بحران «دروازه اشک‌ها» تهدیدی برای پیوند غذا و انرژی

یادداشت مهمان- حسین شیرزاد، تحلیلگر و دکترای توسعه کشاورزی: با شکست مفتضحانه ترامپ در مجلس نمایندگان و سنا، برای اولین بار، هم تنگه هرمز و هم تنگه باب المندب به طور همزمان تحت کنترل و تاثیر ایران پرقدرت هستند. به این بحران، مشکلات ترانزیت کانال پاناما به دلیل خشکسالی و سطح پایین آب و زمستان پیش روی را اضافه کنید، تا دریابیم که ناوبری از طریق ۳ گلوگاه تجاری کلیدی جهان در معرض تهدید جدی قرار دارد و امنیت انرژی و این شرایط غذای جهانی را به طور جدی به خطر می‌اندازد و آتش تورم را شعله‌ورتر می‌کند. همزمان با ورود جنگ تحمیلی ایالات متحده بر ایران به دهمین ماه خود و بسته ماندن تنگه هرمز، بحران در یک گلوگاه تجاری جهانی دیگر دوباره در حال ظهور است. این درگیری بدون هیچ مانعی به تنگه باب المندب گسترش یافته و تجارت و جریان انرژی را مختل کرده و دریانوردی را در این آبراه حیاتی بین‌المللی تهدید می‌کند.

حدود ۱۲ درصد از تجارت جهانی و سهم بزرگی از ترافیک کانتینری از طریق سیستم دریای سرخ-سوئز انجام می‌شود. بسته شدن مداوم این تنگه نه‌تنها به نفت خام آسیب می‌رساند، بلکه به گوشت منجمد، مواد لبنی، قهوه، چای، ادویه‌جات، خوراک دام، روغن‌های گیاهی، مواد بسته‌بندی، کود، مواد شیمیایی و قطعات یدکی کارخانه‌های مواد غذایی نیز آسیب خواهد رساند. این تنگه باریک که بین یمن در شبه جزیره عربستان و جیبوتی و اریتره در شاخ آفریقا واقع شده است، انتهای جنوبی دریای سرخ را به خلیج عدن و اقیانوس هند متصل می‌کند. این تنگه که قرن‌ها مرکز تجارت دریایی بین شرق آفریقا، عربستان و هند بوده است، پس از افتتاح کانال سوئز در سال ۱۸۶۹ اهمیت جهانی پیدا کرد و به تجارت دریایی بین آسیا و اروپا اجازه داد تا از مسیر طولانی حمل و نقل در اطراف نوک جنوبی آفریقا اجتناب کنند.

این آبراه توسط جزیره مایون که در انگلیسی به جزیره پریم معروف است، به یک کانال غربی به عرض ۲۶ کیلومتر، که عمیق‌ترین گزینه‌ای است که به طور سنتی برای کشتیرانی بین‌المللی استفاده می‌شود، و یک کانال شرقی به عرض ۳ کیلومتر، که نسبتاً کم‌عمق است و عموماً برای کشتی‌های محلی کوچک‌تر استفاده می‌شود، تقسیم می‌شود. با این حال، تنگه باب المندب، که نام عربی آن به دلیل جریان‌های متقاطع خطرناک، صخره‌ها و تپه‌های آبی پنهان و بادهای شدید که می‌توانند ناوبری را بسیار خطرناک کنند، به معنای «دروازه اشک‌ها» یا «دروازه غم» است، به ندرت به اندازه امروز به شهرت خود نزدیک شده است.

پیامدهای اقتصادی این بحران، هم منطقه‌ای و هم جهانی است و نگرانی‌هایی را در مورد افزایش بیشتر قیمت نفت، افزایش هزینه‌های حمل و نقل، افزایش هزینه‌های مواد غذایی و اختلال گسترده در تجارت بین‌المللی، آن هم در زمانی که تورم در بسیاری از نقاط جهان در حال افزایش است، ایجاد کرده است. این آبراه، بازارهای آسیا و خلیج فارس را از طریق دریای سرخ و کانال سوئز به اروپا متصل می‌کند و از نظر تاریخی حدود ۱۲ درصد از تجارت جهانی را حمل کرده است. این شامل حدود ۱۲ درصد از محموله‌های نفتی دریایی، معادل ۶ تا ۷ میلیون بشکه در روز، و ۸ درصد از تجارت LNG می‌شود.

اخیراً، این آبراه به عنوان شریان حیاتی برنامه صادرات نفت عربستان سعودی عمل کرده و محصولات را از طریق شبه جزیره از بنادر خلیج فارس به بنادر دریای سرخ منتقل می‌کند تا از تنگه هرمز اجتناب شود. فراتر از ترافیک انرژی، کشتی‌هایی که از این تنگه عبور می‌کنند، کالاهای فله‌ای مانند غلات، دانه‌های روغنی، کود و مواد اولیه و همچنین طیف گسترده‌ای از کالاهای تولیدی را بین مراکز تولید آسیا و بازارهای اروپا حمل می‌کنند. حدود ۲۵ درصد از تجارت جهانی کانتینر و یک سوم از تجارت بین‌المللی کود دریایی هر ساله از این تنگه عبور می‌کند. هر ساله تقریباً ۷۶ میلیون تن غلات، دانه‌های روغنی و محصولات دانه‌های روغنی از مناطق کلیدی صادرکننده در نیمکره شمالی و جنوبی از طریق تنگه باب المندب جابجا می‌شوند.

در مجموع، این مقدار حدود ۱۷ درصد از تجارت جهانی این کالاهای غذایی را تشکیل می‌دهد. گندم بیشترین تأثیر را از این موضوع می‌پذیرد و تقریباً ۱۹ درصد از تجارت سالانه گندم از طریق دریا هر فصل از این گذرگاه عبور می‌کند تا به مصرف‌کنندگان در سراسر آفریقا، آسیا و خاورمیانه برسد. گزینه دیگر، دور زدن آفریقا از طریق دماغه امید نیک است که هزاران کیلومتر به سفر دریایی اضافه می‌کند در بهترین حالت ۱۲ تا ۱۵ روز دیگر سفر دریایی طول کشیده و زمان تحویل را به طور قابل توجهی افزایش وهزینه سوخت، به ویژه برای کشتی‌های کانتینری بزرگ، افزایش می دهد و به معنای زمان سفر طولانی‌تر، حق بیمه بالاتر و سفری پرهزینه‌تر است.

قیمت مواد غذایی معمولاً دیرتر از قیمت نفت واکنش نشان می‌دهد. قراردادهای حمل و نقل، ذخایر احتیاطی، پوشش ریسک و چرخه‌های قیمت‌گذاری خرده‌فروشان، روند عبور از این مرحله را کند می‌کنند. اما بخش مواد غذایی از مزرعه تا قفسه فروشگاه‌ها به انرژی زیادی نیاز دارد. دیزل غلات را از مزرعه به بندر منتقل می‌کند، سوخت کشتی‌ها آن را از اقیانوس‌ها عبور می‌دهد، گاز به تولید کود نیتروژن کمک می‌کند و لجستیک یخچالی از گوشت، لبنیات، غذاهای دریایی، میوه و سبزیجات محافظت می‌کند. به همین دلیل است که تأثیر تعطیلی به جای فوری بودن، ناهموار خواهد بود. اولین تأثیر در قیمت‌های حمل و نقل، شرایط بیمه، برنامه‌های سفر دریایی و تاریخ‌های تحویل ظاهر می‌شود. دومین تأثیر در هزینه‌های تخلیه و بارگیری ظاهر می‌شود. سومین تأثیر در مناقصات، قیمت‌های عمده‌فروشی، مذاکرات برچسب خصوصی و در نهایت قیمت‌های مصرف‌کننده ظاهر می‌شود.

زنجیره‌های تأمین غلات و دانه‌های روغنی در سطح جهان نیاز به سازماندهی مجدد خطوط لوله تأمین خود، پیشبرد برنامه‌های تدارکاتی، ایجاد ظرفیت ذخیره‌سازی بیشتر برای کاهش وابستگی به برنامه‌های واردات دست به دهان و جستجوی مبدأهای جایگزین به عنوان وسیله‌ای برای جلوگیری از تأخیرهای احتمالی در حمل و نقل خواهند داشت. در حال حاضر، از هر ۵ نفر در سراسر جهان، ۴ نفر در کشورهایی زندگی می‌کنند که برای تغذیه جمعیت خود به واردات وابسته هستند. بسیاری از کشورهای جهان تقریباً به طور کامل برای تأمین تقاضای غلات داخلی به واردات از مناطق حاصلخیز جهان وابسته هستند. بخش عمده‌ای از این تجارت به ترانزیت ایمن از طریق تنگه باب المندب متکی است. طیف کالاهایی که از باب المندب و کانال سوئز عبور می‌کنند، مانند فهرستی از ضروریات زندگی مدرن است. نفت خام و فرآورده‌های نفتی تصفیه‌شده از خلیج فارس به سمت شمال و به سمت اروپا جریان دارند. تانکرهای گاز طبیعی مایع نیز همین مسیر را طی می‌کنند. غلات و کالاهای کشاورزی - گندم، برنج، سویا - در هر دو جهت حرکت می‌کنند و تولیدکنندگان در جنوب آسیا و قاره آمریکا را به واردکنندگان در شمال آفریقا و خاورمیانه متصل می‌کنند. لوازم الکترونیکی مصرفی تولید شده در چین و آسیای جنوب شرقی با کشتی‌های کانتینری غول‌پیکر به سمت غرب حرکت می‌کنند. خودروهای مونتاژ شده در کره جنوبی و ژاپن نیز همین مسیر را طی می‌کنند. ماشین‌آلات و مواد شیمیایی اروپایی در عوض به سمت شرق می‌روند.

همانطور که کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل (UNCTAD) اشاره کرده است، هرگونه اختلال در این کریدور پیامدهای مستقیمی برای امنیت غذایی، تأمین انرژی و اقتصاد جهانی دارد - نه فقط برای کشورهای بزرگ تجاری، بلکه برای کشورهای کوچک‌تر و وابسته به واردات که منابع تأمین جایگزین کمی دارند. محصولات غذایی و کشاورزی، از جمله گندم، برنج، شکر و چای، بین آسیای جنوب شرقی، خاورمیانه و قاره آفریقا مبادله می‌شد. بنابراین باب المندب که اغلب به عنوان یک گلوگاه انرژی توصیف می‌شد یک گلوگاه تأمین مواد غذایی نیز هست. زمان‌بندی این اتفاق عجیب است. تنگه هرمز در جریان جنگ احمقانه آمریکایی ها با ایران تحت فشار شدیدی قرار دارد، هزینه‌های گازوئیل و کشتیرانی بی‌ثبات‌تر شده است و گزارش فائو از قیمت مواد غذایی، بازاری را نشان می‌داد که در بحران دست و پا می زند پس یک شوک دریایی دوم، کسب‌وکارهای غذایی را به آشفتگی عمیق تری پس از سال ۲۰۲۲، بازمی‌گرداند.