شطرنج، میراثی از شرق که جهان را به چالش کشید

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زینب رازدشت: بخار حوض‌های آب داغ حمامی‌های شهر بوداپست، بالای سر مردمی که روی میزهای مرمرین شم شده‌اند و با تمرکز بر روی صفحه بازی خم شده‌اند، حلقه زده است. این صحنه تنها مختص بوداپست نیست؛ در چین، میزهای شطرنج در پارک‌ها مملو از علاقه‌مندان است و در نیویورک، پارک مرکزی (Central Park) به مکانی برای تمرین استراتژی‌های این بازی تبدیل شده است.

شطرنج یک نبرد فکری میان دو بازیکن است که در بیشتر کشورهای جهان روی صفحه‌ای متشکل از ۶۴ خانه و با ۳۲ مهره انجام می‌شود.

برخلاف اندازه کوچک و ظاهر ساده صفحه و مهره‌های شطرنج، تعداد بازی‌های ممکن که با آن‌ها می‌توان انجام داد، از تعداد اتم‌ها در جهان هستی نیز بیشتر است؛ امری که نشان‌دهنده عمق بی‌پایان این بازی است.

ریشه‌های تاریخی: از هند تا ایران

داستان‌ها، شخصیت‌ها و چهره‌های مرتبط با شطرنج، بعدی اسرارآمیز به این بازی می‌بخشند، هرچند اصل و ریشه دقیق آن همچنان مورد بحث است. آنچه مسلم است، شطرنج از شبه‌قاره هند سرچشمه گرفته و در ایران تکامل یافته است. ابن خلدون، مورخ مشهور، در قرن هشتم هجری ابداع شطرنج را به مردی هندی به نام «ساسا ابن داهر» نسبت داده است.

یکی از بازی‌های باستانی هندی «چاتورانگا» به معنای «چهار بخش» یا «چهاردست‌وپا» است که احتمالاً به چهار رکن اساسی ارتش آن روزگار هند یعنی فیل‌ها، جنگجویان سوار بر اسب، ارابه‌ها و پیاده‌نظام اشاره دارد. اگرچه چاتورانگا را نمی‌توان مستقیماً با بازی امروزی شطرنج برابر دانست، اما قطعاً مقدمه‌ای برای شکل‌گیری آن بوده است.

در یک نسخه خطی فارسی متعلق به قرن هشتم هجری توضیح داده شده است که چگونه یک سفیر هندی بازی شطرنج را به دربار شاهان ایران آورد. ایرانیان با هوش و ذوق هنری خود تغییراتی در این بازی ایجاد کردند و نام آن را «چترنگ» نهادند.

اعراب نیز به وسیله ایرانیان با این بازی آشنا شدند و آن را «شطرنج» نامیدند و وارد فرهنگ خود کردند. عرب‌ها نقش بسیار مهمی در انتقال این بازی به غرب داشتند و آن را از طریق اسپانیای قرون وسطی به اروپا بردند.

تکامل قوانین و نام‌گذاری مهره‌ها

در آن دوران، نام‌گذاری مهره‌ها با امروز تفاوت‌هایی داشت. مهره‌ها به ترتیب عبارت بودند از: «شاه»، «فرزین» که بعدها در اروپا به «وزیر» و سپس به «ملکه» تغییر نام داد، «فیل»، «فرس» یا همان «اسب» امروزی، «رخ» که به «قلعه» نیز معروف است و در آخر «بیدق» یا همان «سرباز».

شطرنج در میان مردم، اشراف‌زادگان و به خصوص خلفای عباسی محبوبیت زیادی داشت. استادان بزرگ آن زمان در جهان اسلام چهره‌های درخشانی بودند؛ از جمله «صولی»، «رازی»، «اعدانی» و «ابن ندیم» که در تکامل استراتژی‌های این بازی نقشی اساسی داشتند.

ارتباط ایران و اروپا در تاریخ شطرنج

یوری آورباک، استاد بزرگ روس، در یکی از بازی‌های قهرمانی خود حرکتی حیرت‌آور و فوق‌العاده انجام داد که باعث پیروزی او شد.

بسیاری در آن زمان این حرکت را تازه و ابتکاری می‌دانستند، اما باید دانست که این حرکت در واقع صدها سال پیش توسط «صولی» اختراع و به کار برده شده بود. این نشان می‌دهد که استادان بزرگ مسلمان و ایرانی در تحلیل بازی بسیار پیشرو بودند. این استادان کتاب‌های زیادی در مورد شطرنج نوشتند و در آن‌ها به طور مفصل درباره قوانین و راهبردها (استراتژی) سخن گفتند.

به تدریج این قوانین در سراسر جهان گسترش یافت و کتاب‌هایی درباره تاریخ شطرنج، شروع بازی‌ها (گشایشی)، آخر بازی‌ها (آندگیم) و مسائل شطرنج تألیف شد.

کتابی با عنوان «النمود القتال فی لعب الشطرنج» که در حدود سال ۷۷۱ هجری قمری نوشته شده است، برای اولین بار بازی شطرنج «مادر روحانی نابینا و راهبه‌هایش» را معرفی کرد که یکی از قدیمی‌ترین مسائل ثبت شده شطرنج است.

انتقال به اروپا و واژه‌شناسی

«زریاب»، موسیقی‌دان و پیشگام مد، بازی شطرنج را در اوایل قرن سوم هجری به سرزمینی که در آن زمان «اندلس» نامیده می‌شد، برد. واژه معروف انگلیسی «Checkmate» (چک‌میت) در واقع تحریف شده کلمه فارسی «شاه‌مات» است که به معنای «شاه بازنده» یا «شاه درمانده» است.

بازی شطرنج از اندلس در میان اسپانیایی‌های مسیحی و مستعریان (مسیحیانی که در سرزمین‌های اسلامی اجازه پیروی از دین خود را داشتند) گسترش یافت؛ به شمال اسپانیا و کوه‌های پیرنه رفت و با عبور از مرزها به جنوب فرانسه رسید.

نخستین سند اروپایی که در آن از شطرنج یاد شده است، به سال ۱۰۵۸ میلادی (۴۵۰ هجری قمری) برمی‌گردد؛ زمانی که کنتس ارمسیند از بارسلونا مهره‌های شطرنج بلورین خود را به صومعه سنت گیلز در نایمز اهدا کرد. با این حال، چند سال بعد، کاردینال دمیانی از اوستیا نامه‌ای به پاپ گریگوری هفتم نوشت و در آن با اصرار از او خواست که بازی بی‌دین‌ها را که در میان روحانیون و اهل کلیسا رواج یافته بود، ممنوع اعلام کند؛ درخواستی که با موفقیت روبرو نشد و شطرنج همچنان رو به رشد بود.

داستان شطرنج در شاهنامه دراماتیک تر است

داستان شطرنج در شاهنامه اما دراماتیک تر است. قصه از آنجا شروع می شود که پادشاهی در هند به نام «جمهور»، همسری دارد و فرزندی به نام «گو». بیمار می شود و از دنیا می رود همسرش با برادر او «مای» ازدواج می کند و از او هم دارای پسری می شود به نام «طلخند».

این دو پسر بزرگ می شوند و پادشاهی بین آن ها تقسیم می‌شود اما بین‌شان اختلاف می افتد و در نبردی طلخند نه به دلیل جراحت در جنگ، بلکه به دلیل نرسیدن آب و غذا از بین می رود.

مادر پسر بزرگش «گو» را باعث مرگ پسر کوچکش می‌داند و او را نمی بخشد و «گو» برای اینکه به مادرش اثبات کند که من در مرگ برادرم دخالت مستقیم نداشته ام و خودم و سپاهیانم او را به قتل نرسانده ایم، بلکه او به دلیل شرایط جنگی و گیر افتادن در نقطه ای بدون راه گریز از دنیا رفته است، بازی برای مادر طراحی می کند. البته در نسخه شاهنامه شطرنج شتر هم دارد!

آن طور که شاهزاده برای مادرش توضیح می دهد، با طراحی این بازی دلیل مرگ برادر را با کیش و مات شدن شاه در بازی بیان میکند و مادر آنجاست که پسرش را می بخشد.

راه‌های تجاری و نفوذ در شمال اروپا

شطرنج همچنین از طریق راه‌های بازرگانی از آسیای مرکزی به استپ‌های جنوب روسیه رسید. مهره‌های شطرنج ایرانی مربوط به قرون اول و دوم هجری در سمرقند و فرغانه کشف شده‌اند که نشان‌دهنده گستردگی این بازی در آن مناطق است.

در حدود سال ۳۹۰ هجری قمری، شطرنج از طریق راه‌های بازرگانی که وایکینگ‌ها از آن استفاده می‌کردند، به سرزمین‌های دورتر رسید. آن‌ها بازی شطرنج، سکه‌های عربی و مجسمه‌های بودا را با خود به اروپای شمالی بردند. با وجود راه‌های بازرگانی، در قرن پنجم هجری شطرنج به سرزمین ایسلند نیز راه یافت. در یک داستان ایسلندی که در سال ۱۰۵۵ میلادی نوشته شده، از یک پادشاه دانمارکی به نام «نات کبیر» سخن به میان می‌آید که در سال ۱۰۲۷ میلادی شطرنج بازی می‌کرده است.

دوران مدرن و رباتیک

در قرن هشتم هجری، شطرنج در اروپا به عنوان یک بازی پذیرفته شده تثبیت شد و شاه الفونسوی دهم، ملقب به «دانا»، در قرن هفتم هجری کتابی به نام «کتاب شطرنج و دیگر بازی‌ها» را تهیه و منتشر کرد.

در هشت قرن اخیر، شطرنج هیچ‌گاه به عقب برنگشته و همواره در حال پیشرفت بوده است. در این میان جنبه‌های تفریحی و فناورانه این بازی نیز فرصت ظهور و بروز یافته‌اند. «ولفگانگ د کمپلین» مجارستانی می‌خواست به ملکه ماریا ترزا هدیه‌ای بدهد؛ هدیه او یک ربات بود که بسیار استادانه شطرنج بازی می‌کرد و شطرنج‌بازان بزرگ آن روزگار را نیز شکست می‌داد.

به این ربات ماشینی در ابتدا «مسلمان آهنی» می‌گفتند و بعدها آن را «ترک عثمانی» نامیدند. این ربات بیشتر ترکیبی از مهندسی مکانیک و جادوی صحنه بود! درون آن یک استاد بزرگ شطرنج پنهان شده بود که بابت پیروزی‌هایش اعتبار و شهرتی کسب نمی‌کرد، اما در عوض مردم کیلومترها راه می‌پیمودند تا این ربات دستیار به سر را ببینند و با شگفتی بسیار، شاهد پیروزی‌هایش باشند. در حقیقت، ۵۰ شطرنج‌باز در طول ۲۵ سال در جعبه همراه این ربات به سر برده بودند و پیروزی‌هایشان نصیب ربات ترک عثمانی شده بود.

امروز شطرنج یک ورزش رسمی است

امروزه شطرنج تنها یک بازی سرگرم‌کننده نیست، بلکه ورزشی رسمی است که فدراسیون جهانی آن (FIDE) میلیون‌ها بازیکن را زیر پوشش دارد. از بازی‌های خیابانی در پارک‌ها تا مسابقات جهانی با جوایز میلیون دلاری، شطرنج همچنان به عنوان نماد هوش و استراتژی، میراثی غنی از فرهنگ ایرانی، اسلامی و هندی را با خود به همراه دارد و نسل‌ها را به چالش می‌کشد.