عباس نورزایی، کارشناس بنیاد ایران شناسی سیستان و بلوچستان در گفت و گو با خبرنگار مهر، با اشاره به وسعت و غنای دانش بومی، بهویژه در جغرافیای کهن سیستان و بلوچستان، اظهار داشت: در فرهنگ عمومی، دانش بومی حوزههای متنوعی را شامل میشود. یکی از شاخههای این دانش، نظام حقوقی غیررسمی است که در سیستان به «نظام مردمداری» شهرت دارد؛در این نظام، حل وفصل نزاعهای محلی نه صرفاً بر مبنای قوانین رسمی، بلکه بهطور عمده بر اساس سنتها و آداب و رسوم جاری صورت میپذیرد.
وی محور اصلی این نظام سنتی را مفهومی به نام «تپ و تب» خواند و تصریح کرد: «تپ» به معنای جراحت فیزیکی و آسیبهای بدنی است؛ اما دامنه «تب» بسیار گسترده است و میتواند از یک خراش سطحی تا زخمهای عمیق خونآلود، شکستگی اعضا و حتی موارد منجر به فوت را در برگیرد؛متناسب با هر یک از این شقوق، مجازاتها و جرایم مشخص مردمی از پیش تعریف شده است.
نورزایی در تشریح فرآیند دادرسی بومی گفت: هنگامی که نزاعی میان طرفین رخ میدهد، آنها یکدیگر را به «مردمداری» دعوت میکنند؛ پس از این فراخوان، جلسهای موسوم به «شال مردمداری» تشکیل میشود؛ جلسهای که نماد آن نشستن طرفین بر روی یک فرش واحد است.
تپ تعلیقی در فرهنگ شال مردم داری
وی افزود: شرط آغازین این نشست، اعتراف کامل مجرم است؛ فرد خاطی باید مقرّ به عمل ارتکابی خود و جزئیات آن باشد؛ در ادامه، ریشسفیدان دو طایفه به همراه میانجیگران مدعو، گرد هم میآیند، اظهارات طرفین را استماع کرده و سپس حکم متناسب با شدت جراحت (تب) را صادر میکنند.
کارشناس بنیاد ایرانشناسی سیستان و بلوچستان یکی از سازوکارهای هوشمندانه در این نظام سنتی را، نهادی با عنوان «تپ تعلیقی» دانست.
نورزایی ادامه داد: در این فرآیند، اگرچه طرفین به صلح میرسند، اما عنوان میشود که این جراحت بهصورت تعلیقی برای طایفه باقی خواهد ماند؛ این مفهوم بهعنوان یک عامل بازدارنده قدرتمند عمل کرده و تضمین میکند که نه تنها فرد مجرم، بلکه هیچیک از اعضای طایفهاش نیز مجددا مرتکب تعرض و آسیب به طایفه مقابل نشوند.
وی در پایان کارکرد این نظام را فراتر از یک دادرسی صرف دانست و خاطرنشان کرد: چنین سازوکاری موجب استقرار عدالت بومی، حفظ آبروی خانوادهها و طرفین درگیر و گسترش فرهنگ صلح و مصالحه در منطقه میشود؛ مهمترین دستاورد «تپ تعلیقی» و نظام مردمداری، ایجاد تضمینی پایدار برای عدم تکرار وقوع حوادث و منازعات آتی در میان طوایف است؛ این میراث کهن، حلقه اتصال انسجام اجتماعی در جامعه محلی به شمار میرود.
نظر شما