تحول دیجیتال و آموزش در بریکس؛ نقش هوش مصنوعی در تربیت نیروی انسانی

به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از تی‌وی بریکس، در بستر تحولات جهانی، آموزش بیش از پیش به‌عنوان ابزاری برای شکل‌دهی به آینده تلقی می‌شود. به باور کارشناسان، اکنون زمانی است که پایه‌های نظام‌ها و رویکردهای نوین آموزشی در کشورهای بریکس در حال شکل‌گیری است. کشورهای عضو این گروه، هر یک دارای تجربه‌ها، پیشینه‌های تاریخی و سنت‌های فرهنگی متفاوتی هستند، اما در عین حال از نظر مقیاس، سطح جاه‌طلبی و نگاه به آینده، اشتراکات قابل توجهی دارند.

نفوذ اقتصادهای نوظهور در دستورکار جهانی آموزش همچنان در حال افزایش است. در عین حال، بسیاری از کشورهای بریکس با چالش‌های مشترکی روبه‌رو هستند؛ از جمله چگونگی تضمین دسترسی برابر به آموزش مدرسه‌ای، مقابله با مهاجرت معلمان، حمایت از آموزش فراگیر، تنوع زبانی و تقویت گفت‌وگوی میان‌فرهنگی.

بر اساس گزارشی که شورای کارشناسان بریکس روسیه با همکاری مؤسسه آموزش دانشگاه ملی پژوهشی مدرسه عالی اقتصاد تهیه کرده است، در سال تحصیلی ۲۰۲۴–۲۰۲۳، حدود ۳۵.۹ درصد از کودکان در سن مدرسه جهان در کشورهای بریکس زندگی می‌کردند و ۳۵.۳ درصد از مدارس جهان نیز در این کشورها قرار داشت. هند با بیش از ۳۶۵ میلیون کودک در سن مدرسه در رتبه نخست قرار داشت و پس از آن چین با بیش از ۲۱۱ میلیون، برزیل با بیش از ۵۳ میلیون، روسیه با بیش از ۲۲ میلیون و آفریقای جنوبی با نزدیک به ۲۰ میلیون نفر قرار گرفتند.

کارشناسان معتقدند ورود فناوری‌های دیجیتال و شبکه‌های عصبی به آموزش می‌تواند نه‌تنها بسیاری از چالش‌ها را برطرف کند، بلکه به جهشی واقعی منجر شود و آموزش را به‌صورت فراگیر در دسترس همگان قرار دهد. با این حال، پرسش‌هایی اساسی همچنان باقی است: آیا کیفیت چنین آموزشی واقعاً بالا خواهد بود؟ آیا این نوع آموزش در مقایسه با مدل کلاسیک دچار ضعف نمی‌شود؟ و آیا پلتفرم‌های دیجیتال آموزشی قادر به تربیت متخصصان سطح بالا خواهند بود؟ پاسخ این پرسش‌ها هنوز روشن نیست.

چالش‌ها و فرصت‌ها

آنچه کشورهای بریکس را بیش از هر چیز به هم پیوند می‌دهد، تلاش برای تضمین دسترسی همگانی و برابر به آموزش اجباری است. در اغلب این کشورها، آموزش رایگان و تضمین‌شده در مقاطع ابتدایی و متوسطه وجود دارد. با این حال، تمامی اعضا با مشکلاتی در حوزه کمّیت و کیفیت تربیت معلم مواجه‌اند. چالش دیگر به حوزه جمعیت‌شناسی بازمی‌گردد؛ در برخی کشورها رشد جمعیت مستلزم گسترش گسترده نظام آموزشی است، در حالی که در برخی دیگر، مهاجرت جوانان از مناطق روستایی به تعطیلی مدارس منجر شده است.

تنوع زبانی نیز اغلب به مانعی جدی تبدیل می‌شود. برای نمونه، در برزیل و آفریقای جنوبی زبان‌های غالب آموزشی پرتغالی و انگلیسی هستند که این موضوع برای کودکانی با زبان مادری متفاوت، دشواری‌هایی ایجاد می‌کند. کمبود کتاب‌های درسی و منابع آموزشی به زبان‌های محلی نیز دسترسی به آموزش را محدود می‌سازد.

تنوع رویکردها؛ نقطه‌ای برای رشد

اگر در گذشته کشورهای جنوب جهانی تلاش می‌کردند این چالش‌ها را با پیروی از توصیه‌های کلی و جهانی حل کنند، امروز گرایش فزاینده‌ای به ارزش حاکمیت در سیاست‌گذاری آموزشی شکل گرفته است. این درک در حال تقویت است که چالش‌ها می‌توانند، در صورت توجه به ویژگی‌های جمعیتی و فرهنگی، به فرصت‌های رشد تبدیل شوند. به باور پژوهشگران، کشورهای بریکس در به‌کارگیری این رویکرد، نقش پیشرو دارند.

امروزه هر یک از کشورهای بریکس راهبردهای ویژه‌ای متناسب با شرایط خاص خود تدوین کرده‌اند. برای مثال، دولت چین بر تضمین دسترسی برابر به آموزش باکیفیت در تمامی مناطق کشور تمرکز دارد، موضوعی که برای توسعه مناطق دورافتاده و روستایی اهمیت بالایی دارد. در همین حال، آفریقای جنوبی و هند در پی گسترش پوشش آموزشی و کاهش نرخ ترک تحصیل هستند، در حالی که روسیه و چین در سال‌های اخیر نگران فشار بیش از حد آموزشی بر دانش‌آموزان بوده‌اند. در برزیل، آموزش فراگیر به محور اصلی سیاست‌ها تبدیل شده است. روسیه و چین، در مقابل، بیش از تطبیق با منافع گروه‌های خاص، بر استانداردهای یکپارچه آموزشی تأکید دارند.

با این حال، کارشناسان بر این باورند که تنوع چالش‌های آموزشی در کشورهای بریکس نه یک ضعف، بلکه یک منبع ارزشمند است؛ چرا که دولت‌ها را به جست‌وجوی راهکارهای نوآورانه و تبادل تجربه‌های مفید سوق می‌دهد.

همکاری‌های آموزشی

کشورهای بریکس در سطوح وزارتخانه‌های تخصصی، دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی با یکدیگر همکاری می‌کنند. تبادل دانشجو و استاد، اجرای برنامه‌های آموزشی شبکه‌ای، انجام پژوهش‌های مشترک و ایجاد پروژه‌های علمی از جمله محورهای این همکاری‌هاست. این روند نقش مهمی در بین‌المللی‌سازی آموزش و انتقال بهترین تجربیات ایفا می‌کند و در بلندمدت می‌تواند به عاملی برای تحول در چشم‌انداز جهانی آموزش تبدیل شود.

از سال ۲۰۱۵ تاکنون، شمار پروژه‌های آموزشی مشترک در کشورهای بریکس چندین برابر شده و برنامه‌های آموزشی شبکه‌ای و دوره‌های آنلاین رشد قابل توجهی داشته‌اند. برآوردها نشان می‌دهد که تا سال ۲۰۳۰ تعداد دانشجویان شرکت‌کننده در برنامه‌های مشترک می‌تواند به ۱۰۰ هزار نفر برسد.

اثر اصلی این همکاری‌ها، بین‌المللی‌شدن نظام‌های آموزشی ملی است. در نتیجه، دانشگاه‌های روسیه عناصر آموزش علوم انسانی را وارد برنامه‌های خود کرده‌اند و دانشگاه‌های برزیل از تجربه چین در ایجاد خوشه‌های آموزشی فناورانه بهره می‌گیرند. این تبادل، رقابت‌پذیری جهانی نظام‌های آموزشی بریکس را افزایش می‌دهد.

موانع

در کنار دستاوردها، موانعی نیز وجود دارد. نخستین مانع، تفاوت اولویت‌هاست؛ در حالی که چین و روسیه بر توسعه آموزش عالی و پژوهش تمرکز دارند، برای کشورهایی مانند هند و آفریقای جنوبی بهبود دسترسی به آموزش پایه اهمیت بیشتری دارد. چالش دیگر، کمبود منابع مالی برای ابتکارات مشترک است. همچنین تفاوت در نظام‌های مجوزدهی، اعتبارسنجی و به‌رسمیت‌شناسی مدارک تحصیلی و فاصله فرهنگی میان کشورها، همکاری‌ها را پیچیده می‌کند.

لوبارتو سارتویو، کارشناس حوزه تجارت خارجی، حقوق، فناوری اطلاعات و صنایع خلاق، در گفت‌وگویی اختصاصی با تی‌وی بریکس گفت: از نظر من، ایجاد یک دانشگاه واحد در کشورهای بریکس ضروری است تا متخصصان آموزش‌دیده بتوانند با یک مدرک مشترک در تمامی کشورهای بریکس‌پلاس فعالیت کنند. این امر مستلزم همکاری گسترده و به‌رسمیت‌شناسی متقابل مدارک است.

منابع دیجیتال مشترک بریکس

کارشناسان معتقدند دانشگاه‌های مشترک بریکس باید تا حدی به‌صورت آنلاین فعالیت کنند. کشورهای عضو همچنین بر ایجاد منابع دیجیتال و نشریات علمی مشترک توافق کرده‌اند. در ژوئن ۲۰۲۵، پروژه «منابع دیجیتال» برای ارائه اطلاعات با کدهای QR در مراکز علمی و آموزشی راه‌اندازی شد.

دیجیتالی‌سازی آموزش

به باور کارشناسان، پروژه‌های پایلوت می‌توانند به پلتفرم‌های بزرگ آموزشی بریکس تبدیل شوند؛ پلتفرم‌هایی که در برخی مراحل، نقش معلم را هوش مصنوعی بر عهده گیرد. الکساندر تیتوف، معاون دبیرکل انجمن بین‌المللی اقتصادهای دیجیتال، تأکید کرد دیجیتالی‌سازی می‌تواند نابرابری‌های دسترسی به آموزش را کاهش دهد و یادگیری تطبیقی مبتنی بر هوش مصنوعی را ممکن سازد.

در عین حال، کارشناسان تأکید دارند که آموزش دیجیتال جایگزین کامل آموزش سنتی نخواهد شد و مدل دوگانه‌ای شکل می‌گیرد که آموزش آنلاین و حضوری را ترکیب می‌کند. دانشگاه‌ها نیز به مراکز پژوهش و تربیت رهبران آینده تبدیل خواهند شد.

نگاه به آینده

دولت‌های بریکس سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در زیرساخت‌های آموزشی دیجیتال انجام داده‌اند. با این حال، نابرابری دیجیتال، هزینه‌های بالای اینترنت و شکاف سواد دیجیتال همچنان چالش‌هایی جدی هستند. کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند که در میان‌مدت، هوش مصنوعی و واقعیت مجازی بیش از پیش در آموزش ادغام شود و استانداردهای مشترک آموزشی در بریکس شکل بگیرد.

به باور تحلیلگران، آموزش دیجیتال یکپارچه در کشورهای بریکس می‌تواند در آینده به یکی از مهم‌ترین خدمات عمومی تبدیل شود؛ خدماتی که کیفیت آن نقش مستقیمی در تربیت نیروی انسانی مورد نیاز برای رشد اقتصادی ایفا خواهد کرد.