خبرگزاری مهر، گروه استانها - بهنام بهتری نژاد: عفاف و حجاب در سرزمین ایران، تنها مفاهیمی برآمده از مناسبات اجتماعی امروز نیستند؛ ریشههای این فرهنگ را میتوان در تاریخ، آداب و رسوم، ادبیات و سبک زندگی ایرانیان از گذشتههای دور جستوجو کرد.
جامعه ایرانی در طول قرنها، با وجود همه فراز و نشیبهای تاریخی، برای مفاهیمی چون حیا، وقار، کرامت انسانی و پاسداشت حریم فردی و خانوادگی جایگاهی ویژه قائل بوده و این نگاه در اشکال گوناگون زندگی اجتماعی ایرانیان خود را نشان داده است.
با ورود اسلام به ایران، این پیشینه فرهنگی با آموزههای دینی پیوندی عمیقتر پیدا کرد و مفاهیمی چون عفاف و حجاب، در منظومهای گستردهتر از اخلاق فردی و اجتماعی معنا یافتند.
در این نگاه، عفاف تنها به زنان و حجاب نیز تنها به یک نوع پوشش محدود نمیشود؛ بلکه سخن از فرهنگی است که حفظ حرمت انسان، سلامت روابط اجتماعی، حیا و مسئولیتپذیری را مورد توجه قرار میدهد؛ فرهنگی که زن و مرد را در بر میگیرد و تلاش دارد کرامت انسانی را در عرصههای مختلف زندگی پاس بدارد.
با این حال، جامعه امروز ایران، جامعهای متفاوت از گذشته است. تغییر سبک زندگی، گسترش ارتباطات، حضور گسترده شبکههای اجتماعی و مواجهه نسل جدید با الگوهای فرهنگی متنوع، شرایطی تازه را پیش روی جامعه قرار داده است.
نسلی که امروز بیش از هر زمان دیگری با روایتها و سبکهای زندگی گوناگون روبهروست، طبیعی است که پرسشها، دغدغهها و نگاه متفاوتی نیز نسبت به بسیاری از مفاهیم اجتماعی و فرهنگی داشته باشد.
در چنین شرایطی، شاید مهمترین پرسش این نباشد که آیا عفاف و حجاب بخشی از فرهنگ و هویت ایرانی و اسلامی جامعه ما بوده است یا نه؛ بلکه پرسش اصلی این است که برای انتقال این فرهنگ به نسل امروز چه کردهایم؟ آیا توانستهایم زبان گفتگو با جوانان و نوجوانان را پیدا کنیم؟ آیا به جای تکرار صرف بایدها و نبایدها، فرصت کافی برای شنیدن پرسشها و ارائه پاسخهای اقناعی فراهم کردهایم؟
شاید امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازخوانی فرهنگ عفاف و حجاب، با زبانی متناسب با شرایط جامعه و به دور از کلیشهها و دوقطبیسازیها باشیم.
عفاف و حجاب، میراثی برخاسته از تاریخ، فرهنگ و باورهای این سرزمین است؛ اما حفظ و انتقال هر میراثی به آینده، نیازمند شناخت نسل امروز و یافتن راهی تازه برای گفتگو با اوست؛ راهی که بتواند میان ریشههای فرهنگی گذشته و واقعیتهای زندگی امروز پلی مؤثر و ماندگار ایجاد کند.
حجاب؛ سنگر راهبردی زن برای صیانت از هویت است
محبوبه پورشیروان، معاون امور بانوان ادارهکل تبلیغات اسلامی فارس در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به موضوع فرهنگ عفاف و حجاب در فضای جامعه امروز، گفت: مسئله پوشش و حیا را نمیتوان صرفاً در چارچوب یک گزاره فقهی یا سنتی تحلیل کرد، بلکه این موضوع در عصر حاضر با مسئله هویت زن و نحوه مواجهه جامعه با شخصیت او پیوند خورده است.
وی افزود: گفتمان مسلط جهانی در سالهای اخیر، با طرح مفاهیمی مانند آزادی و رهایی، تعریف خاصی از زن ارائه کرده است، اما باید بررسی کرد که این مسیر در عمل چه دستاوردی برای زنان داشته و آیا آنان را از نگاه ابزاری و کالاییشدن رها کرده است یا خیر.
پورشیروان با اشاره به نقش نظام سرمایهداری و رسانهها در شکلدهی به الگوهای اجتماعی گفت: در بسیاری از موارد، زن به جای آنکه به عنوان انسانی اندیشهورز و دارای هویت مستقل دیده شود، به یک کالای دیداری تبدیل شده و ارزش او در بازار نگاه دیگران مورد سنجش قرار میگیرد.
معاون امور بانوان ادارهکل تبلیغات اسلامی فارس ادامه داد: حجاب در چنین شرایطی میتواند یک انتخاب آگاهانه برای مقابله با ابژهسازی زن باشد؛ به این معنا که زن اعلام میکند بدن و هویت او عرصه عرضه و تقاضای عمومی نیست.
وی با تأکید بر ضرورت تفکیک میان برابری ارزشی و تشابه عملکردی اظهار کرد: زن و مرد از نظر کرامت انسانی و ارزشهای انسانی و الهی برابرند، اما این برابری به معنای یکسانبودن ویژگیهای زیستی، روانشناختی و اجتماعی آنان نیست.
پورشیروان تصریح کرد: یکی از آسیبهایی که در برخی قرائتهای فمینیستی مشاهده میشود، این است که قدرتمندشدن زن با شبیهشدن او به مرد تعریف میشود؛ در حالی که اقتدار زنانه الزاماً از مسیر تقلید از الگوهای مردانه عبور نمیکند.
وی ادامه داد: نتیجه چنین رویکردی میتواند گرفتارشدن زنان در نقشهای فرساینده و دورشدن آنان از هویت و ظرفیتهای منحصر به فرد زنانه باشد.
حیا؛ سرمایهای راهبردی در اقتصاد توجه
معاون امور بانوان ادارهکل تبلیغات اسلامی فارس با اشاره به مفهوم «اقتصاد توجه» در جهان امروز گفت: در جامعهای که توجه به یکی از ارزشمندترین سرمایههای انسانی تبدیل شده است، حیا میتواند به عنوان یک سرمایه راهبردی مورد توجه قرار گیرد.
پورشیروان افزود: حیا به معنای حذف زن از جامعه نیست، بلکه میتواند مرزی برای حفظ حریم شخصی و جلوگیری از تقلیل شخصیت انسان به ظاهر و جذابیتهای بصری باشد.
وی گفت: زنی که برای حریم شخصی و هویت خود مرز قائل میشود، به جامعه پیام میدهد که ارزش او صرفاً در ظاهر و نگاه دیگران خلاصه نمیشود و برای شناخت شخصیت او باید از مسیر اندیشه، توانمندی، شخصیت و احترام عبور کرد.
پورشیروان در جمعبندی سخنان خود با بیان اینکه مسئله عفاف و حجاب نیازمند بازخوانی با ادبیات روز است، گفت: حجاب را نباید صرفاً به عنوان محدودیت تعریف کرد، بلکه میتوان آن را از منظر حفظ کرامت، هویت و استقلال زن نیز مورد بررسی قرار داد.
وی تأکید کرد: جریانهای فکری و رسانهای فعال در حوزه زن باید از ادبیات صرفاً دفاعی فاصله گرفته و درباره هویت زن، کرامت انسانی و پیامدهای نگاه ابزاری به زن، گفتگویی عمیق و روزآمد در جامعه شکل دهند.
حیا به معنای حذف زن از جامعه نیست
ترگل بُرنده، مسئول بسیج جامعه زنان فارس، در گفتگو با خبرنگار مهر با تأکید بر اینکه عفاف مفهومی فراتر از نوع پوشش است، گفت: حیا به معنای کنارهگیری زن از جامعه نیست و زن باحیا میتواند شجاع، مطالبهگر، متخصص، مدیر و فعال اجتماعی باشد.
وی ادامه داد: وقتی از حجاب و عفاف سخن میگوییم، معمولاً نخستین تصویری که در ذهن شکل میگیرد، پوشش زنان است؛ در حالی که عفاف مفهومی گستردهتر از نوع لباس و ظاهر دارد و مجموعهای از نگرشها و رفتارها در نگاه، گفتار، روابط و حضور اجتماعی انسان را دربرمیگیرد.
مسئول بسیج جامعه زنان فارس افزود: حجاب یکی از مهمترین نمودهای بیرونی عفاف است، اما تمام عفاف نیست و باید در گفتار، نگاه و روابط نیز حدود عفاف رعایت شود؛ بنابراین هدف اصلی باید تربیت «انسان عفیف» باشد، نه صرفاً توجه به ظاهر.
وی با اشاره به تفاوت مفهوم حیا با کمرویی و انفعال گفت: حیا به معنای کنارهگیری زن از جامعه نیست و زن باحیا میتواند شجاع، مطالبهگر، متخصص، مدیر و فعال اجتماعی باشد.
عفاف مسئولیت مشترک زن و مرد است
مسئول بسیج جامعه زنان فارس با تأکید بر اینکه عفاف مسئولیتی انسانی و اجتماعی است، تصریح کرد: نباید عفاف را تنها به زنان نسبت داد؛ مردان نیز در نوع نگاه، گفتار، پوشش، روابط اجتماعی و رفتار خود مسئول هستند.
وی گفت: رعایتنشدن حجاب از سوی یک زن، هرگز مجوز نگاه یا رفتار نامناسب مردان در اجتماع نیست و همانطور که رعایت حجاب مسئولیت فردی و اجتماعی زنان است، رعایت عفت اجتماعی نیز وظیفه فردی و اجتماعی مردان جامعه محسوب میشود.
بُرنده اضافه کرد: فرهنگ عفاف زمانی شکل میگیرد که زن و مرد هر دو نسبت به کرامت و حریم یکدیگر احساس مسئولیت کنند.
وی درباره نسبت حجاب با آزادی و حضور اجتماعی زنان اظهار کرد: اگر حجاب صرفاً به معنای «پوشاندن زن» تعریف شود، ممکن است این تصور ایجاد شود که حجاب با حضور اجتماعی زنان در تعارض است؛ اما در نگاهی عمیقتر، حجاب میتواند بخشی از مدیریت نوع حضور اجتماعی زن باشد.
مسئول بسیج جامعه زنان فارس افزود: زن مسلمان میتواند تحصیل کند، کار کند، مدیریت داشته باشد و در عرصههای علمی، فرهنگی و اقتصادی اثرگذار باشد؛ مسئله اصلی این است که زن با چه ویژگیای در جامعه دیده شود.
عفاف دیجیتال؛ حلقه تازه فرهنگ حیا
بُرنده با اشاره به تأثیر شبکههای اجتماعی بر مفهوم عفاف گفت: امروز نمیتوان از عفاف سخن گفت و فضای مجازی را نادیده گرفت؛ عفاف دیجیتال یعنی فرد بداند چه تصویری از خود منتشر میکند، درباره دیگران چگونه سخن میگوید، چه محتوایی را بازنشر میکند و تا چه اندازه حریم خصوصی خود و دیگران را رعایت میکند.
وی ادامه داد: عفاف زمانی به فرهنگ تبدیل شده است که رفتار انسان در خیابان و صفحه تلفن همراهش تفاوت بنیادینی نداشته باشد.
نسل جدید به جای دستور، به گفتگوی منطقی نیاز دارد
مسئول بسیج جامعه زنان فارس با بیان اینکه ادبیات سنتی در مواجهه با پرسشهای نسل جدید نیازمند بازنگری است، گفت: دختر نوجوان امروز با موضوعاتی مانند هویت، انتخاب، آزادی، زیبایی، مد، رسانه و روابط انسانی مواجه است و نمیتوان انتظار داشت با همان ادبیات نسلهای گذشته با این مسائل ارتباط برقرار کند.
بُرنده افزود: اگر تنها گفته شود «این کار را انجام بده، چون باید انجام بدهی»، ممکن است ارتباط معرفتی شکل نگیرد؛ بنابراین باید امکان گفتگوی منطقی و علمی درباره چرایی حجاب، کرامت زن، روابط سالم، تأثیر رسانه و حتی استانداردهای زیبایی تحمیلشده به جوانان فراهم شود.
وی تأکید کرد: یکی از اهداف اصلی فعالیت فرهنگی باید حرکت به سمت انتخاب آگاهانه باشد، چرا که انجام یک رفتار بدون معرفت و شناخت، الزاماً به باور پایدار تبدیل نمیشود.
خانواده نخستین مدرسه عفاف است
بُرنده خانواده را نخستین محیط شکلگیری عفاف و حیا در کودک و نوجوان دانست و گفت: آموزش عفاف فقط با توصیه درباره لباس اتفاق نمیافتد؛ نوع رابطه والدین با یکدیگر، احترام به حریم خصوصی فرزند، نحوه مواجهه با بدن و ظاهر و حتی شیوه استفاده والدین از فضای مجازی، همگی پیامهای تربیتی دارند.
وی ادامه داد: اگر خانواده فقط نسبت به نوع لباس فرزندان خود حساس باشد، اما درباره عزتنفس، هویت، روابط سالم، حریم خصوصی و احترام به خود با آنان گفتگو نکند، عفاف به یک باور عمیق در پسران و دختران تبدیل نخواهد شد.
مسئول بسیج جامعه زنان فارس با تأکید بر ضرورت شناخت دغدغههای واقعی نسل جدید گفت: باید پرسشها و دغدغههای جوانان امروز، مسائل مادران در تربیت فرزندان و تأثیر الگوهای فضای مجازی بر نسل جدید را شناخت و برای آنها پاسخهای دقیق و قابل فهم ارائه کرد.
بُرنده تولید محتوای حرفهای، استفاده از زبان هنر و رسانه، گفتگوی مستقیم با دختران و زنان، بهرهگیری از کارشناسان و تربیت کنشگران فرهنگی را از جمله اقداماتی دانست که میتواند این مسیر را تقویت کند.
بُرنده خاطرنشان کرد: شاید مهمترین نقطه آغاز فرهنگ عفاف این باشد که به جای اینکه فقط به دختران بیاموزیم «چگونه دیده شوند»، به آنان بیاموزیم «چگونه خود را بشناسند و ارزشگذاری کنند».
وی افزود: عفاف، پیش از آنکه در ظاهر انسان دیده شود، از جایی آغاز میشود که فرد ارزش خود را میشناسد و برای خود و دیگران حرمت قائل است.
نظر شما