خبرگزاری مهر، گروه استانها: درختان کهنسال تنها بخشی از پوشش گیاهی یک منطقه نیستند؛ آن‌ها نشانه‌هایی زنده از تاریخ طبیعی، حافظان خاطرات نسل‌های گذشته و بخشی از هویت فرهنگی و تاریخی جوامع محلی به شمار می‌روند. عمر طولانی این درختان، آن‌ها را به میراثی تبدیل می‌کند که جایگزینی‌شان با کاشت نهال‌های جدید امکان‌پذیر نیست؛ چراکه شکل‌گیری چنین آثاری حاصل گذر زمان، شرایط طبیعی و پیوند دیرینه انسان با محیط زندگی خود است.
در روستای زگلیک شهرستان اهر در آذربایجان‌شرقی، سرنوشت یک چنار کهنسال اکنون به موضوعی فراتر از قطع یک درخت تبدیل شده است؛ درختی که نامش در فهرست آثار ملی کشور ثبت شده و خبر قطع بقایای آن با هدف فروش چوب و تأمین هزینه احداث سرویس بهداشتی در روستا، پرسش‌هایی جدی درباره شیوه حفاظت از میراث طبیعی و مسئولیت دستگاه‌های مرتبط ایجاد کرده است.
بر اساس اظهارات علی فاضلی، دادستان عمومی و انقلاب شهرستان اهر، تحقیقات اولیه از انجام این اقدام با هماهنگی بخشداری فندقلو حکایت دارد. در پی این اتفاق، پرونده‌ای قضایی در شعبه دوم بازپرسی دادسرای عمومی و انقلاب اهر تشکیل شده، دستگاه لودری که در عملیات قطع درخت نقش داشته توقیف و به پارکینگ منتقل شده و بخشی از تنه قطع‌شده نیز با همکاری نیروی انتظامی و یگان حفاظت میراث فرهنگی کشف و ضبط شده است.
با وجود ورود دستگاه قضایی، ماجرا همچنان با پرسش‌هایی درباره چگونگی تصمیم‌گیری برای قطع درخت، وضعیت حفاظتی آن پیش از این اتفاق و نحوه صیانت از آثار طبیعی ثبت‌شده همراه است؛ پرسش‌هایی که پاسخ به آن‌ها برای روشن شدن ابعاد حادثه ضروری به نظر می‌رسد.
پرونده قضایی برای بررسی قطع چنار زگلیک
علی فاضلی، دادستان عمومی و انقلاب شهرستان اهر، ظهر امروز از تشکیل پرونده قضایی ویژه برای بررسی قطع چنار تاریخی روستای زگلیک خبر داد و اعلام کرد رسیدگی به این موضوع در شعبه دوم بازپرسی دادسرای عمومی و انقلاب شهرستان ادامه دارد.
بر اساس توضیحات وی، مطابق نتایج اولیه تحقیقات، قطع درخت با هماهنگی بخشداری فندقلو و با هدف فروش چوب آن برای تأمین هزینه احداث سرویس بهداشتی در روستا انجام شده است.
در پی این اتفاق، دستگاه لودری که در عملیات قطع درخت نقش داشته، توقیف و به پارکینگ منتقل شده است. همچنین مأموران نیروی انتظامی با همکاری یگان حفاظت میراث فرهنگی، بخشی از تنه قطع‌شده درخت را کشف و ضبط کرده‌اند.
این اقدامات در شرایطی انجام شده که ابعاد مختلف ماجرا همچنان در دست بررسی است و مرجع قضایی باید درباره چگونگی وقوع اتفاق، نحوه تصمیم‌گیری و مسئولیت احتمالی افراد دخیل در آن تصمیم بگیرد.
طرح موضوع فروش چوب برای تأمین هزینه یک طرح خدماتی، اهمیت بررسی دقیق روند تصمیم‌گیری را دوچندان می‌کند. احداث زیرساخت‌های مورد نیاز روستاها، از جمله سرویس بهداشتی، ضرورتی قابل توجه است، اما تأمین هزینه چنین طرح‌هایی باید در چارچوب ضوابط قانونی و با رعایت الزامات حفاظت از آثار طبیعی ثبت‌شده دنبال شود.
البته تشکیل پرونده قضایی و انجام اقدامات اولیه به معنای تعیین قطعی مسئولیت کیفری افراد نیست و انتساب مسئولیت نهایی به اشخاص یا دستگاه‌ها، مستلزم تکمیل تحقیقات، بررسی مستندات و اعلام نتیجه از سوی مرجع قضایی است.
چناری با سابقه ثبت ملی و روایتی متفاوت از قدمت
یکی از نکات مهم در بررسی ماجرای زگلیک، تفاوت اطلاعات منتشرشده درباره قدمت درخت است.
در خبر مربوط به قطع چنار، قدمت آن حدود ۸۰۰ سال عنوان شده است؛ اما وحید نواداد، معاون میراث‌فرهنگی آذربایجان‌شرقی، در گفتگو با خبرنگار مهر در توضیحاتی درباره وضعیت این اثر طبیعی، سن آن را حدود ۲۸۰ تا ۳۳۰ سال اعلام کرد.
به گفته نواداد، چنار کهنسال زگلیک در آذرماه سال ۱۳۹۷ با شماره ۵۰۳ در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده بود و پس از ثبت نیز در چارچوب ضوابط حفاظتی، به‌صورت دوره‌ای از سوی یگان حفاظت میراث‌فرهنگی شهرستان اهر پایش می‌شد.
این تفاوت در اعلام قدمت، ضرورت مراجعه به مستندات کارشناسی و پرونده ثبتی اثر را نشان می‌دهد. تعیین سن دقیق یک درخت کهنسال موضوعی تخصصی است و برای رفع ابهام موجود باید مبنای کارشناسی هر یک از ارقام اعلام‌شده به‌صورت روشن تشریح شود.
با این حال، اختلاف درباره قدمت درخت از اهمیت اصل موضوع نمی‌کاهد؛ زیرا ثبت ملی آن به معنای شناسایی ارزش طبیعی و تاریخی اثر و ضرورت رعایت ضوابط حفاظتی مرتبط با آن است.
درختان کهنسال به دلیل ویژگی‌های طبیعی و سابقه زیستی خود، بخشی از میراث طبیعی هر منطقه محسوب می‌شوند. از بین رفتن چنین آثاری، به‌ویژه در مواردی که در فهرست ملی ثبت شده‌اند، ضرورت توجه به سازوکارهای حفاظتی و مسئولیت دستگاه‌های متولی را برجسته می‌کند.
آتش‌سوزی سال ۱۴۰۰؛ نقطه عطف در سرنوشت درخت
روایت معاون میراث‌فرهنگی آذربایجان‌شرقی از سرنوشت چنار زگلیک، به حادثه‌ای در مهرماه سال ۱۴۰۰ بازمی‌گردد؛ زمانی که این درخت دچار آتش‌سوزی شد و بخش عمده‌ای از تنه آن در جریان حریق از بین رفت.
بر اساس توضیحات نواداد، پس از مهار آتش، وضعیت درخت در مقاطع مختلف از سوی کارشناسان اداره‌کل میراث‌فرهنگی آذربایجان‌شرقی، اداره‌کل منابع طبیعی و مجموعه میراث‌فرهنگی شهرستان اهر بررسی شد تا امکان احیا و حفظ آن مشخص شود.
این بررسی‌ها طی سال‌های پس از آتش‌سوزی ادامه یافت، اما به گفته معاون میراث‌فرهنگی استان، درخت به شرایط قابل احیا بازنگشت و بخش باقی‌مانده تنه آن نیز به‌تدریج کاملاً خشک شد.
نواداد با تشریح روند حفاظت از این اثر طبیعی اعلام کرد: با وجود بررسی‌ها و تلاش‌های کارشناسی طی چهار سال گذشته، امکان احیای درخت فراهم نشد و تنه باقی‌مانده به‌طور کامل خشکید.
وی افزود: نگرانی اهالی منطقه و مسئولان محلی درباره احتمال سقوط بقایای تنه و خطر آتش‌سوزی مجدد، از جمله موضوعاتی بود که در تصمیم‌گیری درباره وضعیت آن مورد توجه قرار گرفت.
نواداد گفت: بقایای درخت چنار به بقعه شیخ‌شهاب‌الدین اهری منتقل شد تا از آن نگهداری شود و زمینه بررسی‌های تخصصی و معرفی سرگذشت این اثر فراهم آید.
به گفته معاون میراث‌فرهنگی آذربایجان‌شرقی، هدف از این انتقال، حفاظت از بقایای اثر طبیعی ثبت‌شده و فراهم کردن امکان بررسی تخصصی و معرفی تاریخچه آن بوده است.
این توضیحات نشان می‌دهد که چنار زگلیک پیش از انتشار خبر اخیر نیز با آسیب جدی روبه‌رو بوده و روند حفاظت از آن به دلیل پیامدهای آتش‌سوزی با دشواری همراه شده بود.
پرسش اصلی؛ بقایای درخت چه زمانی و چگونه قطع شد؟
در کنار اطلاعات مربوط به آتش‌سوزی و انتقال بقایای درخت، خبر اخیر درباره قطع چنار زگلیک، ابهامی مهم را پیش روی افکار عمومی قرار داده است.
از یک سو، معاون میراث‌فرهنگی آذربایجان‌شرقی اعلام کرد که پس از خشکیدگی کامل تنه باقی‌مانده، بقایای اثر برای حفاظت و بررسی‌های تخصصی به بقعه شیخ‌شهاب‌الدین اهری منتقل شده است. از سوی دیگر، در گزارش اخیر دادستان اهر از قطع درخت تاریخی با هدف فروش چوب و تأمین هزینه احداث سرویس بهداشتی در روستای زگلیک سخن گفته شده است.
تطبیق این دو روایت به توضیح رسمی درباره وضعیت دقیق درخت پیش از اقدام اخیر نیاز دارد. مشخص نیست عملیات اخیر دقیقاً چه بخش‌هایی از درخت یا بقایای آن را دربر گرفته، محل انجام عملیات کجا بوده و ارتباط آن با روند انتقال اعلام‌شده از سوی میراث فرهنگی چه بوده است.
همچنین باید روشن شود که تصمیم مربوط به قطع یا جمع‌آوری بقایای درخت بر پایه چه مستنداتی اتخاذ شده، چه مجوزهایی در این زمینه وجود داشته و ضوابط حفاظتی اثر ثبت ملی چگونه مورد توجه قرار گرفته است.
پاسخ به این پرسش‌ها صرفاً برای روشن شدن یک اتفاق گذشته اهمیت ندارد؛ بلکه می‌تواند میزان هماهنگی میان دستگاه‌های متولی میراث فرهنگی، منابع طبیعی، مدیریت محلی و نهادهای اجرایی را در مواجهه با آثار طبیعی ثبت‌شده مشخص کند.
از این رو، ارائه توضیحاتی دقیق درباره زمان و محل انتقال بقایای درخت، وضعیت آن در زمان وقوع عملیات اخیر و تصمیم‌های اتخاذشده از سوی دستگاه‌های مسئول، برای رفع ابهام‌های موجود ضروری است.
میراث طبیعی؛ فراتر از ارزش اقتصادی چوب
اهمیت چنار زگلیک را نمی‌توان تنها با قیمت چوب یا هزینه مورد نیاز برای اجرای یک طرح عمرانی سنجید. درختی که به فهرست میراث طبیعی ملی راه یافته، به دلیل ویژگی‌های طبیعی، قدمت و ارزش حفاظتی خود مورد شناسایی قرار گرفته است و برخورد با آن باید در چارچوب ضوابط مربوط به این دسته از آثار انجام شود.
احداث زیرساخت‌های خدماتی در روستاها، از جمله سرویس‌های بهداشتی، از نیازهای قابل توجه جوامع محلی است؛ اما تأمین هزینه این خدمات باید از مسیرهای قانونی و با رعایت الزامات حفاظت از میراث طبیعی دنبال شود.
اگر هدف از قطع درخت، همان‌گونه که در اظهارات دادستان اهر آمده، فروش چوب برای تأمین هزینه یک پروژه خدماتی بوده باشد، این موضوع ضرورت بررسی دقیق تناسب تصمیم اتخاذشده با الزامات قانونی و حفاظتی را برجسته می‌کند.
از سوی دیگر، خشکیدگی درخت پس از آتش‌سوزی نیز به‌خودی‌خود به معنای بی‌ارزش شدن بقایای آن نیست. تنه و بخش‌های باقی‌مانده یک اثر طبیعی ثبت‌شده ممکن است همچنان برای مستندسازی، مطالعات کارشناسی و معرفی تاریخچه آن اهمیت داشته باشند؛ موضوعی که ضرورت تعیین تکلیف این بقایا با نظر کارشناسان و دستگاه متولی را نشان می‌دهد.
در چنین شرایطی، تصمیم‌گیری درباره جابه‌جایی، نگهداری یا هرگونه اقدام روی بقایای یک اثر ثبت‌شده باید با توجه به وضعیت فنی آن و در چارچوب ضوابط حفاظتی انجام شود. مستندسازی وضعیت اثر پیش و پس از هر اقدام نیز می‌تواند در بررسی‌های بعدی و جلوگیری از اختلاف روایت‌ها مؤثر باشد.
۴۷ اثر طبیعی ثبت ملی در آذربایجان‌شرقی
وحید نواداد، معاون میراث‌فرهنگی آذربایجان‌شرقی، با اشاره به اهمیت حفاظت از میراث طبیعی استان اعلام کرده است که تاکنون ۴۷ اثر طبیعی در آذربایجان‌شرقی مطالعه و در فهرست آثار ملی کشور ثبت شده است.
به گفته وی، حفاظت از این آثار به پایش مستمر، همکاری دستگاه‌های مسئول و همراهی جوامع محلی نیاز دارد.
این آمار نشان می‌دهد که موضوع حفاظت از میراث طبیعی در آذربایجان‌شرقی به یک اثر محدود نیست و برای صیانت از مجموعه آثار ثبت‌شده، وجود سازوکارهای روشن نظارتی و همکاری مستمر میان دستگاه‌ها ضرورت دارد.
پایش دوره‌ای، مستندسازی وضعیت آثار، اطلاع‌رسانی درباره ضوابط حفاظتی و تعیین مسئولیت دستگاه‌های مرتبط، از جمله محورهایی است که می‌تواند به حفاظت مؤثرتر از این میراث کمک کند. همچنین مشارکت اهالی مناطق محل استقرار آثار طبیعی، در شناسایی آسیب‌ها و اطلاع‌رسانی به‌موقع درباره تهدیدهای احتمالی اهمیت دارد.
سرگذشت چنار زگلیک، به‌ویژه با توجه به آتش‌سوزی سال ۱۴۰۰ و خشکیدگی آن در سال‌های بعد، ضرورت توجه به این موضوع را بیشتر نشان می‌دهد؛ زیرا حفاظت از یک اثر طبیعی تنها به زمان ثبت آن محدود نیست و باید در تمام مراحل، از پایش وضعیت تا تصمیم‌گیری درباره بقایای آسیب‌دیده، ادامه داشته باشد.
مسئولان محلی باید به پرسش‌ها پاسخ دهند
در پی انتشار خبر قطع چنار تاریخی زگلیک، تلاش برای برقراری ارتباط با مسئولان مرتبط و فرماندار اهر با هدف دریافت توضیحات بیشتر انجام شد، اما پاسخی از سوی مسئولان دریافت نشد.
در نتیجه، برخی پرسش‌های مهم درباره روند تصمیم‌گیری، چگونگی هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول و وضعیت حفاظتی درخت همچنان بی‌پاسخ مانده است.
انتظار می‌رود مسئولان محلی و دستگاه‌های متولی، با ارائه توضیحاتی مستند، جزئیات مربوط به وضعیت درخت پیش از عملیات اخیر، مبنای تصمیم‌گیری و اقدامات حفاظتی انجام‌شده را روشن کنند. همچنین اعلام نتایج بررسی‌های کارشناسی درباره قدمت درخت و سرنوشت بقایای آن می‌تواند از ادامه ابهام‌ها و انتشار روایت‌های متفاوت جلوگیری کند.
به‌ویژه با توجه به اعلام دادستان اهر درباره هماهنگی قطع درخت با بخشداری فندقلو، ارائه توضیحات رسمی درباره نحوه اتخاذ این تصمیم و مستندات مربوط به آن اهمیت دارد. این توضیحات باید با نتیجه بررسی‌های قضایی و اطلاعات موجود در پرونده ثبتی اثر تطبیق داده شود تا ابعاد مختلف موضوع به‌صورت دقیق روشن شود.
در عین حال، از آنجا که رسیدگی قضایی ادامه دارد، تعیین مسئولیت نهایی افراد و دستگاه‌های دخیل باید به نتیجه بررسی‌های رسمی واگذار شود و نمی‌توان پیش از تکمیل تحقیقات درباره مسئولیت کیفری اشخاص قضاوت قطعی کرد.
شفاف‌سازی در این زمینه، علاوه بر پاسخ‌گویی به مطالبه عمومی، به مشخص شدن مسئولیت هر یک از دستگاه‌ها در حفاظت از آثار طبیعی ثبت‌شده کمک خواهد کرد.
از تشکیل پرونده تا ضرورت اصلاح روندهای حفاظتی
پرونده قضایی تشکیل‌شده در اهر اکنون یکی از مسیرهای اصلی برای روشن شدن ابعاد حقوقی ماجرای چنار زگلیک است. توقیف لودر و ضبط بخشی از تنه درخت، اقدامات اولیه‌ای است که در جریان رسیدگی انجام شده؛ اما نتیجه نهایی باید بر اساس تحقیقات، مستندات و بررسی نقش افراد و نهادهای مرتبط مشخص شود.
در کنار رسیدگی قضایی، این اتفاق ضرورت بازبینی در روندهای حفاظتی را نیز مطرح می‌کند؛ از نحوه پایش آثار طبیعی ثبت‌شده و ثبت مستندات مربوط به وضعیت آن‌ها گرفته تا تعیین تکلیف بقایای آثار آسیب‌دیده و اطمینان از اینکه تصمیم‌های اجرایی بدون بررسی کارشناسی و رعایت ضوابط اتخاذ نمی‌شوند.
چنار زگلیک پیش از ماجرای اخیر، آتش‌سوزی، آسیب گسترده و خشکیدگی را تجربه کرده بود. با این حال، ثبت ملی این درخت نشان می‌داد که سرگذشت آن تنها مسئله‌ای محلی نیست و حفاظت از آن در چارچوب میراث طبیعی کشور اهمیت دارد.
اکنون پرسش اساسی این است که آیا از تجربه این اتفاق برای جلوگیری از تکرار موارد مشابه استفاده خواهد شد یا پرونده زگلیک نیز پس از تعیین مسئولیت‌های احتمالی، بدون اصلاح سازوکارهای حفاظتی به پایان می‌رسد؟
پاسخ به این پرسش، در گرو نتیجه رسیدگی قضایی، شفاف‌سازی دستگاه‌های مسئول و ارائه برنامه‌ای روشن برای حفاظت از دیگر آثار طبیعی ثبت‌شده آذربایجان‌شرقی است؛ زیرا ارزش میراث طبیعی تنها به آنچه از گذشته باقی مانده محدود نمی‌شود، بلکه به مسئولیتی نیز مربوط است که نسل امروز در قبال حفظ آن برای آینده بر عهده دارد.
نظر شما