خبرگزاری مهر، گروه استان ها؛ در سالهای اخیر، همزمان با تشدید چالشهای زیستمحیطی و اقتصادی دریای خزر، نگاه به اقتصاد دریا در گلستان نیز در حال تغییر است؛ نگاهی که دیگر دریا را صرفاً عرصهای برای صید و صیادی نمیبیند، بلکه مجموعهای از فعالیتهای بههمپیوسته از آبزیپروری، فرآوری و صادرات تا گردشگری، پرورش ماهی در قفس، توسعه بنادر و جذب سرمایهگذاری را در بر میگیرد.
در این میان، سایت پرورش میگوی گمیشان به یکی از مهمترین جلوههای اقتصاد دریا محور گلستان تبدیل شده است؛ منطقهای که میتواند با توسعه زیرساختها، افزایش تولید و تکمیل زنجیره فرآوری و صادرات، به یکی از موتورهای اشتغال و ارزآوری استان تبدیل شود.
اما مسیر رسیدن به این نقطه همچنان با موانعی جدی روبهروست؛ از آب و برق گرفته تا راه، سرمایه در گردش، صادرات و حتی احیای خلیج گرگان و ذخایر آبزیان.
خزر فقیر شده است؛ گلستان به دنبال بازگرداندن حیات به دریا
معاون هماهنگی امور اقتصادی استاندار گلستان، با اشاره به وضعیت اقتصاد دریا محور استان، عقبنشینی آب خزر و برداشتهای غیرمجاز را از مهمترین عواملی دانست که طی سالهای گذشته به ظرفیتهای دریایی استان آسیب زده است.
عبدالعلی کیانمهر در گفتگو با خبرنگار مهر گفت: عقبنشینی آب دریای خزر و اتفاقاتی که در سالهای اخیر در حوزه دریا رخ داده، عملاً ضربهای به اقتصاد دریا محور گلستان وارد کرده است.
کیانمهر با اشاره به برداشتهای غیرقانونی از منابع دریایی افزود: برداشتهای غیرمجاز طی سالهای گذشته موجب فقیر شدن دریای خزر شده و این مسئله هم ماهیان استخوانی و هم ماهیان خاویاری را تحت تأثیر قرار داده است.
به گفته وی، گلستان در گذشته یکی از خاستگاهها و مراکز مهم تولید ماهیان خاویاری و صادرات خاویار بوده و اکنون یکی از برنامههای استان، بازگرداندن این ظرفیت تاریخی به چرخه تولید است.
معاون هماهنگی امور اقتصادی استاندار گلستان با اشاره به احیای مرکز شهید مرجانی گفت: برای نخستین بار این مرکز دولتی برای تکثیر ماهیان خاویاری در اختیار بخش خصوصی قرار گرفت و پس از بررسیهای انجامشده، این مجموعه دوباره وارد چرخه فعالیت شد.
وی ادامه داد: در مدت کوتاهی حدود ۷۰۰ هزار قطعه بچهماهی در این مرکز تولید شد که ۳۵۰ هزار قطعه از آنها در سال جاری رهاسازی شده است.
کیانمهر این اقدام را گامی مهم برای تقویت ذخایر آبزیان خزر دانست و گفت: این روند در حوزه ماهیان استخوانی نیز دنبال خواهد شد تا ظرفیت زیستی دریای خزر تقویت شود.
اقتصاد دریا فقط صید نیست
کیانمهر معتقد است اقتصاد دریا نباید به صید و تولید آبزیان محدود شود و گردشگری دریایی نیز میتواند یکی از پایههای مهم این اقتصاد باشد.
وی گفت: استان در کنار تقویت ذخایر آبزیان، به دنبال توسعه گردشگری دریایی نیز هست و سرمایهگذارانی در این حوزه وارد شدهاند، اما عقبنشینی آب و فاصله گرفتن خط ساحلی از برخی زیرساختها موجب شده اجرای بعضی طرحها با دشواری مواجه شود.
وی با اشاره به تجربه استانهای مازندران و گیلان افزود: این استانها به دلیل برخورداری از زیرساختهای قدیمیتر و بنادر متعدد، شرایط متفاوتی دارند، اما گلستان در بخش زیرساختهای ساحلی و دریایی نیازمند سرمایهگذاری بیشتری است.
به گفته معاون استاندار گلستان، مدیریت استان تلاش دارد با رفع موانع، زمینه حضور بخش خصوصی را فراهم کند و سرمایهگذاران را برای ورود به حوزه گردشگری و فعالیتهای اقتصادی ساحلی ترغیب کند.
در این میان، آشوراده نیز بهعنوان یکی از ظرفیتهای مهم استان مورد توجه قرار گرفته است؛ ظرفیتی که میتواند در صورت فراهم شدن زیرساختها و حضور سرمایهگذاران، بخشی از آینده گردشگری دریایی گلستان را شکل دهد.
کیانمهر تأکید کرد: بخش خصوصی باید نقش اصلی را در این مسیر بر عهده بگیرد و مدیریت استان نیز آمادگی دارد موانع سرمایهگذاری را برطرف کند.
خلیج گرگان؛ اقتصاد دریا بدون آب احیا نمیشود
یکی دیگر از محورهای مورد تأکید معاون هماهنگی امور اقتصادی استاندار گلستان، وضعیت خلیج گرگان است.
وی کاهش ورودی آب و عقبنشینی آب را از چالشهای جدی منطقه دانست و گفت: کانال ایجادشده در مقطعی کمک خوبی برای تأمین آب و احیای خلیج بود، اما برای تداوم این روند، مطالعات علمی و اقدامات تکمیلی ضروری است.
کیانمهر معتقد است اگر آب به شکل مناسب و مستمر وارد خلیج شود، میتوان امیدوار بود روند احیای آن تقویت شده و ظرفیتهای اقتصادی، گردشگری و زیستمحیطی منطقه دوباره فعال شود.
از نگاه مدیریت استان، احیای خلیج گرگان تنها یک موضوع محیطزیستی نیست؛ بلکه با آینده اقتصاد، گردشگری و حتی معیشت جوامع محلی پیوند خورده است.
بندر؛ حلقهای که برای تکمیل زنجیره اقتصاد دریا باید ساخته شود
توسعه بندر و فراهم شدن امکان صادرات مستقیم نیز از دیگر محورهای مورد توجه مدیریت اقتصادی استان است.
کیانمهر با اشاره به اینکه توسعه زیرساختهای بندری میتواند تجارت استان را متحول کند، گفت: اگر گلستان بتواند زیرساخت مناسب برای صادرات و واردات ایجاد کند، اتفاق مهمی در حوزه اشتغال و تجارت رقم خواهد خورد.
وی افزود: اقداماتی برای فراهم کردن مقدمات این موضوع در حال انجام است و زمین مورد نیاز نیز در حال پیگیری است.
در واقع، مسئله بندر تنها یک پروژه عمرانی نیست؛ بلکه حلقهای از زنجیرهای است که میتواند تولیدکننده گلستانی را مستقیماً به بازارهای خارجی متصل کند.
از قفسهای دریایی تا میگوی گمیشان
کیانمهر همچنین پرورش ماهی در قفس را یکی از ظرفیتهای مهم اقتصاد دریا محور گلستان دانست و از آمادگی استان برای جذب سرمایهگذاران در این بخش خبر داد.
به گفته وی، تجربه صادرات ماهی پرورشیافته در قفس به روسیه نشان داده که بازار مناسبی برای محصولات آبزی استان وجود دارد و میتوان با سرمایهگذاری بیشتر، این بخش را توسعه داد.
در کنار آن، پرورش میگو در گمیشان نیز بهعنوان یکی از مهمترین ظرفیتهای بالفعل اقتصاد دریا استان در حال گسترش است.
کیانمهر گفت: امسال با اجرای طرحهای آبرسانی، پیشبینی میشود تولید میگوی استان از پنج هزار تن عبور کند.
وی با تأکید بر کیفیت و سلامت میگوی گلستان افزود: این محصول از ظرفیت مناسبی برای صادرات و ارزآوری برخوردار است.
مدیریت استان همچنین توسعه تولید بچهمیگو و واگذاری زمین برای سرمایهگذاری در این بخش را دنبال میکند.
به گفته کیانمهر، سایت گمیشان در فاز نخست حدود چهار هزار هکتار ظرفیت دارد و برای فاز دوم نیز حدود ۶ هزار هکتار ظرفیت آماده واگذاری است.
وی تأمین برق را یکی از الزامات توسعه این سایت دانست و از پیگیری احداث نیروگاههای خورشیدی برای تأمین انرژی مورد نیاز مزارع خبر داد.
وقتی ظرفیتها روی کاغذ نمیمانند؛ آمار شیلات از اقتصاد دریا
آنچه در سطح سیاستگذاری مطرح میشود، زمانی اهمیت پیدا میکند که بتواند در عرصه تولید، اشتغال و صادرات خود را نشان دهد.
اسماعیل جباری، مدیرکل شیلات گلستان، با ارائه تصویری از وضعیت آبزیپروری استان، سه محور اصلی اقتصاد دریا را پرورش میگو، پرورش ماهی در قفس و پرورش ماهیان خاویاری عنوان کرد.
وی گفت: سال گذشته حدود چهار هزار و ۳۰۰ تن میگو در گلستان تولید شد و این بخش حدود سه هزار نفر اشتغال مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کرد و حدود ۲۰ میلیون دلار ارزآوری داشت.
جباری افزود: امسال با توجه به احداث کانال جدید انتقال آب از دریا به سمت مزارع میگو، پیشبینی میشود تولید استان از پنج هزار تن عبور کند.
به گفته وی، احداث کانال جدید موجب شده آب با کیفیت و در زمان مناسبتری به مزارع برسد و همین موضوع میتواند زمینه افزایش تولید، اشتغال و ارزآوری را فراهم کند.
مدیرکل شیلات گلستان گفت: فاز نخست این طرح به پایان رسیده و امیدواریم عملیات زیرساختی مراحل بعدی نیز آغاز شود.
گلستان؛ یکی از پیشتازان پرورش ماهی در قفس
جباری با اشاره به ظرفیت پرورش ماهی در قفس گفت: گلستان یکی از استانهای پیشتاز کشور در این حوزه است.
وی افزود: سال گذشته برای نخستین بار در کشور، قزلآلای پرورشیافته در قفس از گلستان به روسیه صادر شد و این تجربه موفق نشان داد بازارهای خارجی ظرفیت پذیرش محصولات تولیدشده در استان را دارند.
به گفته جباری، سرمایهگذاران جدید نیز در این حوزه حضور دارند و برنامهریزی برای توسعه پرورش ماهی در قفس ادامه دارد.
این تجربه میتواند نقطه شروعی برای ورود جدیتر گلستان به بازار ماهیان دریایی باشد؛ بازاری که در صورت تکمیل زنجیره تولید و صادرات، ظرفیت ایجاد ارزش افزوده بیشتری دارد.
بازگشت ماهیان خاویاری به خزر
مدیرکل شیلات گلستان از اجرای یک طرح بزرگ پرورش ماهیان خاویاری با استفاده از آب دریای خزر نیز خبر داد.
وی گفت: این پروژه با ظرفیت تولید هزار و ۵۰۰ تن گوشت ماهیان خاویاری و ۱۰۰ تن خاویار آغاز شده و پیشبینی میشود طی دو سال آینده به بهرهبرداری برسد.
این طرح از آن جهت اهمیت دارد که نشان میدهد اقتصاد دریا در گلستان در حال فاصله گرفتن از فعالیتهای سنتی و حرکت به سمت فعالیتهای فناورانهتر و دارای ارزش افزوده بالاتر است.
جباری همچنین یکی از چالشهای اصلی صنعت میگوی استان را کاهش تراز آب خزر و دشوار شدن ورود آب به مزارع دانست و گفت: با وجود این مشکل، با احداث کانال جدید و لایروبی تلاش شده آب بهموقع به مزارع برسد.
پنج هزار شغل در زنجیره اقتصاد دریا
مدیرکل شیلات گلستان با اشاره به آثار اشتغالزایی این بخش گفت: در مجموع فعالیتهای آبزیپروری مرتبط با اقتصاد دریا در استان حدود پنج هزار فرصت شغلی ایجاد شده است.
این اشتغال البته تنها به مزارع محدود نمیشود؛ واحدهای فرآوری، بستهبندی، حملونقل و سایر حلقههای زنجیره تولید نیز از رونق آبزیپروری منتفع میشوند.
جباری با اشاره به ظرفیت فرآوری استان گفت: گلستان هشت مرکز فرآوری دارد که حدود هزار نفر به صورت روزانه در این مراکز فعالیت میکنند.
با این حال، صادرات همچنان یکی از حلقههای نیازمند تقویت است.
وی دریافت کد رجیستری برای صادرات به روسیه را یکی از موانع موجود دانست و گفت: شرکتهای روسی باید از مراکز فرآوری استان بازدید کنند و پس از تأیید، امکان صادرات رسمی فراهم خواهد شد.
جباری همچنین از افتتاح دو مزرعه جدید میگو در هفته دولت خبر داد و گفت: برای اجرای این دو مزرعه حدود ۲۰ میلیارد تومان اعتبار هزینه شده است.
اما در کف تولید چه میگذرد؟
در این نقطه، روایت بخش خصوصی اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ چراکه آمار تولید و برنامههای توسعه زمانی معنا پیدا میکنند که زیرساختهای لازم برای تولیدکننده در میدان وجود داشته باشد.
حسنعلی دیانی، فارغالتحصیل دانشگاه اصفهان و فعال باسابقه صنعت آبزیان با حدود چهار دهه تجربه، حدود ۲۰ سال در جنوب کشور فعالیت کرده و نزدیک به ۱۰ سال است که در گلستان در حوزه آبزیان فعالیت میکند.
وی دلیل ورودش به این صنعت را علاقه و شناخت از حوزه دریا و آبزیان و فعالیت در حوزه بازرگانی و صادرات عنوان میکند؛ اما آنچه وی را به گلستان کشاند، ظرفیت ویژه گمیشان برای پرورش میگو بود.
دیانی میگوید: زمانی که در جنوب کشور در صنعت شیلات فعالیت میکرد، با ظرفیتهای گمیشان آشنا شد و دریافت شرایط جغرافیایی و اقلیمی این منطقه برای پرورش میگو مناسب است.
به اعتقاد وی، یکی از مهمترین مزیتهای پرورش میگو این است که میتوان زمینهای شور و کمبازده را به عرصه تولید تبدیل کرد؛ زمینهایی که ارزش چندانی برای کشاورزی ندارند، اما میتوانند منشأ اشتغال و تولید شوند.
گمیشان؛ ظرفیت بزرگی که هنوز کامل فعال نشده است
دیانی با اشاره به واگذاری حدود چهار هزار هکتار برای توسعه سایت میگوی گمیشان میگوید: این منطقه ظرفیت بسیار بیشتری برای تولید دارد، اما کمبود زیرساخت مانع استفاده کامل از آن شده است.
به گفته وی، در خود منطقه بیش از ۶۰۰ تا ۷۰۰ نفر در بخش پرورش میگو فعالیت دارند و در کنار آن حدود هشت واحد فرآوری، کارخانههای یخ، واحدهای تولید خوراک و شبکه حملونقل نیز در این زنجیره قرار دارند.
بنابراین اشتغال اقتصاد میگو را نمیتوان فقط با تعداد شاغلان مزارع سنجید؛ زیرا هر مزرعه، مجموعهای از فعالیتهای پشتیبان را نیز به حرکت درمیآورد.
دیانی همچنین به ظرفیت حدود ۶ هزار هکتار دیگر اشاره میکند که مطالعات آن انجام شده، اما به دلیل تکمیل نشدن زیرساختها هنوز به مرحله بهرهبرداری نرسیده است.
برق؛ مانعی که تولید را محدود کرده است
از نگاه این فعال باسابقه صنعت آبزیان، برق یکی از جدیترین موانع توسعه میگو در گلستان است.
وی معتقد است محدودیت برق باعث شده تولیدکنندگان نتوانند از ظرفیت واقعی مزارع استفاده کنند و توسعه صنعت بیشتر به شکل سطحی دنبال شود.
دیانی بر ضرورت حرکت از «توسعه سطحی» به «توسعه عمقی» تأکید دارد؛ یعنی به جای اینکه صرفاً سطح بیشتری از زمین زیر کشت برود، با استفاده از فناوری، تجهیزات و روشهای نوین، تولید در هر هکتار افزایش یابد.
به گفته وی، در صورت فراهم شدن زیرساختها و استفاده از شیوههای نوین، ظرفیت تولید در هر هکتار میتواند به شکل چشمگیری افزایش پیدا کند.
اما تحقق این هدف بدون برق پایدار، آب کافی، راه مناسب و تجهیزات امکانپذیر نیست.
آب؛ مسئلهای که زمان برای آن اهمیت دارد
یکی دیگر از چالشهای اساسی گمیشان، عقبنشینی آب خزر و رسوبگذاری در کانال ورودی آب است.
دیانی میگوید: کانال اصلی هر سال نیازمند لایروبی است و این موضوع هزینههای مضاعفی را به تولیدکنندگان تحمیل میکند.
اما مشکل تنها هزینه لایروبی نیست؛ زمان رسیدن آب نیز اهمیت حیاتی دارد.
وی توضیح میدهد: میگو موجودی گرمآبی است و در گلستان به دلیل سرد شدن زودتر هوا، فرصت پرورش نسبت به جنوب کشور کوتاهتر است.
اگر ذخیرهسازی بچهمیگو در خرداد و تیر بهموقع انجام نشود، دوره حدود ۱۲۰ روزه پرورش کامل نمیشود و تولیدکننده مجبور خواهد شد محصول را در وزن پایینتر برداشت کند؛ اتفاقی که مستقیماً تولید و درآمد را کاهش میدهد.
فاصله میان مصوبه و اجرا
یکی از انتقادهای جدی دیانی به وضعیت زیرساختی سایت گمیشان، فاصله میان تصویب پروژهها و تأمین منابع مالی است.
وی میگوید: در مقطعی حدود یک هزار و ۲۰۰ میلیارد تومان برای احداث و تکمیل کانال اصلی آبرسانی سایت مصوب شد، اما این اعتبار در ادامه تأمین نشد.
به اعتقاد وی، مشکل امروز صنعت میگو کمبود جلسه و مصوبه نیست؛ مسئله اصلی، اجرای مصوبات و تأمین منابع مالی است.
این نکته شاید مهمترین حلقه اتصال میان سخنان سه فعال این گزارش باشد؛ چراکه مسئولان از برنامه و ظرفیت سخن میگویند، آمار شیلات از رشد تولید خبر میدهد و بخش خصوصی از زیرساختهایی میگوید که هنوز اجازه ندادهاند این ظرفیت به نقطه مطلوب برسد.
صادرات؛ وقتی تولید هست اما مسیر بازار هنوز کامل نیست
دیانی در کنار مشکلات زیرساختی، موضوع بازگشت ارز حاصل از صادرات را نیز از چالشهای جدی تولیدکنندگان میداند.
به گفته وی، هزینه بسیاری از نهادهها، خوراک، تجهیزات و خدمات تولید با قیمتهای بالا تأمین میشود، اما صادرکننده هنگام بازگشت ارز با سازوکارهای دولتی مواجه است که میتواند فاصله قابل توجهی با نرخ واقعی بازار داشته باشد.
وی معتقد است این اختلاف، حاشیه سود تولیدکننده را کاهش داده و میتواند انگیزه صادرات را تحت تأثیر قرار دهد.
از سوی دیگر، سرمایه در گردش نیز به یکی از مشکلات جدی زنجیره آبزیان تبدیل شده است.
دیانی میگوید: افزایش هزینهها موجب شده نیاز واحدهای فرآوری به سرمایه در گردش در فاصله یک سال تقریباً دو برابر شود و نمونهای از افزایش این نیاز از حدود ۶ میلیارد تومان به بیش از ۱۲ میلیارد تومان را مطرح میکند.
از نگاه وی اگر منابع مالی کافی در اختیار تولیدکنندگان و واحدهای فرآوری قرار نگیرد، توان ذخیرهسازی و تولید کاهش یافته و این مسئله در نهایت به کاهش تولید، کاهش فعالیت کارخانهها و از دست رفتن اشتغال منجر خواهد شد.
گلستان؛ از ظرفیت بالقوه تا قطب اقتصاد دریا
مجموع این روایتها یک واقعیت را آشکار میکند؛ گلستان برای تبدیل شدن به یکی از قطبهای اقتصاد دریا محور کشور، بیش از آنکه با کمبود ظرفیت مواجه باشد، با کمبود زیرساخت و تکمیل نشدن زنجیره ارزش مواجه است.
استان از یک سو، چهار هزار هکتار سایت میگوی گمیشان و ظرفیت توسعه حدود ۶ هزار هکتاری دیگر را دارد؛ از سوی دیگر، تولید سالانه هزاران تن میگو، واحدهای فرآوری، شبکه حملونقل و ظرفیت صادراتی آن در حال شکلگیری است.
پرورش ماهی در قفس نیز یک تجربه صادراتی موفق به روسیه داشته و پروژه بزرگ پرورش ماهیان خاویاری با ظرفیت هزار و ۵۰۰ تن گوشت و ۱۰۰ تن خاویار در حال اجراست.
در کنار همه اینها، احیای ذخایر خاویاری و استخوانی، توسعه گردشگری دریایی، ظرفیت آشوراده، احیای خلیج گرگان و تلاش برای ایجاد زیرساختهای بندری، تصویری گستردهتر از اقتصاد دریا در گلستان ترسیم میکند.
اما همه این ظرفیتها یک پیششرط مشترک دارند: زیرساخت.
آب باید بهموقع برسد، برق باید پایدار باشد، راه و زیرساختهای ساحلی تکمیل شود، زنجیره فرآوری توسعه پیدا کند، موانع صادراتی برطرف شود، سرمایه در گردش تأمین شود و مسیر صادرات مستقیم نیز شکل بگیرد.
خزر برای گلستان فرصت است، اگر زیرساختها برسند
گلستان امروز در نقطهای ایستاده که میتواند اقتصاد دریا را از یک ظرفیت بالقوه به یکی از موتورهای اصلی توسعه استان تبدیل کند؛ اما این اتفاق با شعار و صرفاً با تصویب طرحها رخ نخواهد داد.
روایت کیانمهر نشان میدهد مدیریت استان به دنبال بازگرداندن حیات به خزر، توسعه گردشگری، فعال کردن ظرفیت آشوراده، تقویت ذخایر آبزیان، توسعه میگو و پرورش ماهی در قفس و ایجاد زیرساختهای صادراتی است.
آمارهای جباری نیز نشان میدهد این ظرفیتها اکنون در میدان تولید خود را نشان دادهاند؛ ۴۳۰۰ تن تولید میگو، پیشبینی عبور تولید از ۵ هزار تن، حدود ۲۰ میلیون دلار ارزآوری، پنج هزار فرصت شغلی در فعالیتهای آبزیپروری دریامحور و هشت مرکز فرآوری تنها بخشی از این تصویر است.
اما روایت دیانی یادآور میشود که پشت این اعداد، تولیدکنندهای قرار دارد که برای ادامه فعالیت به آب، برق، راه، سرمایه در گردش، زیرساخت صادرات و تصمیمهای اجرایی نیاز دارد.
بنابراین مسئله اصلی اقتصاد دریا در گلستان دیگر اثبات ظرفیت نیست؛ ظرفیت سالهاست که خود را ثابت کرده است. مسئله، سرعت بخشیدن به تبدیل ظرفیت به تولید پایدار، ارزش افزوده، اشتغال و صادرات است.
اگر زیرساختهای سایت گمیشان تکمیل شود، برق پایدار برسد، آب در زمان مناسب تأمین شود، ظرفیتهای جدید به بهرهبرداری برسد، زنجیره فرآوری و صادرات تقویت شود و سرمایهگذار بخش خصوصی امنیت و امکان فعالیت پیدا کند، میگو میتواند تنها یکی از حلقههای اقتصاد دریا باشد، نه تمام آن.
در چنین شرایطی، خزر برای گلستان دیگر صرفاً یک پهنه آبی در شمال کشور نخواهد بود؛ بلکه میتواند به محور تولید، اشتغال، گردشگری، صادرات و ارزآوری تبدیل شود.
راه بازگشت اقتصاد دریا به ریل توسعه، از همین نقطه میگذرد؛ احیای دریا، تکمیل زیرساخت و اعتماد به سرمایهگذاری که بتواند ظرفیتهای خفته گلستان را به اقتصاد واقعی تبدیل کند.
نظر شما