خبرگزاری مهر، گروه استانها: کوچ برای عشایر تنها جابهجایی فصلی میان ییلاق و قشلاق نیست؛ سبک زندگی، فرهنگ، خاطرات و هویتی است که در مسیر حرکت ایل، نسل به نسل منتقل میشود. در این میان، دسترسی به کتاب و خدمات فرهنگی نیز نباید از زندگی عشایری جا بماند؛ چراکه کودکان و نوجوانانی که در دل ییلاقات و مناطق عشایری رشد میکنند، به اندازه دیگر همسالان خود به فرصت مطالعه، یادگیری و تجربههای فرهنگی نیاز دارند.
آذربایجانشرقی با برخورداری از جامعهای حدود ۳۳ هزار نفری از عشایر، با شرایطی متفاوت از مناطق شهری برای ارائه خدمات فرهنگی مواجه است؛ جمعیتی که در حدود هشت هزار خانوار در نقاط مختلف استان پراکندهاند و کوچ و جابهجایی فصلی، دسترسی مستمر آنان به برخی زیرساختهای فرهنگی را دشوار میکند.
در چنین شرایطی، کتابخانه دیگر نمیتواند صرفاً به یک ساختمان ثابت با قفسههایی از کتاب محدود بماند؛ بلکه باید در قالب یک خدمت فرهنگی خود را به مخاطب برساند. برگزاری دومین جشنواره کتابخوانی عشایری آذربایجانشرقی با عنوان «ائل سسی، کتاب نغمهسی» و مشارکت بیش از هزار و ۳۰۰ نفر، بخشی از همین نگاه است؛ رویدادی که تلاش دارد کتاب را به زندگی عشایری نزدیک کند و همزمان زمینهای برای دیده شدن استعدادهای فرهنگی و هنری این جامعه فراهم آورد.
از سوی دیگر، برنامهریزی برای راهاندازی کتابخانههای سیار در ییلاقات، نشان میدهد مسیر توسعه فرهنگی عشایر قرار نیست به یک جشنواره محدود شود و قرار است خدمات کتابخانهای نیز متناسب با سبک زندگی و جغرافیای استقرار آنان توسعه پیدا کند.
کتابخانه باید خود را به مخاطب برساند
اسد بابایی، مدیرکل کتابخانههای عمومی آذربایجانشرقی، در گفتوگو با خبرنگار مهر، جامعه عشایری را یکی از بخشهای مهم اجتماعی و فرهنگی استان دانست و اظهار کرد: عشایر علاوه بر نقش مهمی که در حوزه تولید، دامداری، کشاورزی و اقتصاد دارند، حامل بخش قابل توجهی از فرهنگ بومی، ادبیات شفاهی، آداب و رسوم، هنرها، خاطرات و میراث فرهنگی این سرزمین هستند.
وی افزود: زمانی که از توسعه فرهنگ کتاب و کتابخوانی سخن میگوییم، نباید این موضوع را صرفاً محدود به شهرها و مناطقی کنیم که از کتابخانههای ثابت و امکانات فرهنگی برخوردار هستند؛ چراکه رویکرد اصلی نهاد کتابخانههای عمومی، فراهم کردن فرصت برابر برای همه مردم است.
بابایی ادامه داد: بر همین اساس، مناطق روستایی، عشایری و کمبرخوردار باید در برنامههای فرهنگی مورد توجه جدی قرار گیرند، هرچند نوع خدمترسانی در این مناطق ممکن است با شهرها متفاوت باشد.
مدیرکل کتابخانههای عمومی آذربایجانشرقی با اشاره به شرایط خاص جامعه عشایری گفت: کوچرو بودن، جابهجاییهای فصلی و پراکندگی جغرافیایی موجب میشود ارائه خدمات فرهنگی و کتابخانهای به این جامعه نیازمند الگوهایی متناسب با شرایط زندگی آنان باشد.
وی تأکید کرد: عدالت فرهنگی زمانی معنا پیدا میکند که محل زندگی افراد، تعیینکننده میزان دسترسی آنان به کتاب و خدمات فرهنگی نباشد.
بابایی افزود: ممکن است شیوه ارائه خدمت به یک کودک شهری با کودک عشایری متفاوت باشد، اما اصل برخورداری از فرصت فرهنگی نباید متفاوت باشد. به همین دلیل تلاش میکنیم خدمات کتابخانهای را از شکل سنتی و صرفاً ساختمانی خارج کنیم و آن را به عنوان یک خدمت فرهنگی در هر نقطهای که مخاطب حضور دارد، ارائه دهیم.
بیش از هزار و ۳۰۰ نفر؛ یک پیام فرهنگی
مدیرکل کتابخانههای عمومی آذربایجانشرقی با اشاره به استقبال از دومین جشنواره کتابخوانی عشایری استان گفت: بیش از هزار و ۳۰۰ نفر در بخشهای مختلف این جشنواره شرکت کردند و این میزان مشارکت، برای ما صرفاً یک عدد آماری نیست.
وی ادامه داد: حضور این تعداد از کودکان، نوجوانان و خانوادههای عشایری در یک رویداد فرهنگی با محوریت کتاب نشان میدهد که این جامعه ظرفیت بالایی برای مشارکت در فعالیتهای فرهنگی، ادبی و هنری دارد و اگر بستر مناسب فراهم شود، میتوان شاهد حضور گستردهتر آنان بود.
بابایی تصریح کرد: تجربه این جشنواره نشان داد که شرایط زندگی عشایری به معنای کمرنگ بودن علاقه به کتاب و مطالعه نیست، بلکه باید برنامههایی متناسب با شرایط این جامعه طراحی و اجرا شود.
وی مشارکت شکلگرفته را یک سرمایه فرهنگی دانست و گفت: نباید ارتباط ایجادشده با مخاطبان پس از پایان جشنواره قطع شود؛ بلکه باید این مشارکت به فعالیتهای مستمر کتابخوانی و فرهنگی تبدیل شود.
«ائل سسی، کتاب نغمهسی»؛ فراتر از یک مسابقه
بابایی درباره فلسفه نامگذاری جشنواره «ائل سسی، کتاب نغمهسی» اظهار کرد: انتخاب این عنوان هدفمند بوده و تلاش شده است میان فرهنگ و صدای ایل با نغمه کتاب پیوند ایجاد شود.
وی افزود: جامعه عشایری دارای فرهنگ غنی و ریشهداری است که در قصهها، شعرها، خاطرات، ترانهها، آداب و رسوم و ادبیات شفاهی آن نمود پیدا کرده و توسعه کتابخوانی در این جامعه باید از ظرفیت همین فرهنگ بهره بگیرد.
مدیرکل کتابخانههای عمومی استان گفت: هدف این نبود که جشنواره صرفاً به یک مسابقه کتابخوانی و آزمون محدود شود؛ به همین دلیل بخشهای متنوعی مانند قصهگویی و جمعخوانی، خاطرهنویسی و دلنوشته، نقاشی، شعرخوانی، درستخوانی، فلکلور آذربایجان و کتابخوانی در نظر گرفته شد.
وی خاطرنشان کرد: در پایان جشنواره نیز ۱۹ نفر در بخشهای مختلف به عنوان برگزیده انتخاب شدهاند و از آنان در آیین اختتامیه تجلیل خواهد شد.
بابایی ادامه داد: هر یک از این بخشها تلاش میکند بخشی از تواناییهای فرهنگی و هنری کودکان و نوجوانان عشایری را شناسایی و تقویت کند؛ چراکه استعدادهای فرهنگی فقط در مطالعه و پاسخگویی به پرسشهای یک کتاب خلاصه نمیشود.
قصه و نقاشی؛ راههایی برای نزدیک شدن به کتاب
وی درباره اهمیت بخشهایی همچون قصهگویی و جمعخوانی گفت: قصه و روایت از بهترین ابزارها برای ایجاد علاقه به کتاب در کودکان هستند.
بابایی افزود: کودکی که داستانی را میخواند و آن را برای دیگران روایت میکند، همزمان مهارت خواندن، درک مطلب، قدرت بیان، اعتمادبهنفس، تخیل و ارتباط اجتماعی خود را تقویت میکند.
وی ادامه داد: جمعخوانی نیز کتاب را از یک فعالیت فردی به تجربهای جمعی تبدیل میکند و گفتوگو درباره یک اثر میتواند انگیزه کودکان برای مطالعه بیشتر را افزایش دهد.
مدیرکل کتابخانههای عمومی استان همچنین با اشاره به بخش نقاشی اظهار کرد: کودکان گاهی برداشت خود از یک داستان را بهتر از طریق تصویر بیان میکنند و قرار گرفتن نقاشی در کنار سایر بخشهای جشنواره، امکان ارتباط کودکان با کتاب از مسیر هنرهای تجسمی را فراهم کرده است.
ثبت خاطرات ایل در کنار ترویج مطالعه
بابایی با اشاره به بخش خاطرهنویسی و دلنوشته گفت: زندگی عشایری سرشار از تجربهها و خاطرات ارزشمند است و ثبت این خاطرات میتواند به حفظ بخشی از هویت فرهنگی جامعه کمک کند.
وی افزود: وقتی یک کودک یا نوجوان عشایری درباره زندگی خود، خانواده، کوچ، طبیعت و تجربههای روزمرهاش مینویسد، در حقیقت بخشی از تاریخ اجتماعی و فرهنگی جامعه خود را ثبت میکند.
وی درباره بخش فلکلور آذربایجان نیز گفت: فرهنگ شفاهی، قصهها، اشعار، ترانهها، ضربالمثلها و روایتهای بومی، بخش مهمی از سرمایه فرهنگی آذربایجان هستند و جامعه عشایری در حفظ و انتقال این میراث نقش مهمی دارد.
بابایی تأکید کرد: برنامههای کتابخانهای باید در کنار ترویج مطالعه، زمینه حفظ و انتقال هویت فرهنگی و میراث ناملموس جامعه را نیز فراهم کنند.
کتابخانه سیار؛ راهی برای عبور از محدودیت جغرافیا
مدیرکل کتابخانههای عمومی آذربایجانشرقی با اشاره به ضرورت توسعه خدمات سیار در مناطق عشایری گفت: کتابخانه عمومی را نباید صرفاً یک ساختمان با قفسههای کتاب و میز مطالعه تعریف کرد؛ کتابخانه در نگاه امروز یک شبکه خدمات فرهنگی است که باید خود را با نیاز مخاطب تطبیق دهد.
وی افزود: در منطقهای شهری ممکن است کتابخانه ثابت بهترین شیوه ارائه خدمت باشد، اما در مناطق عشایری که جمعیت در طول سال جابهجا میشود، استفاده از خدمات سیار، نقاط خدمتی و برنامههای فرهنگی میتواند اثربخشی بیشتری داشته باشد.
بابایی گفت: هدف این است که مخاطب به دلیل محل زندگی خود احساس محرومیت فرهنگی نکند.
وی خاطرنشان کرد: راهاندازی و توسعه نقاط خدمتی و کتابخانههای سیار در مناطق عشایری میتواند دسترسی کودکان، نوجوانان و خانوادههای عشایری به منابع مطالعاتی و برنامههای فرهنگی را افزایش دهد.
اختتامیه، پایان مسیر نیست
بابایی با بیان اینکه اختتامیه جشنواره پایان این حرکت فرهنگی نیست، اظهار کرد: آیین اختتامیه فرصتی برای قدردانی از مشارکتکنندگان و معرفی برگزیدگان است، اما ارتباط با شرکتکنندگان باید پس از جشنواره نیز ادامه پیدا کند.
وی افزود: این کودکان و نوجوانان میتوانند در ادامه مسیر به سفیران کتاب و کتابخوانی در میان خانوادهها و همسالان خود تبدیل شوند.
مدیرکل کتابخانههای عمومی آذربایجانشرقی تأکید کرد: موفقیت جشنواره تنها با تعداد شرکتکنندگان یا برگزیدگان سنجیده نمیشود، بلکه زمانی محقق میشود که این رویداد بتواند ارتباط جامعه عشایری با کتاب و کتابخانه را تقویت کند.
عشایر؛ جامعهای ۳۳ هزار نفری با ظرفیتهای فرهنگی گسترده
علی سبزیچی، مدیرکل امور عشایر آذربایجانشرقی، نیز در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به جمعیت عشایری استان اظهار کرد: حدود هشت هزار خانوار عشایری در آذربایجانشرقی زندگی میکنند که جمعیتی در حدود ۳۳ هزار نفر را شامل میشود و این جامعه در مناطق مختلف استان پراکنده است.
وی افزود: شرایط زندگی عشایری با جابهجاییهای فصلی و پراکندگی محل استقرار همراه است و به همین دلیل ارائه خدمات به این جامعه نیازمند برنامهریزی متناسب با سبک زندگی آنان است.
سبزیچی ادامه داد: عشایر علاوه بر نقش مهمی که در تولید و اقتصاد استان دارند، از پیشینه فرهنگی و اجتماعی ارزشمندی برخوردارند و نیازهای فرهنگی آنان باید در کنار سایر حوزههای خدماتی مورد توجه قرار گیرد.
نسل جدید عشایر در اولویت برنامههای فرهنگی
مدیرکل امور عشایر آذربایجانشرقی با تأکید بر ضرورت توجه به کودکان و نوجوانان عشایری گفت: نسل جدید جامعه عشایری نیازمند فرصتهای مناسب برای مطالعه، یادگیری و مشارکت در فعالیتهای فرهنگی است.
وی افزود: اجرای برنامههای کتابخوانی در محل زندگی عشایر میتواند انگیزه کودکان و نوجوانان را افزایش دهد و زمینه رشد فرهنگی آنان را فراهم کند.
سبزیچی اظهار کرد: جشنواره «ائل سسی، کتاب نغمهسی» فرصتی برای نزدیکتر شدن جامعه عشایری به کتاب و فعالیتهای فرهنگی و همچنین شناسایی و تقویت ظرفیتهای فرهنگی موجود در مناطق عشایری است.
کتابخانههای سیار راهی ییلاقات میشوند
وی درباره برنامههای آینده برای توسعه خدمات فرهنگی در مناطق عشایری گفت: در این زمینه طرح مشترکی با ادارهکل کتابخانههای عمومی استان در دست اجراست که یکی از محورهای آن راهاندازی کتابخانههای سیار در ییلاقات عشایری است.
سبزیچی افزود: بر اساس این طرح، ادارهکل امور عشایر استان تأمین ساختار و خودروهای مورد نیاز، از جمله کامیونت، را بر عهده خواهد داشت و مجموعه کتابخانههای عمومی نیز تجهیزات و امکانات کتابخانهای را تأمین میکند.
وی ادامه داد: اجرای این طرح میتواند امکان ارائه خدمات عمومی کتابخانهای به عشایر در ییلاقات را فراهم کند و دسترسی آنان به کتاب و منابع مطالعاتی را افزایش دهد.
مدیرکل امور عشایر آذربایجانشرقی خاطرنشان کرد: فرهنگ عشایری بخشی از هویت تاریخی و اجتماعی استان است و برنامههای فرهنگی در این مناطق باید علاوه بر ترویج مطالعه، زمینه حفظ، تقویت و انتقال این میراث ارزشمند به نسلهای آینده را نیز فراهم کند.
وی تأکید کرد: توسعه فرهنگی جامعه عشایری نیازمند استمرار برنامهها و همکاری میان دستگاههای مرتبط است و جشنوارههایی مانند «ائل سسی، کتاب نغمهسی» میتوانند به تقویت این همکاری و افزایش مشارکت فرهنگی عشایر کمک کنند.
کلیبر؛ میزبان جشنواره و نقطه اتصال فرهنگ و زندگی عشایری
رضا محمدی، فرماندار کلیبر، نیز در گفتوگو با خبرنگار مهر با اشاره به برگزاری دومین جشنواره کتابخوانی عشایری در این شهرستان اظهار کرد: توسعه فرهنگی در کنار توسعه اقتصادی و عمرانی از اولویتهای مدیریت شهرستان است و در این مسیر، توجه به جامعه عشایری و کودکان و نوجوانان این مناطق اهمیت ویژهای دارد.
وی افزود: برگزاری جشنواره کتابخوانی عشایری در کلیبر فرصت ارزشمندی برای تقویت فرهنگ مطالعه و ایجاد ارتباط بیشتر میان کودکان و نوجوانان عشایری با کتاب و فعالیتهای فرهنگی است.
محمدی با اشاره به مشارکت بیش از هزار و ۳۰۰ نفر در جشنواره گفت: این میزان مشارکت نشاندهنده ظرفیت بالای جامعه عشایری برای حضور در برنامههای فرهنگی است و باید از این ظرفیت برای استمرار فعالیتهای فرهنگی در شهرستان استفاده کرد.
توسعه فرهنگی، مکمل توسعه اقتصادی و عمرانی
فرماندار کلیبر با تأکید بر اینکه توسعه شهرستان صرفاً در اجرای پروژههای عمرانی خلاصه نمیشود، گفت: توسعه پایدار زمانی محقق میشود که در کنار زیرساختهای اقتصادی و عمرانی، به مسائل فرهنگی و اجتماعی نیز توجه جدی داشته باشیم.
وی افزود: کلیبر از ظرفیتهای فرهنگی ارزشمندی برخوردار است و جامعه عشایری بخش مهمی از هویت فرهنگی شهرستان را تشکیل میدهد.
محمدی ادامه داد: حمایت از برنامههای فرهنگی و فراهم کردن زمینه مشارکت مردم در این برنامهها را با جدیت دنبال میکنیم و کتابخانههای عمومی نیز میتوانند در این مسیر نقش مهمی ایفا کنند.
وی گفت: کتابخانهها علاوه بر ترویج مطالعه، میتوانند به محلی برای اجرای برنامههای فرهنگی، شناسایی استعدادهای نوجوانان و تقویت ارتباط میان نسل جدید و فرهنگ بومی تبدیل شوند.
حمایت از استمرار فعالیتهای فرهنگی
فرماندار کلیبر با اشاره به ضرورت همکاری دستگاههای مختلف اظهار کرد: فرمانداری از برنامههایی که در راستای توسعه فرهنگی شهرستان، ترویج کتابخوانی و تقویت مشارکت اجتماعی مردم برگزار میشود، حمایت خواهد کرد.
وی افزود: تحقق این هدف نیازمند همکاری مجموعههایی مانند کتابخانههای عمومی، آموزش و پرورش، اداره امور عشایر، دهیاریها، شوراهای اسلامی و تشکلهای فرهنگی و مردمی است.
محمدی ادامه داد: مدیریت شهرستان تلاش میکند ظرفیتهای موجود را در کنار یکدیگر قرار دهد تا برنامههای فرهنگی از حالت مقطعی خارج شده و به فعالیتی مستمر و اثرگذار تبدیل شوند.
وی همچنین بر اهمیت توجه به فرهنگ عشایری تأکید کرد و گفت: فرهنگ عشایری سرشار از قصهها، اشعار، موسیقی، خاطرات، آداب و رسوم و روایتهای شفاهی است و این میراث باید به نسلهای آینده منتقل شود.
فرماندار کلیبر افزود: برگزاری چنین جشنوارههایی فرصتی برای معرفی این ظرفیتها و ایجاد ارتباط میان نسل جدید و داشتههای فرهنگی منطقه است.
اختتامیه در ییلاقات بسطاملو
بر اساس برنامه اعلامشده، آیین اختتامیه دومین جشنواره کتابخوانی عشایری آذربایجانشرقی روز ۱۰ شهریورماه در شهرستان کلیبر و ییلاقات بسطاملو برگزار میشود.
انتخاب ییلاقات بسطاملو برای میزبانی این آیین، رویداد را از یک برنامه صرفاً اداری و رسمی خارج کرده و آن را در متن زندگی جامعه هدف قرار میدهد؛ جایی که کتاب، فرهنگ و زندگی عشایری در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
در این آیین از برگزیدگان و مشارکتکنندگان جشنواره تجلیل خواهد شد و ۱۹ نفر از شرکتکنندگان در بخشهای مختلف به عنوان برگزیده معرفی میشوند.
فاصله شهر تا ییلاق نباید فاصله با کتاب باشد
داستان کتابخوانی در میان عشایر آذربایجانشرقی را نمیتوان تنها در قاب یک جشنواره دید. آنچه در «ائل سسی، کتاب نغمهسی» شکل گرفته، در صورت استمرار میتواند به مسیری برای توسعه خدمات فرهنگی در جامعهای تبدیل شود که سبک زندگی متفاوت آن، شیوه متفاوتی از خدمترسانی را میطلبد.
مشارکت بیش از هزار و ۳۰۰ نفر در این جشنواره نشان داد که جامعه عشایری نهتنها از برنامههای فرهنگی استقبال میکند، بلکه کودکان، نوجوانان و خانوادههای آن ظرفیت قابل توجهی برای حضور در عرصه کتاب و فرهنگ دارند.
در این میان، برنامه راهاندازی کتابخانههای سیار در ییلاقات اهمیت ویژهای پیدا میکند؛ چراکه اگر جشنواره توانسته است کتاب را به یک رویداد فرهنگی در میان عشایر تبدیل کند، کتابخانه سیار میتواند این ارتباط را از یک مناسبت به یک خدمت مستمر تبدیل کند.
از سوی دیگر، پیوند کتابخوانی با قصهگویی، شعر، نقاشی، خاطرهنویسی و فلکلور آذربایجان، ظرفیت دیگری است که میتواند همزمان دو هدف را دنبال کند؛ ترویج مطالعه و تقویت هویت فرهنگی.
اکنون آزمون اصلی این حرکت فرهنگی، پس از پایان جشنواره آغاز میشود؛ اینکه آیا مشارکت هزار و ۳۰۰ نفر به یک ارتباط پایدار با کتابخانهها تبدیل خواهد شد و آیا کتابخانههای سیار میتوانند راه خود را به ییلاقات باز کنند یا نه.
عدالت فرهنگی در جامعه عشایری، بیش از آنکه به ساخت یک ساختمان یا برگزاری یک مراسم وابسته باشد، به این معناست که کودک عشایری نیز همانند کودک شهری، فرصت خواندن، یادگرفتن، خیالپردازی و رشد فرهنگی داشته باشد.
در نهایت، اگر قرار است کتاب واقعاً در زندگی همه مردم استان حضور داشته باشد، باید مسیر خود را تا دورترین نقاط زندگی آنان ادامه دهد؛ حتی اگر این مسیر از جادههای ییلاقی و همراه با کوچ ایل بگذرد. در چنین نگاهی، کتاب دیگر منتظر مخاطب نمیماند؛ کتاب همسفر کوچ میشود.
نظر شما