فلسفه سیاسی علامه طباطبایی به تحقق اجتماع عقلی توجه دارد

فلسفه سیاسی علامه طباطبایی به تفکر اجتماعی و گفتگوی اجتماعی برای تشخیص مصادیق عدالت اجتماعی بر پایه مقتضیات زمان و مکان بها می دهد و به تحقق اجتماع عقلی و اندیشه ای توجه دارد.

به گزارش خبرنگار مهر، حجت‌الاسلام والمسلمین احمدرضا یزدانی‌مقدم، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، عصر چهارشنبه ششم آذرماه در کمیسیون علوم سیاسی اسلامی مربوط به پنجمین کنگره علوم انسانی اسلامی در دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم به ارائه مقاله خود با عنوان عدالت اجتماعی و دولت از منظر فلسفه سیاسی علامه طباطبایی پرداخت که در ادامه خلاصه آن آمده است:

چکیده:

این مقاله با استفاده از تحلیل متون مربوطه بر آن است که نسبت عدالت اجتماعی و دولت را از منظر فلسفه سیاسی علامه طباطبایی توضیح دهد. این مقاله نشان میدهد که دیدگاه علامه طباطبایی درباره عدالت اجتماعی دیدگاه مستقلی است که با دیدگاههای موجود در این باره تفاوت دارد. فلسفه سیاسی علامه طباطبایی درباره عدالت اجتماعی، بر پایه جایگاهی که برای اجتماع و هویت مستقل آن و نسبت فرد و اجتماع قائل است، به فرد و حقوق فردی اهمیت داده و به نقش اجتماع در فراهم آمدن ثروت فردی هم توجه دارد؛ ازین رو از افراط و تفریط در دولت گرایی یا بازار آزاد برحذر می دارد و بر هویت مستقل اجتماع و تقدّم آن بر دولت و وظایف دولت در قبال عدالت اجتماعی تأکید دارد. نتایج این مقاله برای برنامه ریزی های اجتماعی و سیاسی و اقتصادی قابل استفاده است.

مقدمه:

عدالت اجتماعی چیست؟ دیدگاههای موجود درباره عدالت اجتماعی در فلسفه سیاسی کدام است؟ عدالت اجتماعی از منظر فلسفه سیاسی علامه طباطبایی چگونه است؟ آیا از منظر فلسفه سیاسی علامه طباطبایی عدالت اجتماعی امری حقیقی است یا اعتباری؟ توجیه نظری «حق» مورد نظر در عدالت اجتماعی چیست؟ نسبت عدالت اجتماعی با قرارداد اجتماعی چیست؟ عدالت توزیعی از نظر علامه طباطبایی چگونه است؟ برای تشخیص مصادیق عدالت اجتماعی از چه ملاک و معیاری می توان استفاده کرد؟ آیا عدالت اجتماعی کشف می‌شود یا وضع می‌شود؟

 در پاسخ به این پرسشها؛ مقاله ابتدا نگاهی کلی به عدالت و عدالت اجتماعی دیدگاههای موجود درباره عدالت اجتماعی خواهد داشت. در ادامه عدالت اجتماعی و وظایف دولت در قبال عدالت اجتماعی از منظر فلسفه سیاسی علامه طباطبایی بررسی خواهد شد.

مقاله نشان می دهد که فلسفه سیاسی علامه طباطبایی، بر پایه سنت فلسفه سیاسی اسلامی، دولت را در خدمت اجتماع می انگارد و به سوی دولت گرایی افراطی و اقتصاد دولتی نمی رود. به همین ترتیب از آن جا که هویت و حقوق مستقل اجتماع را به رسمیت شناخته و از فردگرایی افراطی باز می‌دارد؛ به سوی یک دولت شبگرد حامی منافع و مالکیت خصوصی هم نمی رود. فلسفه سیاسی علامه طباطبایی به تفکر اجتماعی و گفتگوی اجتماعی برای تشخیص مصادیق عدالت اجتماعی بر پایه مقتضیات زمان و مکان بها می دهد و به تحقق اجتماع عقلی و اندیشه ای توجه دارد.

اجتماع و دولت از منظر فلسفه سیاسی اسلامی

بر پایه نظرات فارابی و ابن سینا و دیگران می توان گفت که مفهوم اجتماع مفهومی بنیادی در فلسفه سیاسی اسلامی است. از نحوه ورود فیلسوفان مسلمان به بحث دولت و حکومت معلوم می‌شود که از نظر آنان اجتماع تقدم ذاتی و رتبی بر دولت و حکومت دارد. از این‌رو می توانیم فلسفه سیاسی اسلامی را یک فلسفه سیاسی اجتماع گرا به شمار آوریم.

مقصود از اجتماع گرا بودن فلسفه سیاسی اسلامی معنای ویژه ای است و با اجتماع گرایی  و یا هر رویکرد اجتماع گرایانه ای ممکن است تشابه یا تفاوتهایی داشته باشد. اجتماع گرایی فیلسوفان مسلمان به دیدگاه و تحلیل خاص آنان از هستی شناسی اجتماع هم انجامیده است. علاوه بر هستی شناسی مذکور، علامه طباطبایی در راستای دو مفهوم «سنت» و «سانّ» به تفصیل مفهوم و ایده سنت اجتماعی اسلام را هم مطرح کرده است.

دولت و عدالت در دیدگاه علامه طباطبایی

دولت ساخته اجتماع و مترتب بر آن است. بنابراین اجتماع؛ بنیاد دولت بوده و تقدم ذاتی و رتبی بر دولت دارد. پذیرش زندگی اجتماعی، مقدمه تحقق اجتماع است. پذیرش زندگی اجتماعی، پذیرش عدالت اجتماعی را در بردارد. از این‌رو پذیرش زندگی اجتماعی؛ پذیرش عدالت اجتماعی است. نفی عدالت اجتماعی نفی زندگی اجتماعی و بازگشت یا تحمیل استخدام یک سویه و مذموم است. بدین ترتیب عدالت اجتماعی هم تقدم ذاتی و رتبی بر دولت دارد و برگرفته از دولت نیست. از وظایف دولت، تحقق عدالت اجتماعی است. از لوازم عدالت اجتماعی، تقارب طبقات اجتماعی است. از این‌رو از وظایف دولت، تقارب طبقات اجتماعی است.

نتیجه گیری

مشکل دیدگاه افلاطون، محدودیت عدالت اجتماعی مورد نظر او به سامان سیاسی اجتماعی جامعه است. به علاوه سامان سیاسی اجتماعی مورد نظر افلاطون از معیارهای قابل قبولی برخوردار نیست. ارسطو نیز بیشتر به سامان سیاسی اجتماعی جامعه توجه دارد. ارسطو گرچه اشاراتی به توزیع خیرات هم دارد اما منظور او از خیرات اجتماعی بیشتر خیرات سیاسی اجتماعی است و کمتر خیرات اقتصادی را در نظر دارد. در تحلیل رالز توجه به عدالت توزیعی و فرصتهای برابر از نقاط قوت تحلیل به شمار می آید.

عدم توجیه نظری لازم برای عدالت توزیعی و... از نقاط ضعف نظریه است. در نظریه نوزیک اصل به رسمیت شناختن حقوق و مالکیت فردی و مقید کردن آن به حقوق مالکیت مشروع و محدودیت دولت در إعمال تصرف در اموال و حقوق فردی از نقاط قوت است. نادیده گرفتن نقش و سهم اجتماع و نتیجه عینی نظریه در تضعیف بنیانهای زندگی اجتماعی و نابودی اجتماع و دولت از نقاط ضعف نظریه نوزیک است. در اندیشه علامه طباطبایی با به رسمیت شناختن هویت مستقل اجتماع و نقش و اثر اجتماع در فراهم آوردن اموال فردی و معرفی حقوق مشروع مالکیت و توجه به مقصود از زندگی؛ ضعفهای این دو نظریه برطرف می‌گردد.

گفتار علامه طباطبایی درباره عدالت اجتماعی از جهاتی به گفتار فلسفه سیاسی کلاسیک نزدیکتر است و بخشی از دیدگاه او درباره عدالت و عدالت اجتماعی بر پایه و در بستر تحلیل ارسطویی از عدالت اجتماعی قرار دارد.

دیدگاه علامه طباطبایی با دیدگاه فایده گرایان شباهتهایی دارد تا جایی که گاه متهم به فایده گرایی است. در عین حال دیدگاه علامه طباطبایی با دیدگاه فایده گرایان تفاوتهای اساسی دارد. از نظر علامه طباطبایی اگرچه تحقق فایده بیشتر مطلوب است اما عدالت اجتماعی صرفا در صدد بیشتر کردن فایده افراد نیست. به علاوه در دیدگاه علامه طباطبایی سخن از یک فایده تعریف ناشده نیست بلکه فایده در ارتباط با کلیت فلسفه سیاسی علامه طباطبایی و هستی شناسی و انسان‌شناسی او معنا پیدا می‌کند. دیدگاه علامه طباطبایی با دیدگاه رالز نیز شباهتها و تفاوتهای اساسی دارد.

تقارب طبقات مورد نظر علامه طباطبایی با اصل برابری مورد نظر رالز شباهت دارد و حجاب جهل مورد نظر رالز با وضعیت ماقبل قرارداد عدالت اجتماعی شباهت دارد. در عین حال تحلیل علامه طباطبایی صرفاً آزمایشی فکری نیست و در نتیجه متوقف بر مفهوم حجاب جهل نمی باشد. وضعیت ماقبل قرارداد عدالت اجتماعی هم یک موقعیت تاریخی نیست تا متوقف بر اثبات تاریخی موقعیت مورد نظر باشد. همچنین آزمایشی فکری هم نیست بلکه حاصل یک تحلیل عقلی و فلسفی از انسان و رابطه او با انسانهای دیگر است. ارجاع مالیاتها به هویت مستقل اجتماع و سهم اجتماع در ثروت حاصله در اجتماع و زندگی اجتماعی نشان می دهد که علامه طباطبایی نکاتی را مورد توجه قرار داده است که در تحلیل رالز مغفول واقع شده است.

فردگرایی رالز پیوند لازم را با زندگی اجتماعی پیدا نمی کند در حالی که فرد گرایی علامه طباطبایی در دل اجتماع گرایی او قرار دارد. به علاوه دیدگاهی که علامه طباطبایی درباره اجتماع و نسبت فرد و اجتماع دارد امکاناتی را درباره عدالت توزیعی فراهم می آورد که در دیدگاههای مشابه مانند دیدگاه رالز یا نوزیک و دیگران دیده نمی شود. علامه طباطبایی دستآورد اقتصادی فرد را در طول امکاناتی که اجتماع فراهم آورده است می بیند از این‌رو آنچه فرد در زندگی اجتماعی فراهم می آورد در مرتبه نخست از آن اجتماع و سپس فرد خواهد بود. از این‌رو می توان از حق اجتماع در اموال فرد سخن گفت در عین حال ثروت و مالکیت و اراده فرد محترم بوده و از او سلب نمی شود.

امکان دیگری که در فلسفه سیاسی علامه طباطبایی در ارتباط با عدالت اجتماعی مشاهده می‌شود امکان ارجاع تشخیص مصادیق عدالت اجتماعی به مفهوم تفکر اجتماعی است. علامه طباطبایی با استفاده از تفسیر آیه سوره نحل به معیارهای سه گانه برای تشخیص عدالت می رسد. این معیارهای سه گانه در اندیشه فلسفی اسلامی سابقه دارد اما به کارگیری این معیارها در بحث عدالت اجتماعی از ابتکارات علامه طباطبایی است. تعریف عدالت اجتماعی به دادن حق هر کسی به او و ارجاع حق به حقوق انسانی افراد و حقوق اجتماعی آنان ناشی از زندگی اجتماعی و قرارداد اجتماعی و در نتیجه نقش انواع قراردادها در زندگی اجتماعی، مانند قوانین اساسی یک جامعه، امکانات دیگری است که در فلسفه سیاسی علامه طباطبایی در ارتباط با موضوع عدالت اجتماعی قابل مشاهده است.

همچنین از لوازم توجه وظیفه برقراری عدالت اجتماعی به دولت آن است که: دولت در برقراری عدالت اجتماعی و در نتیجه در جهت تحقق تقارب طبقات اجتماعی بکوشد. کوشش دولت در جهت تحقق تقارب طبقات اجتماعی به شکل محدود کردن فرصتها نیست بلکه با رعایت حقوق مردم و آحاد اجتماع صورت می پذیرد. بنابراین‌ تقارب طبقات اجتماعی با فراهم آوردن فرصتها و ایجاد فرصتها و نه محدود کردن آنها تحقق می یابد. بدین ترتیب دولت باید رویکردی اجتماع گرا و حقوق مدار در پیش گیرد.

کد خبر 4783399

برچسب‌ها

مطالب بیشتر

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
  • نظرات حاوی توهین و هرگونه نسبت ناروا به اشخاص حقیقی و حقوقی منتشر نمی‌شود.
  • نظراتی که غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نمی‌شود.
  • 9 + 8 =