خبرگزاری مهر، گروه استانها، حمیدرضا عبدالمنافی: کرج سال‌هاست با توسعه شتابان، افزایش جمعیت، گسترش ساخت‌وساز و فشار بر زیرساخت‌های شهری روبه‌رو است؛ اما زیر این چهره پرتحرک شهری، تغییراتی در زمین و منابع آب در حال رخ دادن است که می‌تواند آینده شهر را تحت تأثیر قرار دهد.
فرونشست زمین دیگر موضوعی صرفاً دانشگاهی و محدود به نقشه‌های زمین‌شناسی نیست. مطالعات انجام‌شده در دشت کرج از وجود پهنه‌هایی با نرخ قابل توجه فرونشست حکایت دارد و پژوهش‌های میدانی جدید در استان البرز نیز نشانه‌هایی مانند ترک‌های سطح زمین، نشست موضعی، شکاف‌های عمیق و تغییرات سطح آب زیرزمینی را ثبت کرده‌اند.
در یک مطالعه درباره دشت کرج در بازه زمانی ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۳، بیشترین نرخ فرونشست در پهنه‌ای هلالی‌شکل از شمال‌غرب دشت تا محدوده محمدشهر حدود ۱۵۸ میلی‌متر در سال برآورد شده است؛ رقمی که البته به معنای یکسان بودن وضعیت در همه نقاط شهر نیست و دقیقاً به همین دلیل، پایش مستمر و پهنه‌بندی علمی اهمیت پیدا می‌کند.
همزمان با روز فرهنگی کرج، بازخوانی آینده این شهر فرصتی است تا مسائل پنهان‌تر توسعه شهری نیز دیده شود؛ از آینده آب و زمین گرفته تا سلامت پل‌ها و زیرساخت‌ها و حتی این پرسش اساسی که کرج با همه تنوع تاریخی، اجتماعی و قومی خود قرار است چه تصویری از خویش ارائه دهد.
فرونشست بحران آرامی که نباید منتظر حادثه بماند
پژوهش‌های جدید درباره استان البرز، شواهد فرونشست را در دشت‌های مختلف استان بررسی کرده‌اند. در مطالعه‌ای که دشت‌های هشتگرد، اشتهارد و کرج را دربرگرفته، نشانه‌هایی مانند ترک‌های کششی و فشاری، شکاف‌های سطح زمین، نشست موضعی سازه‌ها، تغییرات سطح آب زیرزمینی و پدیده‌های مرتبط با افت آبخوان مشاهده شده است.
بر اساس همین پژوهش، نرخ‌های به‌دست‌آمده از داده‌های سنجش از دور در برخی پهنه‌ها حدود ۲۰ سانتی‌متر در سال برای هشتگرد، ۱۴ سانتی‌متر برای کرج و ۶ سانتی‌متر برای اشتهارد گزارش شده است.
با این حال، پژوهشگران تأکید کرده‌اند که وضعیت فرونشست در همه نقاط یکسان نیست و حتی در برخی بخش‌های کرج، با وجود برداشت قابل توجه از آب زیرزمینی، شواهد سطحی آشکار فرونشست کمتر مشاهده شده است. همین تفاوت‌ها نشان می‌دهد نمی‌توان برای کل شهر یک نسخه واحد پیچید.
سیدحسین حسینی لواسانی، استاد علمی دانشگاه خوارزمی کرج بر ضرورت نگاه علمی و چندجانبه به مسائل آینده البرز تأکید دارد و معتقد است موضوعاتی مانند فرونشست دشت البرز، سلامت سازه‌های زیرساختی و ارزش‌گذاری آب باید در کنار یکدیگر دیده شوند.
این نگاه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا فرونشست صرفاً به معنای پایین رفتن سطح زمین نیست. وقتی زمین تغییر می‌کند، زیرساخت‌هایی که روی آن ساخته شده‌اند نیز در معرض پیامدهای احتمالی قرار می‌گیرند.
آب؛ ریشه بخشی از بحران‌های آینده
آب در این میان یکی از مهم‌ترین حلقه‌های اتصال مسائل البرز است. افت منابع زیرزمینی، خشکسالی، تغییر الگوی بارش، افزایش مصرف و توسعه شهری و صنعتی، فشار مضاعفی بر منابع آبی وارد کرده است.
پژوهش‌های انجام‌شده درباره آبخوان دشت کرج نیز ارتباط میان افت سطح آب زیرزمینی و فرونشست را بررسی کرده‌اند؛ هرچند یافته‌های علمی نشان می‌دهد این رابطه در همه نقاط ساده و یکسان نیست و عوامل هیدروژئولوژیک دیگری نیز می‌توانند در شدت فرونشست نقش داشته باشند.
بنابراین مسئله آب را نمی‌توان فقط با تأمین آب شرب در کوتاه‌مدت تعریف کرد. هر تصمیم درباره توسعه شهر، صنایع، کشاورزی، تغییر کاربری اراضی و ساخت‌وساز باید یک پیوست آبی داشته باشد.
ارزش‌گذاری آب نیز از همین زاویه اهمیت پیدا می‌کند؛ یعنی اینکه آب به‌عنوان یک منبع محدود، در تصمیم‌گیری‌های توسعه‌ای چه جایگاهی داشته باشد و هزینه واقعی برداشت و مصرف آن چگونه دیده شود.
اگر آبخوان تضعیف شود، پیامد آن فقط کاهش سطح آب چاه‌ها نیست؛ زمین، کشاورزی، زیرساخت و حتی الگوی توسعه شهری نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد.
سلامت پل‌ها و زیرساخت‌ها باید دائمی پایش شود
موضوع دیگری که در اظهارات دانشگاهیان البرز مورد توجه قرار گرفته، سلامت سازه‌های شهری است؛ موضوعی که در شهری مانند کرج با شبکه گسترده پل‌ها، آزادراه‌ها، معابر، خطوط انتقال و تأسیسات حیاتی اهمیت دوچندان دارد.
پایش سلامت سازه‌ها نباید پس از مشاهده ترک یا بروز مشکل آغاز شود. اصل اساسی در مدیریت زیرساخت، شناسایی تغییرات پیش از تبدیل شدن آنها به حادثه است.
اگر فرونشست در یک پهنه ادامه‌دار باشد، باید مشخص شود چه اثری بر پل‌ها، راه‌ها، شبکه آب و فاضلاب، خطوط انتقال گاز، ساختمان‌های عمومی و دیگر تأسیسات حساس دارد.
اینجا نقش دستگاه‌های اجرایی و مدیریت شهری جدی می‌شود. استانداری البرز، اداره کل مدیریت بحران، اداره کل راه و شهرسازی، شهرداری کرج، شورای اسلامی شهر، شرکت آب منطقه‌ای و شرکت آب و فاضلاب البرز باید هرکدام بخشی از این زنجیره پایش و پیشگیری را بر عهده بگیرند.
وزارت نیرو نیز نمی‌تواند مسئله آبخوان را جدا از مسئله فرونشست ببیند و وزارت راه و شهرسازی نیز باید اثر تغییرات زمین را در طرح‌های توسعه‌ای و زیرساختی لحاظ کند.
دانشگاه نباید بعد از بحران وارد شود
آزاد آهنگر، عضو هیئت علمی دانشگاه خوارزمی، بر ضرورت حضور دانشگاه‌ها در فرآیند توسعه شهری تأکید دارد و معتقد است ظرفیت علمی دانشگاه باید برای حل مسائل واقعی شهر به کار گرفته شود.
این نگاه می‌تواند یک تغییر رویکرد مهم برای کرج باشد؛ دانشگاه نباید فقط زمانی به سراغ مسئله شهری برود که بحران شکل گرفته باشد. داده‌های علمی، مدل‌سازی، پایش و ارزیابی ریسک باید پیش از تصمیم‌های بزرگ عمرانی و توسعه‌ای وارد فرآیند سیاست‌گذاری شود.
دانشگاه خوارزمی در کنار دیگر دانشگاه‌ها و مراکز علمی استان البرز می‌تواند بخشی از این ظرفیت را فراهم کند، اما مسئولیت تصمیم‌گیری همچنان بر عهده دستگاه‌های اجرایی و مدیریت شهری است.
دانشگاه داده و تحلیل ارائه می‌کند؛ تصمیم نهایی باید در ساختار مدیریت استان و شهر به سیاست و اقدام تبدیل شود.
کرج فقط مسئله آب و زمین ندارد
در کنار بحران‌های محیطی و زیرساختی، کرج با مسئله دیگری نیز روبه‌رو است؛ مسئله‌ای که شاید مانند فرونشست با دستگاه اندازه‌گیری دیده نشود، اما در زندگی روزمره شهروندان حضور دارد: هویت شهری.
کرج به دلیل مهاجرپذیری، تنوع قومی و اجتماعی، پیشینه تاریخی، موقعیت ارتباطی و قرار گرفتن در مسیر ارتباطی غرب کشور، ویژگی‌هایی متفاوت از بسیاری از شهرهای دیگر ایران دارد.
از همین رو، تعریف هویت کرج نمی‌تواند صرفاً بر یک بنای تاریخی یا یک رویداد فرهنگی استوار باشد.
حسینی لواسانی با اشاره به ویژگی‌های متفاوت کرج در مقایسه با شهرهایی مانند اصفهان، یزد و تهران، بر ضرورت توجه به هویت متمایز شهر و ایجاد یک نماد قابل شناسایی برای آن تأکید کرده است.
این مسئله با روز فرهنگی کرج ارتباط مستقیم دارد؛ اما هویت شهری را نمی‌توان در تقویم محدود کرد. روز فرهنگی زمانی اثرگذار خواهد بود که بهانه‌ای برای یک فرآیند مستمر شناخت شهر، احیای سرمایه‌های تاریخی و اجتماعی و ایجاد تصویر مشترک از آینده کرج باشد.
هویت شهر از خیابان شروع می‌شود
شهروند، هویت شهر را در کتاب‌های تاریخ نمی‌بیند؛ آن را در خیابان، میدان، بوستان، تابلوها، ساختمان‌ها، حمل‌ونقل عمومی، معماری و ورودی‌های شهر تجربه می‌کند.
آزاد آهنگر با اشاره به موقعیت دانشگاه خوارزمی و میدان حصارک، بر همین وجه از هویت شهری تأکید دارد؛ اینکه فردی که از سمت غرب وارد کرج می‌شود، نخست با بخشی از فضای شهری مواجه می‌شود و کیفیت آن محیط در ذهن او به بخشی از تصویر کرج تبدیل خواهد شد.
میدان حصارک، منظر شهری، وضعیت دستفروشی و آسیب‌های اجتماعی پیرامون آن بنابراین فقط یک مسئله محدود به یک مجموعه دانشگاهی نیست؛ موضوعی است که به مدیریت شهری و کیفیت ورودی شهر ارتباط پیدا می‌کند.
شهرداری کرج و شورای اسلامی شهر باید ورودی‌های شهر را بخشی از سرمایه هویتی کرج بدانند، نه صرفاً محدوده‌هایی برای عبور خودرو.
کرج به نقشه راه مشترک نیاز دارد
مسائل آب، فرونشست، زیرساخت و هویت شهری اگرچه در ظاهر چهار موضوع متفاوت هستند، اما در واقع به یک پرسش مشترک می‌رسند: کرج قرار است در دهه‌های آینده چگونه شهری باشد؟
برای پاسخ به این پرسش، استانداری البرز باید نقش هماهنگ‌کننده را ایفا کند و دستگاه‌های تخصصی، شهرداری، شورای شهر، مدیریت بحران، محیط زیست، شرکت‌های آب منطقه‌ای و آبفا و مجموعه راه و شهرسازی را در یک چارچوب مشترک قرار دهد.
شرکت آب منطقه‌ای البرز باید نقشه‌های به‌روز وضعیت آبخوان و پهنه‌های دارای ریسک فرونشست را در اختیار تصمیم‌گیران قرار دهد. مدیریت شهری نیز باید وضعیت زیرساخت‌های حساس را با رویکرد پیشگیرانه بررسی کند.
طرح‌های توسعه شهری و عمرانی نیز باید پیش از اجرا از منظر ظرفیت آب، وضعیت زمین و تاب‌آوری زیرساختی ارزیابی شوند.
همزمان، موضوع هویت شهری نیز نیازمند یک برنامه مستقل اما متصل به همین فرآیند است؛ برنامه‌ای که تاریخ، فرهنگ، معماری، فضاهای عمومی، ورودی‌های شهر، نمادهای شهری و مشارکت شهروندان را کنار هم ببیند.
شهر کرج فرصت آزمون و خطای دوباره ندارد
کرج امروز در نقطه‌ای قرار گرفته که تصمیم‌های توسعه‌ای آن می‌تواند مسیر چند دهه آینده شهر را تعیین کند. منابع آب محدودتر شده، نشانه‌های فرونشست در بخش‌هایی از استان و دشت کرج ثبت شده و زیرساخت‌های شهری نیز به پایش مستمر نیاز دارند.
از سوی دیگر، شهری با این حجم از تنوع اجتماعی نمی‌تواند بدون یک روایت روشن از گذشته و آینده خود، صرفاً با توسعه کالبدی به هویت پایدار برسد.
فرونشست با یک جلسه متوقف نمی‌شود، آب با یک بخشنامه بیشتر نمی‌شود و هویت شهری هم با یک مراسم مناسبتی ساخته نخواهد شد. هر سه به داده، برنامه، اعتبار، نظارت و استمرار نیاز دارند.
روز فرهنگی کرج می‌تواند فراتر از یک مناسبت تقویمی، فرصتی برای بازنگری در آینده شهر باشد؛ آینده‌ای که در آن آب، زمین، زیرساخت، فرهنگ و هویت در تصمیم‌گیری‌ها از یکدیگر جدا نشوند.
در این مسیر، نقش دانشگاه خوارزمی مهم است، اما مسئله کرج بزرگ‌تر از یک دانشگاه است. دانشگاهیان استان البرز و شهر کرج باید به‌عنوان بخشی از سرمایه علمی شهر در فرآیند تصمیم‌سازی حضور داشته باشند و دستگاه‌های اجرایی نیز باید این ظرفیت را از مرحله مشورت به مرحله سیاست‌گذاری و اقدام پیوند بزنند.
آینده کرج بیش از آنکه به تصمیم‌های مقطعی نیاز داشته باشد، به یک نقشه راه مشترک نیاز دارد؛ نقشه‌ای که در آن حفظ آب، جلوگیری از تشدید فرونشست، صیانت از زیرساخت‌ها و ساختن هویت شهری، چهار ضلع یک مسئله واحد به نام آینده کرج باشند.
نظر شما