایش هزینه‌های سوخت، کود، سم و دستمزد گیر افتاده‌اند، با وعده و پایش‌های آماری اقناع نمی‌شوند. در ادامه، متن گفتگوهای مدیران متولی، ارزیابی یک کارشناس مستقل میدانی از مخاطرات این تصمیم، و داده‌های رسمی جهاد کشاورزی پیرامون اراضی زیر کشت منطقه را بررسی می‌کنیم.
توزیع پاییزه تخم نوغان در خراسان رضوی از مبدا تربت‌حیدریه
علیرضا مهرابی، رئیس اداره توسعه نوغانداری خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر از پرورش و توزیع پاییزه تخم نوغان بصورت پایلوت (آزمایشی) برای نخستین بار در سطح استان خبر داد و اظهار کرد: امسال ۳۰ جعبه و هر جعبه به استعداد ۲۶ تا ۲۷ هزار تخم توریع می‌شود.
رئیس اداره توسعه نوغانداری خراسان رضوی بیان کرد: توزیع علاوه بر تربت‌حیدریه، در برخی شهرستان‌های خراسان رضوی نیز، آغاز شد.
وی گفت: در استان‌های شمالی کشور به دلیل شرایط اعتدالی و اختلاف ناچیز بین فصل بهار و پاییز غالبا توزیع پاییزه نیز وجود دارد، اما در این استان با توجه به اختلاف درجه دما در چهار فصل سال، تاکنون توزیع پاییزه نداشتیم.
مهرابی با بیان اینکه تخم‌ها ارسالی از رشت است، بیان کرد: بعد انجام مرحله تفریخ به مدت ۱۲ روز (یکی از مراحل علمی پرورش کرم ابریشم)، با توجه به اینکه تخم نوغان‌های پاییزه از تخم‌های تولیدی سال‌جاری است و روند طبیعی تکامل را طی نکرده‌است، ابتدا به ساکن با روش‌های خاص ازمایشگاهی (اصطلاحاً اسید آلایی) به تخم‌ها شوک وارد می‌کنیم تا رشد آنها آغاز شود.
رئیس اداره توسعه نوغانداری خراسان رضوی ادامه داد: بعد تبدیل تخم به کرم، تغذیه آغاز می‌شود تا بنیه آنها قوی و سپس به نوغاندار تحویل می‌دهیم.
وی با بیان اینکه فعالیت تنها کارگاه تولید تخم نوغان منطقه شرق کشور به مرکزیت تربت‌حیدریه از مرداد امسال آغاز شد، افزود: امسال میزان تخمی که تولید کردیم، در شرایط خاص برای توزیع در فصل بهار آینده نگهداری می‌شود.
مهرابی تصریح کرد: اما با رعایت شرایط دمایی و تغذیه مناسب از سال آینده برای توزیع پاییزه و زمستانی نیز، قادر خواهیم بود تخم نوغان تولید کنیم.
رئیس اداره توسعه نوغانداری خراسان رضوی گفت: بهار امسال ۶ هزار و ۶۰۰ جعبه تخم نوغان بین بهره‌برداران توزیع و در نهایت نزدیک ۲۳۹ تن پیله‌تر توسط نوغانداران این استان تولید شد.
وی شمار خانوار مشغول به کار در زمینه نوغان و ابریشم در تربت‌حیدریه را ۷۴۰ خانوار عنوان و اظهار کرد: اگر در هر خانوار دستکم ۲ نفر در این پیشه فعال باشند، حداقل هزار و ۵۰۰ نفر در این حرفه مشغول فعالیت هستند.
مهرابی ادامه داد: در شهر بایگ و روستای بسک شهرستان تربت‌حیدریه زمانی نزدیک به ۴۰۰ کارگاه ابریشم‌کشی وجود داشت که اکنون به حدود ۲۵۰ واحد فعال کاهش یافته‌است.
رئیس اداره توسعه نوغانداری خراسان رضوی در پیوند با فرآیند احیای کارگاه تولید تخم نوغان در تربت‌حیدریه گفت: ابتدا باید نوغانداران پیشرو که پیله مولد پرورش می‌دهند، شناسایی شوند.
به گفته وی، در طول ۱۰ سال تعطیلی کارگاه تولید تخم نوغان این خطه، برخی از این نوغانداران فوت کردند، از شغل خود خارج شده یا دیگر قادر به کار نیستند و به همین دلیل آمار دقیقی در دسترس نیست.
مهرابی در توضیح ویژگی‌های نوغاندار پیشرو افزود: این افراد از دانش و تجربه کاری بالایی برخوردارند و معمولاً پیله‌های تولیدی کرم‌های ابریشم والد، میزان تولید کمتری دارد و باید با قیمت بالاتری خریداری شود.
رئیس اداره توسعه نوغانداری خراسان رضوی ادامه داد: پس باید با این افراد قرارداد بسته شود تا متعهد شوند پیله‌تر سالم، که شفیره داخل آن از بین نرفته را، به کارگاه تولید تخم نوغان تحویل دهند و سپس شرایط تبدیل پیله به پروانه فراهم می‌شود و از جفت‌گیری پروانه‌های والد، تخم‌های نسل F۱ تولید و برای پرورش در فصل آینده آماده تحویل به نوغانداران خواهد شد.
برداشت پنبه از سطح ۲۵۰ هکتار مزارع شهرستان تربت حیدریه
قادری، معاون رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی نیز در گفتگو با خبرنگار مهر از آغازبرداشت پنبه از سطح ۲۵۰ هکتار اراضی سطح زیر کشت پنبه در سطح شهرستان تربت حیدریه خبر داد.
معاون رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی با اشاره به اینکه امسال ۲۵۰ هکتار پنبه با ارقام غالب ورامین و شایان در سطح اراضی شهرستان کشت شده افزود: مقدار ۵ تن و ۵۴۰کیلوگرم بذر اصلاح شده در اختیار پنبه کاران قرارگرفته است.
وی در ادامه با بیان اینکه که در راستای حمایت از پنبه کاران مقدار ۱۰۰تن کود ازت، ۲۵تن کود فسفاته و ۱۵تن کود پتاس بین کشاورزان پنبه کاربا نرخ دولتی توزیع شده است.
قادری بیان کرد: میانگین عملکرد و تولید پنبه در هکتار در شهرستان ۳.۵تن است که میزان کل تولید این محصول در سطح مزارع شهرستان حدود۹۰۰ تن است.
معاون رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی افزود: مشکل اصلی پنبه کاران قیمت پایین وش‌پنبه است که با توجه به افزایش هزینه های تولید،عدم صرفه اقتصادی را به دنبال دارد.
نوغانداری پاییزه در اقلیم خشک شرق، ریسک بالایی دارد
حمید فرهمند، کارشناس جهاد کشاورزی در خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: انجام آزمایش و تست پایلوت روی ۳۰ جعبه تخم نوغان اگرچه از بعد آکادمیک جالب توجه است، اما خطر تعمیم زودهنگام آن به عنوان یک استراتژی اقتصادی، نادیده گرفتن اکوسیستم شکننده خراسان است. ما داریم درباره استانی حرف می‌زنیم که نوسان دمای شب و روز آن در آبان ماه گاهی به بیش از ۱۸ درجه سانتی‌گراد می‌رسد. کرم ابریشم حساس‌ترین واکنش را به شوک‌های برودتی دارد و تبدیل یک موجود نیازمند اقلیم معتدل و مرطوب به پرورشی پاییزه در اقلیم خشک، مصرف سوخت و انرژی گرمایشی روستاییان را به‌شدت بالا می‌برد؛ هزینه‌ای که کسی در محاسبات اول روی کاغذ نمی‌آورد.
کارشناس جهاد کشاورزی در خراسان رضوی ادامه داد: مسئله بعدی که مدیران معمولاً از آن عبور می‌کنند، چالش تغذیه است. کرم ابریشم خوراک پلاستیکی نمی‌خورد؛ برگ توت زنده، آبدار و باکیفیت می‌خواهد. در پاییزِ مناطق شرقی، با شروع افت دما و کوتاه شدن طول روز، برگ‌های درختان توت لیگنینی، خشک و پیر می‌شوند و ارزش غذایی و پروتئینی آنها شدیداً کاهش می‌یابد. تغذیه لاروها با برگی که ارزش تریاک‌مانند و فیبری پایینی دارد، به طور مستقیم غدد ترشح ابریشم را فلج می‌کند و در نتیجه، پیله‌های به دست آمده لاغر، شکننده و فاقد کشش استاندارد برای چرخ‌های ابریشم‌کشی بایگ خواهند بود.
وی با اشاره به مرحله حساس اسیدآلایی افزود: وادار کردن تخم به شکستن خواب زمستانی با حمام اسید، پروتکلی علمی است اما کوچک‌ترین خطا در دوز اسید یا تایمینگ حرارتی در رشت یا تربت‌حیدریه، بنیه ژنتیکی لارو نسل F۱ را متلاشی می‌کند. این شوک آزمایشگاهی تلفات دوره دوم و سوم خواب کرم را تصاعدی می‌کند؛ جایی که تلفات به چشم روستایی ساده‌دل می‌آید و او می‌ماند و هزینه‌های تلف‌شده و وقت از دست رفته. شما نمی‌توانید نقص زنجیره را پشت واژه پرطمطراق ‘روش‌های آزمایشگاهی پنهان کنید.
فرهمند درباره ادعای شناسایی نوغانداران پیشرو تصریح کرد: «این اعتراف به تعطیلی ۱۰ ساله کارگاه، کلید ماجراست. در این یک دهه، فاصله نسلی اتفاق افتاده؛ تکنولوژی و تخصص تجربی نسل قبل بدون مستندسازی به خاک سپرده شده است. اینکه نوغاندار را مجاب کنید به جای فروختن پیله به دلال با نقدینگی سریع، بیاید با قراردادهای اداری کم‌سود پیله مولد به آزمایشگاه دولتی بدهد، به این سادگی‌ها نیست. کشاورز به نقدینگی نیاز دارد، نه بوروکراسی اداری و خرید با تأخیر. تا وقتی قیمت تضمینی پیله مولد دو برابر پیله معمولی و با تسویه نقدی در لحظه نباشد، هیچ بهره‌بردار باهوشی وقتش را صرف کار پرریسک اصلاح نژاد نخواهد کرد.»
کارشناس جهاد کشاورزی در خراسان رضوی تأکید کرد: کاهش کارگاه‌های ابریشم‌کشی در بایگ و بسک از ۴۰۰ به ۲۵۰ کارگاه، یک علامت هشدار جدی از افت بنیه بازار است. وقتی بافنده فرش و کارگاه سنتی توان رقابت با نخ‌های ابریشم قاچاق هندی و چینی و الیاف مصنوعی بی‌کیفیت اما ارزان را ندارد، افزایش مقطعی تولید در پاییز مشکلی از معیشت مردم حل نمی‌کند. توسعه پایدار یعنی تضمین زنجیره فروش؛ در غیر این صورت، این طرح‌های پایلوت فقط آمار گزارش عملکرد اداره‌ها را پر می‌کنند، نه جیب نوغاندار را.
تاوان سنگین تکرار تجربه‌های ناکام و نگاه جزیره‌ای به صنعت نوغانداری
تکیه صرف بر آمارهای توزیع ۳۰ جعبه پایلوت نوغان، بدون توجه به حلقه مفقوده «صرفه اقتصادی»، تکرار چرخه‌های ناموفق پیشین در مدیریت کشاورزی است. نمی‌توان در فضایی که زنجیره صنعتی پنبه‌کاری به عنوان رکن موازی صنایع نساجی با بحران نقدینگی و افت قیمت وش دست و پنجه نرم می‌کند، ادعا کرد که نوغانداری پاییزه بدون یارانه واقعی دوام خواهد آورد. کشاورزی که برای تولید ۳.۵ تن پنبه در هکتار انگیزه‌ای به دلیل سرکوب قیمت‌ها ندارد، چطور قرار است در اتاق‌های نیمه‌گرم پاییزی ریسک تلفات لاروهای شوک‌دیده را به جان بخرد؟
حقیقت تلخ بایگ و تربت‌حیدریه در خاموشی ۱۵۰ کارگاه ابریشم‌کشی طی سالیان اخیر ریشه دوانده است. ابریشم‌کشی دستی که هنر اعیان و شناسنامه هویتی این منطقه بود، در تله افزایش هزینه‌های آب، برق، گاز و دستمزد گیر افتاده و هیچ سازوکار حمایتی مشخصی برای جبران فاصله قیمتی آن با کالاهای صنعتی و وارداتی تعبیه نشده است. اگر هدف نهایی از اجرای طرح‌های نوغانداری پاییزه صرفاً تزریق ماده خام به بازاری باشد که خریدار نهایی آن توان خرید ندارد، نتیجه چیزی جز تلنبار شدن نخ و پیله بر دست تولیدکننده نخواهد بود.
احیای دوباره کارگاه راکد تولید تخم نوغان پس از یک دهه وقفه، آزمونی سخت برای ارزیابی اراده دولت است. ادعای استفاده از نوغانداران پیشرو برای تولید نسل F۱ نیازمند اعتمادسازی عینی است؛ اعتمادی که نه با وعده‌های نشست‌های خبری، بلکه با بستن قراردادهای نقد و پرداخت بهای واقعی ارزش ژنتیکی پیله‌های مولد حاصل می‌شود. اگر قرار باشد بهره‌بردار برای تحویل پیله زنده، ماه‌ها چشم‌انتظار ردیف‌های اعتباری ناپایدار دولتی بماند، بدون شک تخم‌های تولیدی سال بعد از نظر کیفی به سرنوشت تخم‌های وارداتی درجه چندم دچار خواهند شد.
صنعت نساجی خراسان رضوی زمانی زنده می‌ماند که سیاست‌گذار دست از تک‌روی‌های مقطعی و گزارش‌سازی‌های اداری بردارد و زنجیره را یکپارچه ببیند: از تأمین برگ غنی توت و سوخت یارانه‌ای در پاییز، تا خرید تضمینی پنبه و پیله، و در نهایت مهار قاچاق نخ ابریشم به کارگاه‌های قالیبافی. نجات نوغانداری تربت‌حیدریه نه در معجزه شوک اسیدی به تخم‌هاست و نه در مانور روی واژه پایلوت؛ بلکه در ایجاد اقتصادی است که در آن زحمتِ شب‌بیداری کشاورز برای گرم نگه داشتن کرم‌هایش، در بازار به تاراج سوداگری نرود.
نظر شما