خبرگزاری مهر - گروه استانها: همزمانی سالروز رحلت پیامبر اکرم (ص)، شهادت مظلومانه امام حسن مجتبی (ع) و شهادت غریبانه امام رضا (ع) در روزهای پایانی ماه صفر، فرصتی برای بازخوانی یکی از مهمترین ابعاد سیره سیاسی اسلام، یعنی نسبت میان عزت، صلح، مقاومت و عقلانیت راهبردی است.
بررسی صلح حدیبیه، صلح امام حسن (ع) و پذیرش مشروط ولایتعهدی از سوی امام رضا (ع) نشان میدهد که در منطق اسلام، انعطاف در شیوه و تاکتیک هرگز به معنای عقبنشینی از اصول و آرمانها نیست.
تبیین مفهوم «عقلانیت انقلابی»
استاد دانشگاه و پژوهشگر تاریخ اسلام در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به تلاش جریانهای غربی برای ارائه تصویری خشن و غیرعقلانی از اسلام اظهار کرد: نقطه مشترک این سه مقطع تاریخی را میتوان در مفهوم «عقلانیت انقلابی» و آنچه در ادبیات امروز «نرمش قهرمانانه» نامیده میشود، جستوجو کرد.
سید حسین جعفری اضافه کرد: در هر سه مقطع، تصمیمی که ممکن است در ظاهر نوعی عقبنشینی یا امتیازدهی تلقی شود، در نهایت به حفظ سرمایههای اساسی اسلام و فراهم شدن زمینه برای پیروزیهای بزرگتر منجر شد.
وی افزود: در ماجرای حدیبیه، پیامبر اکرم (ص) با وجود برخی شروط دشوار، پیمانی را پذیرفتند که در نگاه نخست ممکن بود به سود قریش تلقی شود، اما همین پیمان زمینهساز گسترش ارتباط مسلمانان با جامعه آن روز و در نهایت فتح مکه شد.
جعفری بیان کرد: قرآن کریم نیز از این واقعه با عنوان «فتح مبین» یاد کرده است. بنابراین، صلح حدیبیه نمونه روشنی از این واقعیت است که پیروزی همیشه در میدان جنگ نظامی رقم نمیخورد و گاهی یک تصمیم سیاسی سنجیده میتواند آثار بسیار عمیقتری ایجاد کند.
صلحی که به پیروزی انجامید
این استاد دانشگاه با بیان اینکه همین منطق را میتوان در صلح امام حسن مجتبی (ع) نیز مشاهده کرد، ادامه داد: شرایط اجتماعی و سیاسی دوران امام حسن (ع) به گونهای بود که بخش قابل توجهی از نیروهای آن حضرت دچار تردید، سستی یا خیانت شده بودند و ادامه جنگ میتوانست به نابودی گسترده نیروهای مؤمن و پیروان اهل بیت (ع) منجر شود. در چنین شرایطی، امام حسن (ع) با پذیرش صلح، از نابودی سرمایه انسانی جبهه حق جلوگیری کردند.
وی تصریح کرد: امام حسن (ع) را میتوان از این منظر «تنهاترین سردار» تاریخ دانست؛ زیرا در شرایطی بسیار دشوار تصمیمی گرفتند که شاید در کوتاهمدت برای بخشی از جامعه قابل فهم نبود، اما در بلندمدت ماهیت جریان اموی را آشکار کرد.
جعفری بیان کرد: آن حضرت حاضر نشدند برای حفظ ظاهری حکومت، اصول و حقیقت را قربانی کنند و در عین پذیرش صلح، مشروعیت فکری و اعتقادی معاویه را تأیید نکردند.
استاد دانشگاه و پژوهشگر تاریخ اسلام درباره سیره سیاسی امام رضا (ع) نیز گفت: در دوران مأمون عباسی، تهدید متوجه اصل حیات امام و شبکه اجتماعی و فکری شیعیان بود.
جعفری تاکید کرد: امام رضا (ع) با شناخت دقیق شرایط، ولایتعهدی را با شروطی ویژه پذیرفتند و از حضور در ساختار قدرت برای تبیین معارف اهل بیت (ع) و مقابله فکری با دستگاه خلافت استفاده کردند.
وی افزود: حضور امام رضا (ع) در مرکز قدرت، برخلاف خواست مأمون، به فرصتی برای گسترش گفتمان توحیدی و تبیین جایگاه اهل بیت (ع) تبدیل شد.
پژوهشگر تاریخ اسلام افزود: مناظرات علمی و حضور گسترده مردم در اطراف امام، ظرفیت بزرگی برای معرفی اندیشه اهل بیت (ع) ایجاد کرد؛ تا جایی که مأمون دریافت این حضور میتواند برای مشروعیت سیاسی او تهدیدآفرین باشد.
انعطاف در تاکتیک، صلابت در اصول
این پژوهشگر تاریخ اسلام با تأکید بر اینکه فهم این حوادث بدون توجه به شرایط تاریخی آنها امکانپذیر نیست، اظهار کرد: یکی از خطاهای مهم در تحلیل تاریخ اسلام، جدا کردن تصمیمات معصومان از شرایط زمانی و اجتماعی آنهاست.
جعفری خاطرنشان کرد: اسلام نه دین جمود است و نه دین خشونت؛ بلکه در سیاست، اصل را بر حفظ مصالح عالی جامعه اسلامی و تحقق اهداف الهی قرار میدهد.
وی ادامه داد: اگر مانعی از طریق گفتوگو، پیمان یا ابتکار سیاسی قابل رفع باشد، استفاده از چنین ظرفیتی نهتنها نشانه ضعف نیست، بلکه میتواند نشانه بالاترین سطح عقلانیت سیاسی باشد.
جعفری تصریح کرد: «نرمش قهرمانانه» به معنای انعطاف در تاکتیک و صلابت در راهبرد است؛ یعنی ممکن است شیوه حرکت تغییر کند، اما اصول و اهداف اساسی تغییر نمیکند.
سیره پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) نمونههای متعددی از مذاکره، پیمان، مدارا و بهرهگیری از ظرفیتهای سیاسی را در کنار مقاومت و ایستادگی نشان میدهد این استاد دانشگاه خاطرنشان کرد: غرب در پروژه اسلامهراسی خود، گاهی تجربه تاریخی خود در قرون وسطی و نسبت میان دین و قدرت را به دیگر ادیان تعمیم میدهد و تلاش میکند حضور دین در عرصه سیاست را ذاتاً مساوی با خشونت و تحمیل معرفی کند، در حالی که سیره پیامبر اکرم (ص) و ائمه اطهار (ع) نمونههای متعددی از مذاکره، پیمان، مدارا و بهرهگیری از ظرفیتهای سیاسی را در کنار مقاومت و ایستادگی نشان میدهد.
وی گفت: اگر قرار بود اسلام تنها از مسیر جنگ و تقابل نظامی پیش برود، صلح حدیبیه، صلح امام حسن (ع) و سیاست امام رضا (ع) قابل توضیح نبود. این سه واقعه نشان میدهد که در اندیشه اسلامی، قدرت صرفاً به معنای توانایی جنگیدن نیست؛ بلکه قدرت واقعی، توانایی تشخیص درست شرایط و انتخاب مؤثرترین راه برای حفظ آرمانها و منافع امت اسلامی است.
استاد دانشگاه و پژوهشگر تاریخ اسلام در پایان تأکید کرد: جامعه امروز نیز بیش از هر زمان دیگری به چنین فهمی از تاریخ نیاز دارد. تجربه جمهوری اسلامی در مقاطع مختلف، از پذیرش قطعنامه ۵۹۸ تا برخی مذاکرات و تصمیمات مهم سیاسی، نشان داده است که گاهی برای حفظ اهداف اساسی، باید میان اصل و روش تمایز قائل شد.
جعفری گفت: مدیر و مسئول مسلمان باید بداند که صبر راهبردی، انعطاف تاکتیکی و گفتوگو، در صورت حفظ اصول، الزاماً نشانه عقبنشینی نیست؛ بلکه میتواند مقدمه یک پیروزی عمیقتر باشد.
وی با اشاره به جایگاه پیامبر اکرم (ص)، امام حسن مجتبی (ع) و امام رضا (ع) در این منظومه فکری گفت: پیامبر رحمت، بنیان این مسیر را بنا نهاد؛ امام حسن (ع) با تحمل تنهایی و مظلومیت، از نابودی سرمایه انسانی جبهه حق جلوگیری کرد و امام رضا (ع) با حضور در قلب دستگاه خلافت، از فرصت موجود برای جهاد تبیین و دفاع از معارف اهل بیت (ع) بهره گرفتند.
جعفری اظهار کرد: بازخوانی این سیره میتواند نشان دهد که عزت اسلامی با عقلانیت راهبردی و تشخیص درست شرایط تاریخی پیوندی ناگسستنی دارد.
نظر شما